Napoleon czy Wellington: co mówią źródła?
Napoleon Bonaparte (1769 do 1821) i Arthur Wellesley, książę Wellington (1769 do 1852) urodzili się w tym samym roku i stoczyli ze sobą jedną bitwę, pod Waterloo 18 czerwca 1815 roku. Wygrali ją Wellington i Prusacy Blüchera, a klęska zakończyła panowanie Napoleona. Historycy tego nie rozstrzygnęli. Pedlow uważa, że postawa Wellingtona pod Quatre Bras i Waterloo z nawiązką wyrównała jego ostrożny początek, a Saul David nazywa Waterloo jednym z jego najmniej imponujących zwycięstw. Roberts nazywa sześćdziesiąt bitew Napoleona wynikiem niezwykłym. Ta strona zbiera dowody za każdym z nich, a ostateczny werdykt zostawia Tobie.
Przez sześć lat przed Waterloo Wellington bił się w Portugalii i Hiszpanii z marszałkami Napoleona, a cesarz w tym czasie wojował w Europie Środkowej i w Rosji. Do Hiszpanii przybył osobiście tylko raz, zimą 1808 roku, gdy Wellesleya akurat odwołano do kraju. Jak pisze historyk Andrew Roberts, ci dwaj nigdy się nie spotkali ani nie wymienili listu i stoczyli ze sobą tylko jedną bitwę. Sam Wellington podsumował ją zaraz po bitwie w rozmowie z Thomasem Creeveyem w Brukseli: była to najbardziej wyrównana rozgrywka, jaką w życiu widział.1
To nie jest ranking. Poniżej znajdziesz obie kariery obok siebie, cztery czerwcowe dni 1815 roku, w których naprawdę się zmierzyli, i sześć pytań, po których można oceniać wodza. Przy każdym podajemy najmocniejsze argumenty za Napoleonem i za Wellingtonem, ich własne słowa, słowa ludzi, którzy walczyli obok nich, i zdania historyków, którzy spierają się o nich do dziś. Decyzja na końcu należy do Ciebie.
Obok siebie
- Żył
- 15 sierpnia 1769 do 5 maja 1821
- 1 maja 1769 do 14 września 1852 (francuski słownik podaje 29 kwietnia albo 2 maja jako datę urodzin)
- Pochodzenie
- Ajaccio na Korsyce
- Dublin, arystokratyczna rodzina anglo-irlandzka
- Pierwsze dowództwo
- 1796, naczelny wódz Armii Włoch, w wieku 26 lat
- Indie, 1799, na czele 33. pułku, potem Portugalia w 1808
- Wojny, w których dowodził
- Italia 1796 do 1797, Egipt i Syria 1798 do 1799, wojny Konsulatu i Cesarstwa do 1815
- Mysore i wojna z Marathami w Indiach, wojna na Półwyspie Iberyjskim 1808 do 1814, kampania 1815
- Najważniejsi przeciwnicy
- Armie Austrii, Prus, Rosji, Hiszpanii i Wielkiej Brytanii, w 1815 Blücher i Wellington
- Junot, Soult, Victor, Masséna i Marmont na Półwyspie, Napoleon w 1815
- Liczba bitew
- Sześćdziesiąt bitew, siedem przegranych, według Andrew Robertsa
- Nie znaleźliśmy wiarygodnego zestawienia
- Bitwy omówione tutaj
- Austerlitz, Ligny, Waterloo
- Assaye, Vimeiro, Torres Vedras, Salamanka, Vitoria, Quatre Bras, Waterloo
- Śmierć
- Jako więzień w Longwood na Wyspie Świętej Heleny
- Zamek Walmer w hrabstwie Kent, po udarze
Daty, pochodzenie i dowództwa według Fondation Napoléon, encyklopedii Larousse, National Army Museum, GOV.UK i słownika Dictionnaire Napoléon. Jedyne zestawienie bitew, jakie znaleźliśmy, pochodzi od Robertsa, dlatego nie podajemy bilansu zwycięstw i porażek Wellingtona.2
Gdzie się spotkali: cztery dni czerwca 1815
Przed 1815 rokiem: nigdy na jednym polu
