Bitwa pod Coronelem 1914: najczarniejszy dzień Royal Navy w tej wojnie

Coronel był najcięższą porażką brytyjskiej floty w czasie I wojny światowej i pierwszą od mniej więcej stu lat przegraną brytyjskiej eskadry na morzu. Bitwa trwała niewiele ponad dwie godziny, toczyła się na wzburzonym morzu w gasnącym świetle i z dwóch zatopionych okrętów nie ocalał nikt. Jej prawdziwe skutki przyszły pięć tygodni później, na południowym Atlantyku.²

Eskadra na wolności na Pacyfiku

Gdy w sierpniu 1914 roku wybuchła wojna, niemiecka Eskadra Wschodnioazjatycka wiceadmirała Maximiliana von Spee była najsilniejszym zespołem niemieckiej floty poza Europą. Jej trzonem były dwa nowoczesne krążowniki pancerne, Scharnhorst i Gneisenau, do których dołączyły lekkie krążowniki Nürnberg, Leipzig i Dresden. Przystąpienie Japonii do wojny po stronie aliantów sprawiło, że północny Pacyfik stał się zbyt niebezpieczny, więc Spee ruszył ku Ameryce Południowej, po drodze atakując francuskie posiadłości.³

Brytyjczycy poznali jego zamiary z przechwyconych depesz radiowych. Według encyklopedii 1914-1918-online Admiralicja najpóźniej pod koniec września wiedziała, że Spee zamierza poprowadzić eskadrę na Atlantyk. Zatrzymać go miał kontradmirał sir Christopher Cradock, odważny oficer, który dotąd walczył głównie na lądzie: w Egipcie, w Sudanie i podczas powstania bokserów.⁴

Słabe karty Cradocka

Okręty Cradocka nie mogły się równać z okrętami Spee. Jego flagowy Good Hope i Monmouth były starymi krążownikami pancernymi, Glasgow nowoczesnym lekkim krążownikiem, a Otranto przebudowanym liniowcem pasażerskim. Pancernik Canopus z 1896 roku miał cięższe działa, ale był zbyt wolny, by nadążyć za krążownikami. Admiralicja obiecała Cradockowi także silny krążownik Defence, lecz w chwili bitwy nie było przy nim ani jego, ani Canopusa.⁵

Różnica siły ognia była ogromna. Scharnhorst i Gneisenau miały po osiem dział 210 mm (8,2 cala). Good Hope miał tylko dwa działa 234 mm (9,2 cala), jedyne brytyjskie, które mogły dorównać zasięgowi Niemców, oraz szesnaście dział 152 mm; Monmouth miał czternaście dział 152 mm. Niemieckie krążowniki były przy tym lepiej opancerzone i szybsze.⁶

Sytuację pogarszał wywiad. HistoryOfWar.org zauważa, że do Admiralicji dotarły fałszywe meldunki umieszczające Spee w pobliżu Australii, a Cradock uwierzył, że u wybrzeży Chile jest tylko Leipzig.⁷

Zachód słońca pod Coronelem

Cradock wysłał Glasgow do portu Coronel po wiadomości. Brytyjska dyscyplina radiowa nie była lepsza od niemieckiej i Spee szybko dowiedział się, że w porcie stoi samotny brytyjski krążownik. Cradock i dowódca Glasgow, John Luce, wciąż spodziewali się spotkać tylko krążownik Leipzig. Encyklopedia 1914-1918-online odnotowuje, że 1 listopada o 16.17 obserwatorzy na Glasgow dostrzegli dym na horyzoncie, a po kilku minutach stało się jasne, że obie eskadry mają się nawzajem w zasięgu wzroku.⁸

Cradock zapewne mógł jeszcze spróbować ucieczki na południe, ku Canopusowi. Wybrał jednak walkę; gdy zaczęła się strzelanina, słabe Otranto wyszło z linii. Dlaczego tak postąpił, spierano się wtedy i później: z poczucia honoru, z powodu niejasnych rozkazów albo w nadziei, że uszkodzi niemieckie krążowniki tak daleko od jakiejkolwiek stoczni.⁹

Spee wykorzystał przewagę prędkości, by trzymać się na dystansie, z którego jego ciężkie działa sięgały celu, a większość brytyjskich nie. Ogień otworzył o zachodzie słońca, gdy brytyjskie okręty odcinały się na tle wieczornego nieba: około 19.00 według HistoryOfWar.org, o 18.34 według encyklopedii 1914-1918-online, która zastrzega, że godziny różnią się we wszystkich relacjach z bitwy. Scharnhorst walczył z Good Hope, a Gneisenau z Monmouth. HistoryOfWar.org podaje, że w ciągu 15 minut jedno z dwóch dział 234 mm Good Hope było wyłączone z walki; encyklopedia, że okręt stracił główną artylerię po pięciu minutach. Morze było wzburzone, co utrudniało działanie obu stronom.¹⁰

Z całymi załogami

Good Hope płonął, a potem eksplodował. HistoryOfWar.org umieszcza wybuch około 20.00, Naval Historical Society of Australia podaje 19.57, a encyklopedia 1914-1918-online 19.23, natomiast katalog National Maritime Museum podaje, że okręt zatonął mniej więcej dwadzieścia minut przed końcem Monmouth. Cradock zginął razem z nim.¹¹

Monmouth, podpalony przez Gneisenau, wciąż utrzymywał się na wodzie, gdy około 20.00 niemieckie krążowniki pancerne straciły z nim kontakt w ciemności. Około 21.20 natknął się na niego lekki krążownik Nürnberg. Maszyny Monmouth wciąż pracowały, a bandery nie opuszczono; okręt zdawał się zawracać, może by staranować przeciwnika, może by użyć dział drugiej burty. Nürnberg znów otworzył ogień i Monmouth się wywrócił. Z żadnego z dwóch okrętów nikt nie ocalał: HistoryOfWar.org szacuje straty na około 1600 ludzi, encyklopedia 1914-1918-online na ponad 1700. Glasgow, według encyklopedii trafiony dwa razy bez poważnych uszkodzeń, i Otranto uszły. Okręty Spee wyszły z bitwy prawie bez szwanku, według encyklopedii z trzema rannymi, i zawinęły do Valparaíso.¹²

Odpowiedź koło Falklandów

W Wielkiej Brytanii wiadomość wywołała wstrząs. Nowy pierwszy lord morski, admirał sir John Fisher, wziął z Grand Fleet dwa cenne krążowniki liniowe, Invincible i Inflexible, i wysłał je na południe pod dowództwem wiceadmirała sir Dovetona Sturdee'ego. 8 grudnia 1914 roku koło Falklandów dopadły i zniszczyły jego eskadrę.¹³ › Bitwa koło Falklandów, 1914

Coronel zapamiętano jako porażkę, która była zarazem przestrogą. Pokazała, jak niewiele mogą stare okręty i odważni ludzie wobec nowoczesnych dział, i jak drogo kosztuje zamęt w rozkazach między Londynem a admirałem na morzu. Dla niemieckiej floty był to błyskotliwy, lecz krótki sukces. W tej samej wojnie na morzu niemiecki rajder Emden cztery dni wcześniej zaatakował Penang, a tego samego dnia w 1918 roku zaczęła się walka o Lwów.¹⁴