Bitwa nad Krwawą Rzeką 1838: obóz z wozów nad Ncome

Niewiele bitew w dziejach Afryki ma tak nierówny bilans strat i niewiele budzi spory tak długo. Krwawa Rzeka, zwana też bitwą nad Ncome, była starciem włóczni z muszkietami, które trwało jeden poranek. Jej data przez ponad półtora wieku pozostawała symbolem politycznym.²

Rok rzezi

Bitwa zamknęła najkrwawszy rok Wielkiego Treku, wędrówki holenderskojęzycznych farmerów z brytyjskiej Kolonii Przylądkowej. W lutym 1838 roku przywódca Treku Piet Retief i jego ludzie zostali zabici w KwaMatiwane, siedzibie króla Dingane, a zuluskie pułki spadły potem na rozproszone obozy Trekerów u podnóża Gór Smoczych. Według Południowoafrykańskiego Towarzystwa Historii Wojskowej zginęło tam 540 Trekerów i ich czeladzi, w tym 185 dzieci; to miejsce zapamiętano jako Blaauwkrantz.³

Oddział wysłany w kwietniu po odbiór bydła wpadł w zasadzkę pod Italeni, gdzie zginął jego dowódca Piet Uys. W sierpniu armia Dingane uderzyła znowu, tym razem na umocniony obóz Gatslaer, i po trzech dniach walki odeszła, nie wdarłszy się do środka, ale uprowadziła większość bydła. Według serwisu South African History Online (SAHO) Andries Pretorius, który przybył z Graaff-Reinet, 25 listopada 1838 roku objął stanowisko komendanta generalnego Voortrekkerów w Natalu i od razu zaczął szykować wyprawę odwetową.⁴

Ślub i obóz z wozów

W niedzielę 9 grudnia, według datowania SAHO, Pretorius i jego ludzie złożyli w drodze ślub: jeśli Bóg da im zwycięstwo, zbudują kościół, a potomni będą obchodzić ten dzień jako dzień dziękczynienia. SAHO zaznacza, że nowsze badania podważają tę historię, bo w pierwszych latach po bitwie nie urządzano żadnego dziękczynienia, choć kościół rzeczywiście powstał.⁵

Według relacji SAHO oddział przeprawił się przez Ncome, a w sobotę 15 grudnia zwiadowcy donieśli o zbliżającej się wielkiej armii zuluskiej. Pretorius ustawił wozy w laager, czyli zamknięty krąg, na najlepszym terenie, jaki znalazł: między głębokim rozlewiskiem rzeki a dongą, stromym naturalnym jarem. Krąg miał tylko dwie przerwy i w każdej stało działo.⁶

Liczebność obu stron to jeden z punktów, w których źródła się rozchodzą. SAHO podaje 470 Voortrekkerów i od 10 do 20 tysięcy zuluskich wojowników. Wykład o wojskowych dziejach Treku, streszczony przez Południowoafrykańskie Towarzystwo Historii Wojskowej, liczy w obozie 820 ludzi, razem z czeladzią i około 60 tradycyjnie uzbrojonymi Zulusami z Port Natal, a napastników szacuje na 15 tysięcy. Różnica wynika głównie z tego, kogo się liczy: samych walczących farmerów czy wszystkich za wozami.⁷

Poranek 16 grudnia

O zmierzchu, jak pisze dalej SAHO, zuluskie pułki zaczęły okrążać obóz. Nad wozami zawisła gęsta mgła, która podniosła się dopiero nad ranem, więc obrońcy niewiele widzieli aż do świtu. Armią dowodzili dwaj wodzowie Dingane: Dambuza, zwany też Nzobo, i Ndlela kaSompisi.⁸

O brzasku wojownicy z krótkimi włóczniami i tarczami ruszyli na wozy. Żeby użyć swojej broni, musieli podejść wręcz, a Voortrekkerzy przywitali ich ogniem muszkietów i dział tak gęstym, że według relacji świadków, przytaczanych przez SAHO, napastnicy znikali w dymie. Słabością obrońców było powolne ładowanie skałkówek. Drugie natarcie przyszło niemal od razu i dotarło blisko wozów.⁹

Według SAHO setki wojowników ukryły się w dondze. W chwili przerwy Sarel Cilliers wyprowadził przeciw nim około 80 ludzi. Gdy Zulusi, którzy cofnęli się na jakieś 50 jardów, nie ruszyli do trzeciego ataku, Pretorius wysłał jeźdźców, żeby ich wyciągnąć. Konni napotkali twardy opór i dopiero po trzecim wypadzie armia zuluska pękła i uciekła, ścigana przez jazdę. Streszczenie towarzystwa umieszcza początek bezładnego odwrotu około godziny jedenastej, po ciężkich stratach i, jak to ujmuje, błędach taktycznych i dowódczych po stronie Zulusów; SAHO pisze, że pościg przerwano w południe.¹⁰

Liczenie zabitych

Wokół obozu naliczono ponad 3000 ciał. Trzech Voortrekkerów zostało rannych, wśród nich Pretorius, i żaden nie zginął. Rzeź była tak wielka, że rzeka podobno spłynęła czerwienią, a Ncome stała się Bloedrivier, Krwawą Rzeką. To liczby strony zwycięskiej: Towarzystwo Historii Wojskowej przypomina, że większość źródeł z epoki o bitwach Treku spisano z punktu widzenia Trekerów.¹¹

Kampania nie skończyła się nad rzeką. Późniejsza próba zagarnięcia bydła w wąwozie Ophathe nad Białą Mfolozi znów zaprowadziła oddział w pułapkę, z której przebił się z trudem i ze stratami.¹²

Po bitwie

Królestwo Zulusów nigdy w pełni się nie podniosło. Według SAHO przyrodni brat Dingane, Mpande, sprzymierzył się z Pretoriusem, Dingane został pokonany, a potem zabity przez Suazi, gdy próbował zebrać siły dalej na północy. W marcu 1839 roku Voortrekkerzy ogłosili republikę Natalii ze stolicą w Pietermaritzburgu, ale nie przetrwała długo: w maju 1842 roku wojska brytyjskie zajęły Port Natal, a przyłączenie Natalu do Kolonii Przylądkowej SAHO datuje na maj 1844 roku. Cztery dekady później z królestwem Zulusów starła się armia brytyjska i poniosła ciężką klęskę pod Isandlwaną.¹³

Data o trzech nazwach

Przez większą część XX wieku 16 grudnia był świętem państwowym. Do 1948 roku obchodzono go jako Dzień Dingane; w 1952 roku, jak podaje SAHO, rząd Partii Narodowej przemianował go na Dzień Przymierza, czyli Dzień Ślubu, i wykorzystywał do podparcia własnej wizji dziejów Afrykanerów. Przeciwnicy rządów białej mniejszości obrócili tę datę na swoją korzyść: zbrojne ramię ANC, Umkhonto we Sizwe, rozpoczęło działania 16 grudnia 1961 roku. W 1995 roku święto stało się Dniem Pojednania.¹⁴