Najbliżej siebie byli w Hiszpanii w 1808 roku. W sierpniu Wellesley pobił armię Junota pod Vimeiro, po czym dowództwo przejęli dwaj starsi rangą generałowie, a jego samego odwołano przed komisję badającą konwencję z Cintry. W listopadzie Napoleon objął osobiście dowództwo w Hiszpanii, w Vitorii, mając w kraju około 200 tysięcy ludzi, z czego 120 tysięcy było gotowych do działań. 30 listopada sforsował przełęcz Somosierra, a 4 grudnia skapitulował Madryt. Gdy w 1809 roku oczyszczony z zarzutów Wellesley wrócił do Portugalii, cesarz był już z powrotem w Europie Środkowej.3
15 i 16 czerwca: Ligny i Quatre Bras
W czerwcu 1815 roku pierwszy uderzył Napoleon. Raport Wellingtona opisuje, jak cesarz zebrał nad Sambrą pięć korpusów, Gwardię Cesarską i prawie całą jazdę, a 15 czerwca o świcie zaatakował pruskie posterunki pod Thuin i Lobbes. Wellington przyznaje, że dowiedział się o tym dopiero wieczorem. Nazajutrz Napoleon spadł na Blüchera, który skupił armię pod Sombreffe, i pobił Prusaków pod Ligny, a Wellington, jak sam pisze, odparł wszystkie próby zdobycia przez Francuzów skrzyżowania pod Quatre Bras.4
Rozmiary klęski Blüchera są sporne. Fondation Napoléon pisze o pobitej armii pruskiej liczącej 80 tysięcy ludzi. National Army Museum podaje, że Prusacy stracili pod Ligny ponad 20 tysięcy. Wellington w rozmowie z Creeveyem w Brukseli po Waterloo szacował ich stratę na 14 tysięcy. Wszyscy zgadzają się co do dalszego ruchu Blüchera: zamiast cofać się na wschód, ku Prusom, zebrał armię pod Wavre, wciąż w zasięgu Wellingtona, który spod Quatre Bras odszedł na grzbiet Mont-Saint-Jean.5
18 czerwca: Waterloo
Co do liczebności w dniu bitwy też nie ma zgody. National Army Museum przypisuje Napoleonowi 72 tysiące ludzi i 246 dział, po odesłaniu 33 tysięcy pod Grouchym w pościg za Prusakami, wobec 68 tysięcy ludzi i 156 dział Wellingtona oraz 48 tysięcy Prusaków nadchodzących w ciągu dnia. Thierry Lentz z Fondation Napoléon pisze, że mając około 65 tysięcy ludzi, Napoleon dysponował mniej więcej taką samą siłą jak przeciwnik. Clausewitz, w tej kampanii szef sztabu jednego z korpusów pruskich, liczył całą armię Napoleona na 129 tysięcy, Wellingtona na 93 800, a Blüchera na 115 tysięcy.6

Nocna burza rozmiękczyła ziemię i według Lentza Francuzi musieli czekać do jedenastej rano, aż przeschnie. Raport Wellingtona umieszcza pierwszy gwałtowny atak, na folwark Hougoumont, około dziesiątej. Lentz dodaje, że Napoleon był tego dnia chory, na hemoroidy albo dyzurię, nikt nie wie tego na pewno, a walka zmieniła się w czołowe zderzenie na froncie krótszym niż pięć kilometrów. Według raportu Francuzi ponawiali ataki do mniej więcej siódmej wieczorem, gdy nieprzyjaciel podjął rozpaczliwy wysiłek koło folwarku La Haye Sainte.7
O rytmie bitwy zdecydowali Prusacy. Lentz pisze, że Napoleon dostrzegł ich kolumny w oddali wczesnym popołudniem. Korpus Zietena dotarł do lewego skrzydła Wellingtona około siódmej wieczorem, zauważa Fondation Napoléon, a korpus Bülowa nacierał na Plancenoit, na tyłach prawego skrzydła Francuzów. Według raportu Wellington ruszył całą linią naprzód, gdy marsz Bülowa na Planchenois i La Belle Alliance zaczął przynosić skutek.8
