Bitwa o Dublin 1922: ostrzał Four Courts

Traktat angielsko-irlandzki z grudnia 1921 roku rozbił ruch, który wywalczył niepodległość. Tworzył samorządne Wolne Państwo Irlandzkie w ramach Brytyjskiej Wspólnoty Narodów i Dáil Éireann go zatwierdził, ale większość Irlandzkiej Armii Republikańskiej nie. John Borgonovo, piszący dla Century Ireland, portalu RTÉ, szacuje, że przeciw traktatowi było od 70 do 75 procent członków IRA. W marcu i kwietniu 1922 roku konwencja IRA wypowiedziała posłuszeństwo Dáil i wybrała własną Egzekutywę Armii, a w kwietniu przeciwnicy traktatu pod wodzą Rory'ego O'Connora zajęli na swoją kwaterę główną Four Courts, wielki gmach sądów z kopułą nad rzeką Liffey.²

Droga do Four Courts

Przez dwa miesiące Rząd Tymczasowy Michaela Collinsa próbował nakłonić załogę do wyjścia. Potem wydarzenia przyspieszyły. 22 czerwca dwaj członkowie IRA zastrzelili w Londynie feldmarszałka Sir Henry'ego Wilsona, doradcę rządu Irlandii Północnej, a rząd brytyjski zażądał zakończenia okupacji. 26 czerwca Armia Narodowa aresztowała oficera przeciwników traktatu, komendanta Hendersona, podczas rajdu na dubliński warsztat po samochody, a wieczorem ludzie z Four Courts w odwecie porwali zastępcę szefa sztabu armii, generała J. J. O'Connella. 27 czerwca rząd postanowił usunąć okupantów.³

Tej nocy, jak pisze historyk Michael Fewer w History Ireland, armia brytyjska przekazała przy tylnej bramie koszar Marlborough dwa 18-funtowe działa polowe z amunicją generałowi majorowi Emmetowi Daltonowi. Przed świtem w Dublinie wyłączono telefony, żołnierze zajęli domy z widokiem na sądy, wyprowadzając mieszkańców, a działa okopano po drugiej stronie rzeki. Napisana w stylu ówczesnej gazety relacja RTÉ szacuje siły wokół gmachu na około 1000 żołnierzy z samochodami pancernymi.⁴

Czwarta rano

O 3.45 do załogi trafiło ultimatum: uwolnić O'Connella, opuścić budynki i oddać broń albo czekać na atak. Odpowiedź nie przyszła. Około czwartej Armia Narodowa otworzyła ogień z dział, karabinów maszynowych i karabinów i zaczęła się irlandzka wojna domowa. Komunikat samego O'Connora, napisany tego ranka, podaje godzinę pierwszych strzałów: 4.07, i trzech lekko rannych.⁵

Ludzie, którzy rok wcześniej walczyli ramię w ramię, nie chcieli się zabijać i pierwsze godziny to pokazały. Kanonierzy, nowicjusze po zapewne kilkugodzinnym przeszkoleniu, metodycznie kładli pociski wzdłuż murów w nadziei, że huk wymusi kapitulację. Fewer przekonuje, że wbrew swojej reputacji spisali się dobrze. Obrońcy po prostu przenieśli się z linii ognia do piwnic. Po ponad dobie działa dostały nowe zadanie: wybić dwa wyłomy w murach. Piechota wdarła się do środka i drugiego dnia zajęła Archiwum Publiczne, spychając załogę do Round Hall, okrągłej sali pod kopułą.⁶

Wielki wybuch

30 czerwca, gdy obie strony były wyczerpane i głodne, pożar rozprzestrzenił się w budynku, gdzie załoga trzymała materiały wybuchowe. Około 12.30 magazyn wyleciał w powietrze w potężnej eksplozji. Propaganda Wolnego Państwa twierdziła, że była to mina odpalona, by zabić atakujących; Fewer, badając zniszczenia, dochodzi do wniosku, że materiały wybuchowe zapaliły się od żaru pożaru, a nie zostały zdetonowane celowo, i dlatego nikt nie zginął. Ogień przeszedł na skarbiec archiwum i pożary zniszczyły znaczną część Archiwum Publicznego wraz z wiekami irlandzkich dokumentów, a nadpalone papiery spadały na całe miasto. Załoga skapitulowała około 16.30, a wieczorem zawaliła się kopuła Four Courts.⁷

Walka o O'Connell Street

Na tym bitwa się nie skończyła. Gdy Four Courts się broniły, inne oddziały przeciwników traktatu pod wodzą Oscara Traynora zajęły szereg hoteli i budynków po wschodniej stronie Sackville Street, dzisiejszej O'Connell Street, po niewłaściwej stronie rzeki, by pomóc załodze. Przekuli ściany, łącząc budynki w tak zwany Blok. W środku, jak pisze historyk z Kildare James Durney, była znaczna część republikańskiego kierownictwa, w tym Éamon de Valera jako szeregowy żołnierz. Armia Narodowa otoczyła Blok i atakowała go artylerią i karabinami maszynowymi. Większość obrońców wymknęła się, wśród nich de Valera i Austin Stack, zostawiając niewielką straż tylną pod dowództwem Cathala Brughy.⁸

Wieczorem 5 lipca, gdy ostatni hotel płonął i groził zawaleniem, Brugha kazał swoim ludziom wyjść i się poddać. Potem wyszedł sam, z rewolwerem w ręku, i rzucił się na żołnierzy. Strzelali nisko, ale kula przecięła mu tętnicę udową i zmarł dwa dni później, 7 lipca. National Museum of Ireland, w którego zbiorach jest jego maska pośmiertna, odnotowuje, że w walkach w mieście obie strony poniosły ciężkie straty i zginęło wielu cywilów; sama relacja RTÉ z pierwszego dnia mówiła o 14 zabitych i około 30 rannych.⁹

Wojna braci

Armia Narodowa, jak ujmuje to Borgonovo, ścięła IRA głowę, chwytając lub zabijając znaczną część jej kierownictwa w Four Courts i w walkach w mieście. Wojna rozlała się na cały kraj, najpierw w fazie regularnej, trwającej około siedmiu tygodni, a potem jako walka partyzancka, aż do maja 1923 roku. Rory O'Connor nie doczekał końca. Więziony w Mountjoy, 8 grudnia 1922 roku został rozstrzelany razem z Liamem Mellowsem, Richardem Barrettem i Joe McKelveyem w odwecie za zabicie członka Dáil popierającego traktat. Wśród strat tamtego tygodnia Fewer nazywa zbiory Archiwum Publicznego bezcennymi.¹⁰