21 czerwca 1813 roku, w czasie wojny na Półwyspie Iberyjskim, brytyjsko-portugalsko-hiszpańska armia markiza Wellingtona zaatakowała w dolinie rzeki Zadorry pod Vitorią francuską armię króla Józefa Bonapartego i marszałka Jeana-Baptiste'a Jourdana. Kolumny sprzymierzonych przeszły rzekę po mostach, których Francuzi nie zniszczyli, a natarcie sir Thomasa Grahama na północy przecięło główną drogę do Francji. Wieczorem Francuzi uciekali ku Pampelunie, porzucając niemal całą artylerię, tabory i skarb królestwa Józefa. Klęska zakończyła francuskie panowanie w Hiszpanii.
Droga powrotna do Francji
Katastrofa Napoleona w Rosji w 1812 roku odmieniła wojnę w Hiszpanii: na początku 1813 roku odwołano z półwyspu część wojsk francuskich, by odbudować armie w Niemczech, a królestwo Józefa zostało zdane na siebie. W maju i czerwcu Wellington raz po raz obchodził skrzydło Francuzów, przeprawiając się przez Ebro drogą uchodzącą za nieprzejezdną, a Józef porzucił Madryt i z ogromnymi taborami cofnął się pod Vitorię. Postanowił przyjąć bitwę nad Zadorrą w nadziei, że na czas nadejdzie Armia Północy generała Bertranda Clausela; nie nadeszła.1
Relacje o siłach obu stron się różnią. Britannica przypisuje Wellingtonowi 72 000 ludzi i 90 dział wobec 57 000 Francuzów ze 150 działami. Francuski serwis Napoléon et Empire, poświęcony epoce, podaje 78 000 sprzymierzonych, w tym 25 000 Hiszpanów i 10 000 Portugalczyków, ze 108 działami, wobec 57 000 Francuzów ze 140 działami. World History Encyclopedia w jednym artykule pisze o 81 000 sprzymierzonych, a w innym liczy Francuzów na 65 000.2
Cztery kolumny przez Zadorrę
Francuzi zajmowali kotlinę otoczoną górami, osłoniętą od północy i zachodu Zadorrą, której mostów ani nie zniszczono, ani silnie nie obsadzono. Wellington uderzył czterema kolumnami. W raporcie z 22 czerwca do lorda Bathursta, ministra wojny, opisuje, jak sir Rowland Hill rozpoczął bitwę na prawym skrzydle, zajmując wzgórza La Puebla, które Francuzi zbyt późno wzmocnili i których nie zdołali odbić. W centrum dywizje przeszły rzekę po zachodnich mostach i zepchnęły francuskie lewe skrzydło i centrum w stronę Vitorii.3
Na północy kolumna Grahama nadeszła drogą z Bilbao i około 13.00 zdobyła wieś Gamarra Mayor, panującą nad główną francuską drogą odwrotu na Bajonnę. Według relacji Fondation Napoléon to właśnie ten nacisk na prawe skrzydło zmusił armię do odwrotu bocznymi drogami na wschód, ku Pampelunie. Francuskie prawe skrzydło ustąpiło po ciężkiej walce, a o 19.00 cała armia była w pełnym odwrocie.4
Działa, tabory i buława marszałka
Ucieczka przetoczyła się przez Vitorię, gdzie stłoczone były tabory i ciury obozowe. Historycy Fondation Napoléon piszą, że Józef omal nie dostał się do niewoli, a Jourdan stracił buławę marszałkowską, co odnotowują też World History Encyclopedia i muzeum pułku Queen's Royal Hussars. Raport Wellingtona wylicza 151 zdobytych dział oraz wszystkie tabory, zapasy i skarb; Fondation podaje blisko 150 dział, czyli cały park artyleryjski.5
Straty podawane są różnie. Britannica szacuje je na około 8000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli Francuzów i około 5000 sprzymierzonych. Fondation Napoléon podaje 7500 Francuzów, z czego jedna trzecia trafiła do niewoli, a muzeum Queen's Royal Hussars mówi o mniej więcej 5000 ofiar po każdej stronie. Wielu żołnierzy sprzymierzonych porzuciło pościg, by plądrować skarb, co pozwoliło większości armii francuskiej ujść. Muzeum huzarów opowiada, że żołnierze ciężkiej brygady generała Ponsonby'ego minęli stos srebrnych dolarów, nie tykając go, więc Ponsonby kazał zebrać monety i rozdał swoim 1500 dragonom po pięć dolarów.6
Obrazy z królewskiego pałacu
Wśród łupów było ponad 200 obrazów, które Józef wywiózł z hiszpańskich pałaców królewskich; według Wellington Collection zdjęto je z blejtramów i zwinięto w podróżnych kufrach. Żołnierze Wellingtona uratowali większość z nich, w tym dzieła Velázqueza, Tycjana, Rubensa i Bruegla. Gdy Wellington dowiedział się, skąd pochodzą, zaproponował ich zwrot przywróconemu na tron królowi Ferdynandowi VII, a ten pozwolił mu je zatrzymać; według Wellington Collection 82 z nich wisi dziś w Apsley House w Londynie, według English Heritage 83.7
Vitoria zakończyła panowanie Józefa. Ferdynand VII odzyskał tron 11 grudnia 1813 roku, a na początku 1814 roku Wellington przeniósł wojnę do południowej Francji. Jego drogę opisujemy w biografii księcia Wellingtona, a ostatnią i największą bitwę w artykule o Waterloo.8
Także tego dnia
- 1919: Samozatopienie floty niemieckiej w Scapa Flow. Internowana po I wojnie światowej w bazie Scapa Flow na Orkadach niemiecka Flota Pełnomorska została zatopiona przez własne załogi na rozkaz admirała von Reutera.
