ENBezpłatny pilotaż

Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: karty pracy dla nauczyciela

Osiem kart pracy do druku o bitwie pod Kannami, w której 2 sierpnia 216 roku p.n.e. mniejsza armia kartagińska Hannibala okrążyła i zniszczyła znacznie większą armię rzymską, z osobnym kluczem odpowiedzi.

Liceum i technikum Starożytność

Otwórz klucz odpowiedzi Przeczytaj cały artykuł ›

  1. 1. Karta faktów
  2. 2. Zadanie z mapą
  3. 3. Oś czasu
  4. 4. Analiza źródła
  5. 5. Trzy perspektywy
  6. 6. Słowniczek
  7. 7. Bilety wejścia i wyjścia
  8. 8. Quiz
Podstawa programowa
  • LO, zakres podstawowy, dział IV pkt 2. omawia kierunki i charakter ekspansji rzymskiej; wyjaśnia pojęcie imperium (temat) LO i technikum (Dz.U. 2018 poz. 467, zm. Dz.U. 2024 poz. 1019)
  • LO, zakres rozszerzony, dział IV pkt 3. charakteryzuje etapy ekspansji rzymskiej (temat) LO i technikum (Dz.U. 2018 poz. 467, zm. Dz.U. 2024 poz. 1019)

Podstawa programowa historii dla liceum i technikum: rozporządzenie MEN z 30 stycznia 2018 r. (Dz.U. 2018 poz. 467), załącznik nr 1, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1019).

Echoes of BattleKarta 1 z 8 · Karta faktów

Karta faktówBitwa pod Kannami, 2 sierpnia 216 p.n.e.

Imię i nazwiskoKlasaData
Kiedy
2 sierpnia 216 p.n.e. (data tradycyjna)
Gdzie
Równina nad rzeką Aufidus (dziś Ofanto), w pobliżu miasteczka Kanny w Apulii, południowo-wschodnia Italia
Wojna
Druga wojna punicka, Rzym przeciw Kartaginie

Tło

Latem 216 roku p.n.e. kartagiński wódz Hannibal Barkas walczył w Italii już od dwóch lat i rozbił rzymskie armie nad Trebią i nad Jeziorem Trazymeńskim. Rzym odpowiedział największą siłą, jaką kiedykolwiek wystawił, ośmioma legionami naraz, pod wodzą konsulów Lucjusza Emiliusza Paulusa i Gajusza Terencjusza Warrona. Konsulowie obejmowali naczelne dowództwo na zmianę, co drugi dzień, i nie zgadzali się ze sobą. W dniu bitwy dowodził Warron i to on przeprowadził armię przez Aufidus.

500 km
Bitwa pod Kannami: gdzie to było

Strony

Kartagina

Dowódcy: Hannibal Barkas z bratem Magonem i dowódcą jazdy Hazdrubalem

Siły: około 50 000: około 40 000 piechoty (Galowie, Hiszpanie i Afrykanie) i 10 000 jazdy według Polibiusza

Republika Rzymska

Dowódcy: Konsulowie Gajusz Terencjusz Warron i Lucjusz Emiliusz Paulus

Siły: około 86 000: około 80 000 piechoty i nieco ponad 6 000 jazdy według Polibiusza

Wynik

Druzgocące zwycięstwo Kartaginy: Polibiusz podaje około 70 000 poległych Rzymian, Liwiusz 48 200. Konsul Paulus poległ, a Warron uciekł. Hannibal stracił około 5 700 do 8 000 ludzi.

Dlaczego to ważne

  • To klasyczny przykład podwójnego oskrzydlenia: mniejsza armia okrąża i niszczy większą.
  • Bitwa nie wygrała wojny: Rzym odmówił rokowań, wystawił nowe armie i unikał walnych bitew.
  • Wielu sojuszników Rzymu w południowej Italii przeszło do Hannibala, wśród nich bogata Kapua.
  • Wciąż się ją studiuje: szef niemieckiego sztabu generalnego Alfred von Schlieffen oparł na niej swoją koncepcję okrążenia.