Straty, podobnie jak liczebność, różnią się w zależności od źródła. Muzeum podaje, że Napoleon stracił prawie 40 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli, a sprzymierzeni 22 tysiące. Lentz liczy 10 800 zabitych, w tym 6 800 Francuzów, i około 35 tysięcy rannych, w dwóch trzecich Francuzów. Wellington powiedział Creeveyowi, że on i Blücher stracili 30 tysięcy ludzi. Pełny przebieg opisujemy w artykułach o bitwie pod Waterloo i o kampanii waterlooskiej.9
Strategia: plan na całą wojnę
Argumenty za Napoleonem
Napoleon planował w skali kontynentu. W 1815 roku musiał stawić czoła kilku armiom koalicji naraz, a jego odpowiedzią było uderzyć na dwie najbliższe, zanim się połączą, i bić je po kolei. Encyklopedia Larousse opisuje ten plan jako próbę niedopuszczenia do koncentracji armii Wellingtona i Blüchera. Daniel Moran, omawiając studium Clausewitza o tej kampanii, zauważa, że Clausewitz uważał środki i cele Napoleona w 1815 roku za ograniczone, a za najlepszy osiągalny wynik uznawał miażdżącą klęskę Blüchera, bezlitośnie wykorzystaną po Ligny. Niewiele brakowało: pierwszego dnia cesarz był już za granicą, drugiego miał za sobą zwycięstwo nad Prusakami.10
Tę samą metodę widać w jego hiszpańskiej kampanii 1808 roku. Jacques Garnier opisuje, jak na początku listopada objął dowództwo w Vitorii, 30 listopada sforsował Somosierrę, a 4 grudnia, mniej więcej cztery tygodnie później, przyjął kapitulację Madrytu. Wojna, którą przyszedł wygrać, zaczęła się, jak przypomina Larousse, od powstania w Madrycie 2 maja 1808 roku, gdy wcześniej zmusił obu królów Hiszpanii do abdykacji w Bajonnie.11
Argumenty za Wellingtonem
Strategia Wellingtona na Półwyspie polegała na tym, by najpierw przetrwać, a wygrać później. W 1810 roku kazał zbudować na północ od Lizbony rozległy pas szańców z palisadami i redutami, linie Torres Vedras, jak opisuje je Guillaume de Bertier de Sauvigny w słowniku Dictionnaire Napoléon. Armia Masseny stanęła przed nimi i, jak zauważa National Army Museum, w marcu 1811 roku wycofała się do Hiszpanii. W 1812 roku, dodaje muzeum, Francuzi mieli na Półwyspie ponad 350 tysięcy żołnierzy, ale 200 tysięcy z nich strzegło linii zaopatrzenia, a Napoleon nazwał tę wojnę hiszpańskim wrzodem. To samo muzeum odnotowuje porażkę z jesieni tego roku, gdy Wellington nie zdołał zdobyć Burgos i musiał się wycofać do Portugalii.12
Bertier de Sauvigny także nie ukrywa niepowodzeń. Talaverę z 1809 roku nazywa bitwą nierozstrzygniętą, stoczoną z liczebniejszymi Francuzami. Rozstrzygnięcie przyszło w 1813 roku pod Vitorią, którą określa jako całkowitą klęskę Francuzów, a 10 kwietnia 1814 roku Wellington stoczył zaciętą bitwę pod Tuluzą, gdy Napoleon zdążył już abdykować w Paryżu.13
Atak i obrona
Argumenty za Napoleonem
Najsłynniejszy dzień Napoleona to Austerlitz, 2 grudnia 1805 roku, gdzie armie austriacka i rosyjska zostały, jak pisze Larousse, rozproszone. Dziesięć lat później pod Ligny wciąż pobił armię pruską, którą Fondation Napoléon szacuje na 80 tysięcy ludzi. Andrew Roberts w biografii z 2014 roku liczy sześćdziesiąt bitew i tylko siedem porażek i nazywa to wynikiem niezwykłym dla wodza każdej epoki.14

