Czym była bitwa nad Riachuelo?
Bitwa nad Riachuelo, stoczona 11 czerwca 1865 roku, była rozstrzygającą bitwą morską wojny paragwajskiej. Paragwajska flotylla admirała Pedra Ignacia Mezy zaatakowała brazylijską eskadrę admirała Francisca Manoela Barroso na rzece Paranie pod Corrientes w Argentynie. Po sześciu godzinach walki Paragwajczycy wycofali się, tracąc cztery z dziewięciu parowców, a Meza został śmiertelnie ranny. Zwycięstwo dało sprzymierzonym panowanie na rzece i zgasiło nadzieje Paragwaju na marsz na południe, w głąb Argentyny.1
W wojnie Trójprzymierza z lat 1864 do 1870 marszałek prezydent Paragwaju Francisco Solano López walczył z Cesarstwem Brazylii, Argentyną i Urugwajem. W 1865 roku jego armie wkroczyły do północno-wschodniej Argentyny. Aby iść dalej na południe, López musiał oczyścić rzekę Paranę z brazylijskich i argentyńskich okrętów, które mogły przeciąć jego linię zaopatrzenia wzdłuż rzeki.2
Eskadra zbudowana na morze
Brazylijska marynarka reagowała na paragwajską ofensywę powoli, twierdzi historyk Francisco Doratioto, a list admirała Francisca Manoela Barroso z 9 maja 1865 roku, odnaleziony i opublikowany w 2025 roku przez Pedra Henriquego de Souza Ribeiro z Uniwersytetu Federalnego w Rio de Janeiro, pomaga zrozumieć dlaczego. Okręty Barroso zbudowano na otwarte morze i miały zbyt duże zanurzenie na mielizny Parany. W Montevideo kupił on mały parowiec rzeczny Eufrásia, który ściągał z mielizn argentyński parowiec Pampeiro oraz brazylijskie Ivaí i Amazonas i rozpoznawał nurt, by eskadra mogła płynąć w górę rzeki.3
Ta sama obawa przed płycizną, jak pokazuje Ribeiro, kryła się za odmową Barroso z 25 maja, gdy argentyński generał Paunero prosił o wysłanie dwóch kanonierek do Paso de la Patria. List zawiera też pilną prośbę o mąkę i suchary dla załóg i porównuje paragwajskich żołnierzy wlewających się do Brazylii do mrówek, co pokazuje, jak opisywano wojnę, by ją usprawiedliwić.4
Ribeiro pokazuje, jak bardzo improwizowana była ta kampania. Barroso płacił za Eufrásię i zaopatrzenie w Montevideo na własną odpowiedzialność, bez żadnych przyznanych na ten cel środków, a ludzi, których musiał wyżywić, ochotników i przymusowych rekrutów, było około 2650. Nic w liście nie wskazuje, by spodziewał się łatwego zwycięstwa; na miesiąc przed bitwą martwiły go mielizny, płycizny i żywność.5
Zaskoczenie, które zawiodło
Plan Lópeza zakładał atak o świcie na zakotwiczoną tuż na południe od Corrientes, przy ujściu Riachuelo, małego dopływu Parany, eskadrę sprzymierzonych z jedenastu parowców. Opóźnienia zatrzymały jednak flotyllę admirała Pedra Ignacia Mezy, która dotarła na miejsce dopiero o 11. Zaskoczenie przepadło.6
Przez następne sześć godzin, jak podaje Encyclopedia of Latin American History and Culture, walka przetaczała się po rzece tam i z powrotem. Paragwajczycy zmarnowali każdą szansę na skuteczny manewr wobec lepiej uzbrojonych parowców brazylijskich, a sprzymierzeni dobrze wykorzystali przewagę ogniową.7
Łuk Barroso
Rozstrzygający ruch wykonał sam Barroso. Poprowadził okręt flagowy, fregatę Amazonas, szerokim łukiem, który pozwolił mu atakować kolejno kilka okrętów Mezy. Pod wieczór Paragwajczycy cofali się w górę rzeki. Stracili cztery z dziewięciu parowców, a pozostałe były ciężko uszkodzone.8
Brazylijczycy stracili dwa własne parowce, Belmonte i Jequitinhonha; Jequitinhonha wszedł na mieliznę, gdzie zniszczyły go paragwajskie baterie z brzegu. Straty w ludziach były wysokie po obu stronach. Meza został ranny i zmarł następnego dnia. Dokładnych liczb zabitych i rannych źródła wykorzystane w tym tekście nie podają, a szacunki w innych opracowaniach bardzo się różnią.9
Wojna się odwraca
Zwycięstwo nad Riachuelo odebrało Paragwajczykom wszelką nadzieję na swobodny marsz na południe, w głąb Argentyny. W ciągu kilku tygodni López wycofał wojska lądowe do Paragwaju i odtąd prowadził wyłącznie wojnę obronną. Barroso otrzymał później tytuł barona Amazonas, od nazwy swojego okrętu flagowego, a pisarz Machado de Assis w 1870 roku przedstawiał bitwę jako owoc wojny sprawiedliwej.10
Ribeiro przestrzega przed traktowaniem tego wyniku jako przesądzonego. Jego list pokazuje flotę zmagającą się z żeglugą rzeczną, zaopatrzeniem i pieniędzmi, bez żadnej pewności ostatecznego zwycięstwa na miesiąc przed bitwą. Wojna, którą odwróciła bitwa nad Riachuelo, trwała jeszcze pięć lat i skończyła się w 1870 roku śmiercią Lópeza i ruiną Paragwaju. O wcześniejszych walkach na tej samej Paranie, przeciw eskadrze angielsko-francuskiej, opowiadamy w tekście o bitwie pod Vuelta de Obligado.11
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopedia of Latin American History and Culture, „Riachuelo, Battle of the”. ↩
- Encyclopedia of Latin American History and Culture, „Riachuelo, Battle of the”. ↩
- Pedro Henrique de Souza Ribeiro, „»Your friend and brother Barroso«: uma nova carta do Barão do Amazonas”. ↩
- Pedro Henrique de Souza Ribeiro, „»Your friend and brother Barroso«: uma nova carta do Barão do Amazonas”. ↩
- Pedro Henrique de Souza Ribeiro, „»Your friend and brother Barroso«: uma nova carta do Barão do Amazonas”. ↩
- Encyclopedia of Latin American History and Culture, „Riachuelo, Battle of the”. ↩
- Encyclopedia of Latin American History and Culture, „Riachuelo, Battle of the”. ↩
- Encyclopedia of Latin American History and Culture, „Riachuelo, Battle of the”. ↩
- Encyclopedia of Latin American History and Culture, „Riachuelo, Battle of the”. ↩
- Encyclopedia of Latin American History and Culture, „Riachuelo, Battle of the”; Pedro Henrique de Souza Ribeiro, „»Your friend and brother Barroso«: uma nova carta do Barão do Amazonas”. ↩
- Pedro Henrique de Souza Ribeiro, „»Your friend and brother Barroso«: uma nova carta do Barão do Amazonas”. ↩
Źródła
- Encyclopedia of Latin American History and Culture, via Encyclopedia.com, „Riachuelo, Battle of the”
- Pedro Henrique de Souza Ribeiro, Revista de Fontes (Universidade Federal de São Paulo), t. 12, nr 22, czerwiec 2025, „»Your friend and brother Barroso«: uma nova carta do Barão do Amazonas”