Sprawdź, czy rozumiesz

  1. Jak dwaj konsulowie rzymscy dzielili się dowództwem?

  2. Która strona miała więcej piechoty, a która więcej jazdy?

  3. Dlaczego Kanny nie zakończyły wojny mimo tak wielkiego zwycięstwa?

Źródła: Na podstawie artykułu Echoes of Battle „Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala”, echoesofbattle.com/pl/blog/bitwa-pod-kannami, który cytuje: Polibiusz, Dzieje, księga 3. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22. Encyclopaedia Britannica, „Battle of Cannae”. Janusz Sikorski, Kanny 216 p.n.e. Adrian Goldsworthy, Upadek Kartaginy.

Mapa: © Echoes of Battle (dane: Natural Earth, domena publiczna). Położenie przybliżone.

© Echoes of Battle, echoesofbattle.com. Możesz bezpłatnie drukować na swoje lekcje.

Echoes of BattleKarta 2 z 8 · Zadanie z mapą

Zadanie z mapąBitwa pod Kannami, 2 sierpnia 216 p.n.e.

Imię i nazwiskoKlasaData
12°E13°E14°E15°E16°E17°E18°E40°N41°N42°N123100 km

Mapa pokazuje tylko wybrzeża, jeziora i rzeki, bez współczesnych granic. Siatka podaje szerokość i długość geograficzną.

Zadania

  1. Pole bitwy leży mniej więcej na 41,3°N i 16,1°E. Zaznacz je gwiazdką, korzystając z siatki.

  2. Po bitwie konsul Warron uciekł do miejsca 1 z około siedemdziesięcioma jeźdźcami według Polibiusza. Nazwij je.

  3. Miejsce 2 to bogate miasto w Kampanii, którego przywódcy po bitwie zawarli układ z Hannibalem. Nazwij je.

  4. Dowódca jazdy Hannibala, Maharbal, błagał go o natychmiastowy marsz na miejsce 3. Nazwij je, a potem narysuj strzałkę marszu, który nigdy się nie odbył.

  5. Maharbal przepowiadał, że za pięć dni Hannibal będzie ucztował na Kapitolu w Rzymie. Skorzystaj z podziałki: ile mniej więcej kilometrów w linii prostej dzieli Rzym od pola bitwy?

Źródła: Na podstawie artykułu Echoes of Battle „Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala”, echoesofbattle.com/pl/blog/bitwa-pod-kannami, który cytuje: Polibiusz, Dzieje, księga 3. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22. Encyclopaedia Britannica, „Battle of Cannae”. Janusz Sikorski, Kanny 216 p.n.e. Adrian Goldsworthy, Upadek Kartaginy.

Mapa: © Echoes of Battle (dane: Natural Earth, domena publiczna). Położenie przybliżone.

© Echoes of Battle, echoesofbattle.com. Możesz bezpłatnie drukować na swoje lekcje.

Echoes of BattleKarta 3 z 8 · Oś czasu

Oś czasuBitwa pod Kannami, 2 sierpnia 216 p.n.e.

Imię i nazwiskoKlasaData

Wytnij karteczki i ułóż je w kolejności wydarzeń albo wpisz litery we właściwej kolejności poniżej.

A

Galowie i Iberowie w półksiężycu ustępują, a legiony wchodzą w kieszeń.

B

Armia Scypiona pokonuje Hannibala pod Zamą.

C

Ocaleni spod Kann, trzymani na Sycylii, tworzą piąty i szósty legion Scypiona.

D

Piechota afrykańska zwraca się do środka, a jazda Hazdrubala uderza na tyły Rzymian.

E

Senat odmawia wykupu jeńców i odprawia kartagińskiego posła Kartala.

F

Senat wysyła w pole naraz osiem legionów, czego nigdy dotąd nie robiono.