Waterloo to argument przeciwko niemu. Lentz opisuje czołowe zderzenie na wąskim froncie, rozpoczęte późno z powodu mokrej ziemi, z przeciwnikiem, którego nazywa znawcą wojny obronnej, w chwili gdy korpus Grouchy’ego ścigał Prusaków gdzie indziej. Clausewitz, w streszczeniu Morana, ocenił go jeszcze surowiej: w ostatnich godzinach Waterloo, gdy rzucił Gwardię do ataku, zamiast osłaniać odwrót, Napoleon nie zachował się jak wielki człowiek, lecz działał w pospolitej irytacji i nie wypełnił swojego obowiązku.15
Argumenty za Wellingtonem
Wellington zapisał się w pamięci przede wszystkim jako mistrz obrony. Pod Vimeiro w 1808 roku, jak zauważa National Army Museum, wykorzystał odwrotny stok, chowając piechotę za grzbietem przed ogniem artylerii, i stało się to jego znakiem rozpoznawczym. Bertier de Sauvigny pisze, że zaskoczył tam i pobił armię Junota. Pod Waterloo, odnotowuje muzeum, jego pozycja i rozmokła ziemia osłabiły początkowy ostrzał francuski, a muzeum przytacza jego słowa z bitwy: ciężkie to walenie, panowie, zobaczymy, kto dłużej wytrzyma. Potrafił też atakować. Pod Salamanką 22 lipca 1812 roku jego brytyjsko-hiszpańsko-portugalska armia pobiła marszałka Marmonta, a według muzeum ten dzień ugruntował jego opinię wodza zaczepnego. Bertier de Sauvigny nazywa to niepodważalnym zwycięstwem nad Marmontem. Wcześniej, w Indiach w 1803 roku, wygrał pod Assaye, którą według muzeum uważał później za najlepszą ze swoich bitew. Obie bitwy opisujemy w artykułach o Salamance i o Assaye.16
Szybkość i czas w 1815 roku
Argumenty za Napoleonem
Otwarcie kampanii zaskoczyło obu dowódców sprzymierzonych, co Wellington przyznaje we własnym raporcie. Clausewitz obwiniał sprzymierzonych o powolną koncentrację i pisał, że samo szybsze zebranie wojsk dałoby co najmniej dwanaście godzin i oszczędziłoby wielu nieszczęść. Gregory Pedlow przytacza słowa Wellingtona do barona von Reede rano 15 czerwca: nie wierzę, że nas zaatakują, jesteśmy bardzo silni.17
Szybkość miała jednak swoją cenę także dla Napoleona. Po Ligny wysłał korpus Grouchy’ego w pościg za Prusakami i tych sił zabrakło na polu 18 czerwca. Sam Clausewitz był szefem sztabu pruskiego III Korpusu Thielmanna, który, jak zauważa Christopher Bassford, utrzymał Wavre wobec przeważających sił i nie dopuścił Grouchy’ego pod Waterloo.18
Argumenty za Wellingtonem
Pedlow w naukowym wydaniu studium Clausewitza broni powolnego startu. Wellington musiał osłaniać Brukselę i Gandawę, gdzie przebywali król Niderlandów i Ludwik XVIII, i utrzymać łączność z Anglią, Holandią i Niemcami. Obawiał się, że uderzenie nad Sambrą to tylko pozór, i mówił, że w obecności Napoleona niebezpiecznie jest wykonać fałszywy ruch. Prusacy nie zawiadomili go też, że oddali Gosselies, więc jego pierwsze rozkazy opierały się na nieaktualnych wiadomościach.19
