Samozatopienie floty niemieckiej w Scapa Flow, 1919

Rozejm z 11 listopada 1918 roku przerwał walki I wojny światowej, ale jej nie zakończył. Wśród jego warunków było wydanie okrętów podwodnych i 74 okrętów Floty Pełnomorskiej, które miały zostać internowane w bazie alianckiej na czas rokowań pokojowych. Po rewolucji listopadowej znaczną część floty kontrolowały rady marynarzy, więc wyprowadzenie okrętów w morze nie było proste. Wyszły z Wilhelmshaven od 18 listopada pod dowództwem kontradmirała Ludwiga von Reutera, którego admirał Hipper wyznaczył, by poprowadził je do niewoli.²

Do niewoli

U ujścia zatoki Firth of Forth niemieckie okręty powitało ponad 250 okrętów alianckich z obsadzonymi działami i wyrzutniami torped. O zachodzie słońca admirał David Beatty kazał opuścić niemieckie bandery i nie podnosić ich bez jego zgody; niemieccy oficerowie nigdy tej zniewagi nie zapomnieli. Dopiero po Rosyth Reuter poznał cel ostatniej podróży: Scapa Flow, wielką naturalną przystań na Orkadach.³

Internowanie przypominało tam raczej więzienie. Przypłynęło około 20 000 oficerów i marynarzy, ale Reuter odesłał do kraju najmniej pewnych i najbardziej rewolucyjnych, aż zostało około 1800 starannie wybranych ludzi w szczątkowych załogach. Nie wolno im było opuszczać własnych okrętów, a tym bardziej schodzić na ląd. Żywność przychodziła z Niemiec, słodką wodę kupowano na miejscu, a załogi uzupełniały jadłospis rybami złowionymi w sieci przeciwtorpedowe i mewami strzelanymi z pokładu.⁴

Paragraf jedenasty

W maju 1919 roku alianci ogłosili warunki pokoju. Zmniejszały one niemiecką marynarkę do ułamka dawnej siły, a internowane okręty dzieliły między zwycięzców. Reuter postanowił, że ich nie wyda. Plan dojrzewał w tajemnicy, bo admirał bał się zdrady ze strony rewolucyjnych marynarzy, a 17 czerwca jego pisemne rozkazy rozeszły się po flocie, doręczone, nieświadomie, przez brytyjskie trawlery strażnicze.⁵

Ranek 21 czerwca, w dniu przesilenia letniego, zaczął się spokojnie. Brytyjska 1. Eskadra Liniowa wiceadmirała Sir Sydneya Fremantle'a wyszła ze Scapa Flow na ćwiczenia torpedowe. O 11 okręt flagowy Reutera, krążownik Emden, podniósł niewinnie wyglądający sygnał: „Paragraf jedenasty. Potwierdzić”. W całym kotwicowisku załogi otworzyły zawory denne i wyrzutnie torped, porozbijały rury i wyrzuciły za burtę koła zaworów, by nie dało się powstrzymać zalewania.⁶

Flota idzie na dno

Pierwszym, co zauważyli Brytyjczycy, był dźwięk. O 12.16 ludzie na brzegu usłyszeli dzwon pancernika Friedrich der Grosse, który zaczynał się przechylać. Pół godziny później poszedł za nim König Albert, a spokojna woda zatoki zamieniła się, jak pisze projekt stulecia Scapa Flow, w kipiące pandemonium. Około 14.30 wróciły pędem cztery brytyjskie niszczyciele. Niemieckie załogi schodziły do szalup z podniesionymi rękami, a okręty strażnicze strzelały do nich, wciąż nie rozumiejąc, co się dzieje.⁷

Brytyjczycy niewiele mogli zrobić. Zdołali odholować lub wypchnąć na brzeg część okrętów, w tym Emden Reutera, pancernik Baden oraz kilka krążowników i niszczycieli. Około 14 oficjalny fotograf C. W. Burrows uchwycił pancernik Bayern tonący rufą; to zdjęcie widać na górze tej strony. O 16.45 przewrócił się pancernik Markgraf. Wieczorem nad wodą zostały tylko odwrócone kadłuby, okręty na mieliźnie i kominy krążownika liniowego Hindenburg.⁸

Źródła różnią się w rachunku. German History in Documents and Images liczy 52 zatopione z 74 okrętów, projekt stulecia Scapa Flow 54. Ten dzień kosztował też życie. Zginęło dziewięciu niemieckich marynarzy, wśród nich komandor podporucznik Walter Schumann z Markgrafa, i uważa się ich za ostatnich niemieckich poległych I wojny światowej. Jeszcze jeden, Kuno Eversberg z krążownika Frankfurt, został zastrzelony na pokładzie HMS Resolution w nocy z 23 na 24 czerwca. Większość spoczywa na cmentarzu marynarki w Lyness na wyspie Hoy.⁹

Jeńcy i złom

Zatopienie okrętów łamało warunki rozejmu, więc Reuter i jego ludzie stali się jeńcami wojennymi. Spędzili miesiące w obozie Park Hall koło Oswestry i wrócili do Niemiec w styczniu 1920 roku, po wejściu w życie traktatu wersalskiego, witani jak bohaterowie. Alianci zażądali odszkodowania za utracone okręty. Dla Orkadów wraki stały się przemysłem. Na dnie leżało około 417 000 ton stali, a od lat 20. firmy ratownicze, jak przedsiębiorstwo Ernesta Coxa, podnosiły pancerniki i krążowniki liniowe zbudowane do walki pod Dogger Bank i Jutlandią. Jak ujmuje to projekt stulecia, w ciągu kilku godzin 21 czerwca niemiecka marynarka zatopiła więcej stali niż kiedykolwiek w historii i sama zrobiła sobie to, czego Royal Navy nie zdołała dokonać pod Jutlandią.¹⁰