G

Hannibal rozbija rzymskie armie nad Trebią i nad Jeziorem Trazymeńskim.

H

W swoim dniu dowodzenia Warron przeprowadza armię przez Aufidus i ustawia ją frontem na południe.

Moja kolejność

12345678

Źródła: Na podstawie artykułu Echoes of Battle „Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala”, echoesofbattle.com/pl/blog/bitwa-pod-kannami, który cytuje: Polibiusz, Dzieje, księga 3. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22. Encyclopaedia Britannica, „Battle of Cannae”. Janusz Sikorski, Kanny 216 p.n.e. Adrian Goldsworthy, Upadek Kartaginy.

© Echoes of Battle, echoesofbattle.com. Możesz bezpłatnie drukować na swoje lekcje.

Echoes of BattleKarta 4 z 8 · Analiza źródła

Analiza źródłaBitwa pod Kannami, 2 sierpnia 216 p.n.e.

Imię i nazwiskoKlasaData

O źródle

Grecki historyk Polibiusz jest najbliższym wydarzeniom autorem antycznym, który pisał o Kannach. Od niego pochodzi większość liczb dotyczących armii i poległych. W tym fragmencie (księga 3, rozdział 115) opisuje chwilę, w której pułapka zamknęła się wokół rzymskiej piechoty. Nie ma polskiego przekładu w domenie publicznej, więc tłumaczymy z angielskiego przekładu W. R. Patona z 1922 roku.

Rzymianie jednak, idąc za Celtami i napierając na środek oraz na tę część linii wroga, która ustępowała, posunęli się tak daleko, że mieli już ciężkozbrojnych Afrykanów po obu swoich flankach. Wtedy Afrykanie z prawego skrzydła, zwróciwszy się w lewo i zaczynając od prawej, uderzyli na flankę wroga, a ci z lewego zwrócili się w prawo i, wyrównując szereg do lewej, zrobili to samo, bo sama sytuacja podpowiadała im, jak działać. Skutek był taki, że zgodnie z zamysłem Hannibala Rzymianie, zapuściwszy się za daleko w pościgu za Celtami, zostali schwytani między dwa oddziały wroga i nie utrzymywali już zwartego szyku, lecz zwracali się pojedynczo albo oddziałami, by stawić czoła wrogowi, który spadał na ich flanki.

Polibiusz, Dzieje, księga 3, 115. Przekład roboczy Echoes of Battle z angielskiego przekładu W. R. Patona (1922): Polybius, The Histories, t. II, Loeb Classical Library, Harvard University Press, s. 285. penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/3*.html

Przekład roboczy Echoes of Battle z podanego wydania. Przed cytowaniem jako tekstu opublikowanego sprawdź oryginał.

Trudne słowa: Celtowie Galowie w środku linii Hannibala. ciężkozbrojni noszący ciężką zbroję i broń. flanki boki wojska. wyrównując szereg do lewej ustawiając się w linii według ludzi stojących po lewej. zwarty szyk ciasno ustawione szeregi.

Znajdź Co mówi źródło?

  1. Za którymi oddziałami szli Rzymianie, spychając je do tyłu?

  2. Jakie oddziały Rzymianie mieli w końcu po obu swoich flankach?

Wyjaśnij Dlaczego? Wykorzystaj swoją wiedzę.

  1. Polibiusz pisze „zgodnie z zamysłem Hannibala”. Wyjaśnij, na czym polegał ten zamysł, korzystając z karty faktów i artykułu.

  2. Dlaczego Rzymianie stracili zwarty szyk i dlaczego miało to znaczenie?

Oceń Na ile możemy mu ufać?

  1. Polibiusz podaje około 70 000 poległych Rzymian, a Liwiusz 48 200. Dlaczego starożytni historycy mogą się różnić i co robić z takimi liczbami?

  2. Polibiusza nazywa się najbliższym wydarzeniom autorem antycznym. Dlaczego to czyni go użytecznym i jaki problem może mieć nawet takie źródło?