Gdy już się zdecydował, działał dość szybko. 16 czerwca utrzymał Quatre Bras, co według Pedlowa pomogło też Blücherowi pod Ligny, a 17 czerwca cofnął się ku Waterloo równolegle z pruskim odwrotem na Wavre, który, jak zauważa Fondation Napoléon, utrzymał łączność obu armii. Rory Muir, w streszczeniu Saula Davida, przyznaje, że Wellington zbyt wolno reagował na oznaki natarcia, ale dowodzi, że w tej kampanii błędy popełnili wszyscy trzej dowódcy.20
Armie i sojusznicy
Argumenty za Napoleonem
Napoleon dowodził sam. Wellington, zapytany o to w 1831 roku, powiedział Philipowi Stanhope’owi, że trudno mu wyobrazić sobie coś większego niż Napoleon na czele armii, zwłaszcza armii francuskiej, i że miał on jedną ogromną przewagę: nie ponosił przed nikim odpowiedzialności i mógł robić, co chciał. W memoriale z 1836 roku Wellington przyznał, że często nazywał obecność Napoleona na polu bitwy równą 40 tysiącom ludzi, choć dodał, że to bardzo luźny sposób mówienia.21
W 1815 roku Clausewitz liczył armię, którą Napoleon wprowadził do Belgii, na 129 tysięcy ludzi, a pod Waterloo przyszła ona prosto po zwycięstwie nad Prusakami pod Ligny. Roberts przytacza pewność siebie cesarza rano w dniu bitwy: Soultowi, który walczył z Wellingtonem w Hiszpanii, powiedział, że Wellington to zły generał, Anglicy to złe wojsko, a cała sprawa zajmie tyle, co śniadanie.22
Argumenty za Wellingtonem
Wellington dowodził armią mieszaną: jego raport wymienia obok Brytyjczyków wojska króla Niderlandów, Hanowerczyków, korpus brunszwicki i kontyngent z Nassau. A Waterloo wygrał razem z drugą armią. W raporcie z 19 czerwca napisał, że nie oddałby sprawiedliwości własnym uczuciom ani Blücherowi i armii pruskiej, gdyby nie przypisał pomyślnego wyniku tego ciężkiego dnia ich serdecznej i nadeszłej w porę pomocy, a natarcie Bülowa na skrzydło Francuzów nazwał rozstrzygającym. Stanhope zanotował też jego słowa, gdy porównywał swoje zadanie z zadaniem Marlborougha: Holendrami trudniej było kierować niż Hiszpanami czy Portugalczykami.23

Jego żołnierze wytrzymali. Bertier de Sauvigny przypisuje mu, że pod Waterloo umiał natchnąć wojsko zaufaniem do dowódcy i wolą walki do śmierci. Koszt ciążył mu jednak: w raporcie przyznał, że tak rozpaczliwej bitwy nie da się stoczyć bez wielkich strat i że straty brytyjskie były ogromne.24
Dowództwo i polityka
Argumenty za Napoleonem
Napoleon był jednocześnie głową państwa i naczelnym wodzem. Larousse datuje jego proklamowanie cesarzem na 18 maja 1804 roku, pierwszą abdykację na 6 kwietnia 1814 roku, a drugą na 22 czerwca 1815 roku. W tym czasie mógł decydować o wojnie, pokoju i strategii, nikogo nie pytając, a to właśnie ta przewaga, którą wskazał Wellington. W 1808 roku mógł zmusić królów Hiszpanii do abdykacji w Bajonnie, a potem sam poprowadzić armię na południe, co opisują Larousse i Garnier.25
Krytycy wskazują drugą stronę tej władzy. Recenzent biografii Robertsa w Kirkus Reviews zauważa, że kampanie szły dobrze, dopóki Napoleon nie sięgnął za daleko w Hiszpanii i Rosji. Moran dodaje, że w 1815 roku sprzymierzeni mogli sobie pozwolić na koszty i ryzyko, na które Napoleona nie było stać, bo nie miał ich przytłaczającej przewagi liczebnej, i że właśnie dlatego los wojny im sprzyjał.26
Argumenty za Wellingtonem
Wellington służył rządowi i przed nim odpowiadał. Po Vimeiro odebrano mu dowództwo i musiał oczyścić się przed komisją, zanim je odzyskał. Po Waterloo dowodził sprzymierzoną armią okupacyjną we Francji do listopada 1818 roku, odnotowuje GOV.UK, a później był premierem w latach 1828 do 1830 i ponownie w 1834 roku.27
Ten sam człowiek, dowodzi Peter Hofschröer, kształtował też pamięć o kampanii. Jego studium o 1815 roku, w opisie Fondation Napoléon, wykazuje, że Wellington spisał się słabo, umniejszał własne błędy i rolę sojuszników, zawarł w raporcie spod Waterloo szereg nieprawdziwych twierdzeń i zablokował angielskie wydanie historii Clausewitza.28
Dorobek i reputacja
Argumenty za Napoleonem
Najmocniejszym świadectwem na korzyść Napoleona jest ocena samego Wellingtona. W memoriale z września 1836 roku napisał, że Napoleon był wielkim wodzem, grand homme de guerre, być może największym, jaki kiedykolwiek stał na czele armii francuskiej. Roberts dowodzi, że przed 1815 rokiem obaj wysoko cenili swoje zdolności wojskowe, a obiegowa opinia o pogardzie Napoleona dla Wellingtona jest całkowicie błędna.29
Argumenty za Wellingtonem
Wellington pobił Junota pod Vimeiro, Marmonta pod Salamanką i armie francuskie w Hiszpanii pod Vitorią, a potem, razem z Prusakami, samego cesarza w jedynej bitwie, jaką stoczyli. Roberts zauważa, że obaj nawzajem się umniejszali: Napoleon nazywał go generałem sipajów, a Wellington w duchu zaczął gardzić Napoleonem i jako wodzem, i jako człowiekiem.30

Jak oceniali ich historycy
Spór zaczęli ludzie, którzy tam byli. Clausewitz napisał historię kampanii w latach trzydziestych XIX wieku i skrytykował powolną koncentrację Wellingtona. Wellington odpowiedział własnym memoriałem w 1842 roku. Pedlow, który opracował oba teksty, uważa memoriał za błędny w kilku godzinach, ale stwierdza, że postawa Wellingtona pod Quatre Bras i Waterloo z nawiązką wyrównała jego ostrożną pierwszą reakcję, i odrzuca pruski zarzut Gneisenaua, że Wellington nie dotrzymał obietnicy pomocy pod Ligny.31
W pytaniu, czyje było Waterloo, historycy się dzielą. Hofschröer przypisuje rozstrzygającą rolę Prusakom. Pedlow czyta pruski dziennik wojenny i wykazy strat korpusu Zietena odwrotnie, jako dowód, że natarcie pruskie powiodło się dopiero po ruszeniu Brytyjczyków, i konkluduje, że nie było to ani zwycięstwo brytyjskie, ani pruskie, tylko zwycięstwo sprzymierzonych. Bassford, współredaktor tomu, zauważa, że w jednej zasadniczej sprawie, wartości wielkiej bitwy, Clausewitz i Wellington po prostu mówili obok siebie.32
Rory Muir w drugim tomie biografii Wellingtona na ogół rozstrzyga wątpliwości na korzyść swojego bohatera, pisze Saul David, który sam uważa Waterloo za jedno z najmniej imponujących zwycięstw Żelaznego Księcia. Co do Napoleona, Lentz tłumaczy klęskę chorobą, pogodą, nieobecnością Grouchy’ego i nadejściem Prusaków, a Roberts nazywa jego sześćdziesiąt bitew wynikiem niezwykłym.33
Bitwy na stronie
Wszystkie artykuły o bitwach w Echoes of Battle, w których brał udział jeden z nich, oraz przewodniki, które pokazują je w szerszym tle.