Źródła: Na podstawie artykułu Echoes of Battle „Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala”, echoesofbattle.com/pl/blog/bitwa-pod-kannami, który cytuje: Polibiusz, Dzieje, księga 3. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22. Encyclopaedia Britannica, „Battle of Cannae”. Janusz Sikorski, Kanny 216 p.n.e. Adrian Goldsworthy, Upadek Kartaginy.

Źródło: Polibiusz, Dzieje, księga 3, 115. Przekład roboczy Echoes of Battle z angielskiego przekładu W. R. Patona (1922): Polybius, The Histories, t. II, Loeb Classical Library, Harvard University Press, s. 285. Grecki tekst jest starożytny, a angielski przekład W. R. Patona (zm. 1921) wydany w 1922 roku jest w domenie publicznej. Polski przekład roboczy jest nasz.

© Echoes of Battle, echoesofbattle.com. Możesz bezpłatnie drukować na swoje lekcje.

Echoes of BattleKarta 5 z 8 · Trzy perspektywy

Trzy perspektywyBitwa pod Kannami, 2 sierpnia 216 p.n.e.

Imię i nazwiskoKlasaData

Przeczytaj trzy krótkie relacje. Potem uzupełnij tabelę dla każdej ze stron.

Neutralny narrator

2 sierpnia 216 roku p.n.e. około 86 000 Rzymian stanęło na równinie nad Aufidusem naprzeciw około 50 000 żołnierzy Hannibala. Hannibal wysunął słabsze centrum do przodu w półksiężyc. Gdy Rzymianie uderzyli, centrum powoli się cofało, a legiony parły coraz głębiej, tłocząc się coraz ciaśniej. Wtedy piechota afrykańska zwróciła się na obie flanki, a jazda uderzyła od tyłu. Pierścień zaciskał się szereg po szeregu, aż niemal cała ta masa została wycięta.

Kartagina

Hannibal stanął pod Kannami z mniejszą armią i obrócił tę słabość w pułapkę. Wygiął środek z Galów i Iberów do przodu, wabiąc rzymską piechotę, by nań napierała, podczas gdy weterani afrykańscy czekali na skrzydłach, a jego jazda zmiotła z pola konnicę rzymską. Potem Afrykanie zwrócili się do środka, a jazda zamknęła tyły. Bez sprzętu oblężniczego i posiłków Hannibal nie mógł jednak zdobyć Rzymu, a tryumf nigdy nie stał się ostatecznym zwycięstwem.

Republika Rzymska

Rzym przybył pod Kanny, by zmiażdżyć Hannibala samą masą, z około 86 000 ludzi pod wodzą konsulów Warrona i Paulusa. Ufny w ciężkie legiony, uderzył wprost na kartagiński środek, dokładnie tak, jak chciał Hannibal. Legiony ścisnęły się tak, że ledwie mogły unieść broń, i zostały okrążone. Paulus poległ, Warron uciekł, a dziesiątki tysięcy zginęły jednego dnia. Mimo to republika nie skapitulowała, wystawiła nowe armie i unikała otwartej bitwy.

PytanieKartaginaRepublika Rzymska
Jaki mieli plan?
W czym byli silni?
Co poszło nie tak?
Ile ich kosztował ten dzień?
Co zrobili potem?

Zastanów się

Kanny były jedną z najcięższych klęsk Rzymu, a jednak Rzym wygrał wojnę. Co okazało się ważniejsze: jedno wielkie zwycięstwo czy wola dalszej walki? Uzasadnij, podając dowody.

Relacje na podstawie artykułu i narracji bitwy w aplikacji Echoes of Battle.

Źródła: Na podstawie artykułu Echoes of Battle „Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala”, echoesofbattle.com/pl/blog/bitwa-pod-kannami, który cytuje: Polibiusz, Dzieje, księga 3. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22. Encyclopaedia Britannica, „Battle of Cannae”. Janusz Sikorski, Kanny 216 p.n.e. Adrian Goldsworthy, Upadek Kartaginy.