Obaj dowodzili · 1815Bitwa pod Waterloo
Obaj dowodzili · 1815Kampania waterlooska
Dowodził Napoleon · 1815Bitwa pod Ligny
Dowodził Wellington · 1815Bitwa pod Quatre Bras
Ta sama kampania · 1815Bitwa pod Wavre
Dowodził Wellington · 1812Bitwa pod Salamanką
Dowodził Wellington · 1810Bitwa pod Bussaco
Dowodził Wellesley · 1809Druga bitwa o Porto
Dowodził Wellesley · 1803Bitwa pod Assaye
Dowodził Napoleon · 1805Bitwa pod Austerlitz
Dowodził Napoleon · 1806Bitwa pod Jeną
Dowodził Napoleon · 1807Bitwa pod Frydlandem
Dowodził Napoleon · 1812Bitwa pod Borodino
Dowodził Napoleon · 1813Bitwa pod Lipskiem
Przewodnik · 1808 do 1814Wojna na Półwyspie Iberyjskim
Przewodnik · 1803 do 1815Wojny napoleońskie
WódzNapoleon Bonaparte
WódzKsiążę Wellington
RankingNajwiększe bitwy napoleońskie
QuizQuiz: bitwy napoleońskie
Vimeiro, Talavera, Fuentes de Oñoro, Vitoria i linie Torres Vedras nie mają jeszcze osobnych artykułów. Obu wodzów na tle innych pokazują rankingi największych wodzów Francji i największych brytyjskich wodzów.
Twój werdykt
Nie wskazujemy zwycięzcy. Poniżej oba argumenty w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, który z nich przekona Cię bardziej.
Za Napoleonem
- Sześćdziesiąt bitew i siedem porażek według Andrew Robertsa
- Austerlitz i wojny całego kontynentu prowadzone według jego planów
- Otwarcie kampanii 1815, które rozdzieliło sprzymierzonych i dało zwycięstwo pod Ligny
- Ocena samego Wellingtona: być może największy wódz na czele armii francuskiej
- Pod Waterloo chory, wobec dwóch armii i bez korpusu Grouchy’ego
Za Wellingtonem
- Sześć lat zwycięstw nad marszałkami Napoleona w Portugalii i Hiszpanii
- Torres Vedras, obrona, która zatrzymała inwazję Masseny
- Salamanka, dowód, że umiał atakować
- Utrzymał grzbiet pod Waterloo do nadejścia Prusaków
- Wygrał jedyną bitwę, jaką ze sobą stoczyli
Pytania, które warto rozważyć przed decyzją:
- Czy jedno zwycięstwo nad największym wodzem epoki waży więcej niż sześćdziesiąt bitew z wszystkimi innymi?
- Ile z Waterloo należy się Blücherowi i Bülowowi i czy to zmienia Twoją ocenę któregokolwiek z nich?
- Czy choroba Napoleona i deszcz mają się liczyć na jego niekorzyść, czy to po prostu część dowodzenia?
- Czy sześć lat zwycięstw nad marszałkami mierzy Wellingtona z Napoleonem, czy tylko z jego podwładnymi?
- Co jest trudniejsze: dowodzić jako władca absolutny czy jako dowódca armii koalicyjnej odpowiedzialny przed rządem?
- Czy talent wodza lepiej widać w ataku, czy w obronie?
Oddaj głos poniżej i zobacz, jak ocenili ich inni czytelnicy.