© Echoes of Battle, echoesofbattle.com. Możesz bezpłatnie drukować na swoje lekcje.

Echoes of BattleKarta 6 z 8 · Słowniczek

SłowniczekBitwa pod Kannami, 2 sierpnia 216 p.n.e.

Imię i nazwiskoKlasaData

Dopasuj każde pojęcie do definicji. Wpisz literę obok numeru.

Pojęcia

  1. konsul
  2. legion
  3. jazda
  4. półksiężyc
  5. flanka
  6. podwójne oskrzydlenie
  7. sojusznik
  8. bitwa zniszczenia

Definicje

  • A Bitwa, w której jedna armia nie zostaje tylko odparta, ale zniszczona.
  • B Żołnierze walczący konno.
  • C Lud albo miasto walczące po tej samej stronie.
  • D Bok wojska albo szyku bojowego.
  • E Uderzenie na wroga z obu stron naraz, tak że zostaje okrążony.
  • F Kształt wygięty jak sierp księżyca.
  • G Duża jednostka armii rzymskiej, pod Kannami około 5 000 obywateli.
  • H Jeden z dwóch najwyższych urzędników rzymskich, który dowodził armią.

Użyj dwóch pojęć w jednym zdaniu o bitwie.

Źródła: Na podstawie artykułu Echoes of Battle „Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala”, echoesofbattle.com/pl/blog/bitwa-pod-kannami, który cytuje: Polibiusz, Dzieje, księga 3. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22. Encyclopaedia Britannica, „Battle of Cannae”. Janusz Sikorski, Kanny 216 p.n.e. Adrian Goldsworthy, Upadek Kartaginy.

© Echoes of Battle, echoesofbattle.com. Możesz bezpłatnie drukować na swoje lekcje.

Echoes of BattleKarta 7 z 8 · Bilety wejścia i wyjścia

Bilety wejścia i wyjściaBitwa pod Kannami, 2 sierpnia 216 p.n.e.

Imię i nazwiskoKlasaData

Bilet wejścia Przed lekcją · Bitwa pod Kannami

  1. Które dwie potęgi walczyły ze sobą pod Kannami?

  2. Czym jest jazda?

  3. W jakim kraju leżą Kanny?

Refleksja

Jak mniejsza armia mogłaby pokonać większą?

Bilet wyjścia Po lekcji · Bitwa pod Kannami

  1. Jaki kształt Hannibal nadał środkowi swojej linii?

  2. Co zamknęło pierścień za plecami Rzymian?

  3. Gdzie Rzym w końcu pokonał Hannibala?

Refleksja

Dlaczego bitwę z 216 roku p.n.e. wciąż studiują żołnierze?

Źródła: Na podstawie artykułu Echoes of Battle „Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala”, echoesofbattle.com/pl/blog/bitwa-pod-kannami, który cytuje: Polibiusz, Dzieje, księga 3. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22. Encyclopaedia Britannica, „Battle of Cannae”. Janusz Sikorski, Kanny 216 p.n.e. Adrian Goldsworthy, Upadek Kartaginy.

© Echoes of Battle, echoesofbattle.com. Możesz bezpłatnie drukować na swoje lekcje.

Echoes of BattleKarta 8 z 8 · Quiz

QuizBitwa pod Kannami, 2 sierpnia 216 p.n.e.

Imię i nazwiskoKlasaData

Zakreśl literę jedynej poprawnej odpowiedzi.

  1. Dlaczego wódz kartagiński celowo wysunął słabsze centrum do przodu, skoro wiedział, że Rzymianie zaatakują frontalnie?

    • A Centrum miało odwrócić uwagę od głównego ataku ukrytych oddziałów z tyłu
    • B Był to błąd taktyczny, który przypadkiem okazał się korzystny
    • C Centrum miało powoli się cofać, wciągając stłoczonych Rzymian w pułapkę
    • D Chciał szybko oddać centrum i wycofać armię za rzekę Aufidus
  2. Jaką rolę odegrała kartagińska kawaleria w zamknięciu pułapki pod Kannami?

    • A Po rozbiciu rzymskiej jazdy uderzyła na tyły legionów, zamykając okrążenie
    • B Odcięła rzymskie linie zaopatrzenia, zmuszając armię do głodowej kapitulacji
    • C Zdobyła rzymski obóz, zabierając zapasy i sztandary legionów
    • D Przeprowadziła frontalną szarżę na rzymskie centrum, rozbijając legiony
  3. Dlaczego większa armia rzymska stała się pod Kannami słabością?

    • A Przewaga skłoniła ich do walki w rozproszonym szyku, bez formacji
    • B Większa armia potrzebowała więcej żywności i Rzymianie walczyli głodni
    • C Stłoczeni w centrum legioniści stracili manewrowość i nie mogli władać bronią
    • D Rzymianie zostawili całą jazdę w obozie i liczyli tylko na piechotę
  4. Dlaczego zwycięstwo pod Kannami nie przyniosło wodzowi kartagińskiemu wygranej w wojnie?

    • A Miasta italskie zbuntowały się przeciwko niemu zaraz po bitwie
    • B Rzym natychmiast zaproponował mu pokój na korzystnych warunkach
    • C Stracił zbyt wielu własnych żołnierzy i nie miał sił na dalszą kampanię
    • D Nie miał machin oblężniczych, a Kartagina przysyłała mu niewiele posiłków
  5. Jaka ironia łączy zwycięstwo Rzymian pod Zamą w 202 roku p.n.e. z klęską pod Kannami?

    • A Ocaleni spod Kann, zesłani na Sycylię, walczyli w armii zwycięskiej pod Zamą
    • B Bitwę pod Zamą stoczono na tej samej równinie co pod Kannami
    • C Konsul, który uciekł spod Kann, dowodził Rzymianami pod Zamą
    • D Kartagina walczyła pod Zamą rzymskimi jeńcami wziętymi pod Kannami
  6. Jak rzymski system dwóch konsulów dowodzących na zmianę przyczynił się do katastrofy?

    • A Obaj konsulowie wydali jednocześnie sprzeczne rozkazy, wywołując chaos w legionach
    • B Jeden z konsulów uciekł przed bitwą, zostawiając drugiego z połową armii
    • C System nie miał wpływu, bo obaj konsulowie zgodnie chcieli bitwy
    • D Konsulowie dowodzili na zmianę, a skłonny do ataku konsul wydał bitwę w swoim dniu
  7. Dlaczego wódz kartagiński nie zaatakował Rzymu po Kannach i jakie długofalowe konsekwencje miała ta decyzja?

    • A Nie zdawał sobie sprawy, jak bardzo Rzym był osłabiony po klęsce pod Kannami
    • B Najemnicy kartagińscy zbuntowali się o zaległy żołd i odmówili marszu na północ
    • C Rzymianie zapłacili mu okup w srebrze, a on w zamian wycofał się z Italii
    • D Brakowało mu sprzętu oblężniczego i posiłków, więc zaczął przeciągać sojuszników Rzymu

Wynik: ____ / 7

Źródła: Na podstawie artykułu Echoes of Battle „Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.: doskonała pułapka Hannibala”, echoesofbattle.com/pl/blog/bitwa-pod-kannami, który cytuje: Polibiusz, Dzieje, księga 3. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22. Encyclopaedia Britannica, „Battle of Cannae”. Janusz Sikorski, Kanny 216 p.n.e. Adrian Goldsworthy, Upadek Kartaginy.

Pytania z quizu bitwy w aplikacji Echoes of Battle.

© Echoes of Battle, echoesofbattle.com. Możesz bezpłatnie drukować na swoje lekcje.