Wojna na Półwyspie Iberyjskim, 1808 do 1814

Brytyjczycy i Irlandczycy nazywają ją wojną półwyspową (Peninsular War). W Hiszpanii to wojna o niepodległość (Guerra de la Independencia), w Portugalii Guerra Peninsular, pamiętana przez trzy francuskie najazdy. Był to jeden z frontów wojen napoleońskich. Hiszpańskie armie i oddziały nieregularne, odbudowana armia portugalska i armia brytyjska, werbująca wielu żołnierzy w Irlandii, zwycięzcy z drugiej bitwy o Porto i bitwy pod Bussaco, walczyły z armią francuską, w której służyli Polacy, sławni z szarży pod Somosierrą.²

Przyczyny wojny na Półwyspie Iberyjskim

W lipcu 1807 roku, po zawarciu pokoju z Rosją w Tylży, Napoleon zażądał, by Portugalia, sojuszniczka Wielkiej Brytanii, zamknęła porty dla brytyjskich statków; chciał w ten sposób domknąć blokadę kontynentalną, swoją wojnę gospodarczą z Wielką Brytanią. Hiszpania była wtedy sojuszniczką Francji i w październiku 1807 roku oba państwa uzgodniły potajemnie w Fontainebleau najazd na Portugalię i jej podział.³

Generał Jean-Andoche Junot przemaszerował przez Hiszpanię i 30 listopada 1807 roku wkroczył do Lizbony. Portugalska rodzina królewska i duża część elity rządzącej odpłynęły już wtedy do Brazylii pod osłoną Royal Navy.⁴

Od lutego 1808 roku Francuzi opanowywali też hiszpańskie twierdze graniczne. W marcu bunt w Aranjuez obalił ministra Manuela Godoya i zmusił Karola IV do abdykacji na rzecz syna, Ferdynanda VII. W maju w Bajonnie Napoleon zmusił obu do zrzeczenia się korony i uczynił królem Hiszpanii swojego brata Józefa Bonapartego.⁵

2 maja 1808 roku mieszkańcy Madrytu powstali przeciw francuskiemu garnizonowi. Marszałek Joachim Murat stłumił powstanie, a w następnych dniach francuskie plutony egzekucyjne rozstrzelały setki Hiszpanów. Do końca maja zbuntowała się większość Hiszpanii, a wkrótce potem Portugalia.⁶

Kto walczył w tej wojnie

Francja i królestwo Józefa. Po zimie 1808 i 1809 roku Napoleon zostawił wojnę marszałkom, którzy często się kłócili i nie zgrywali działań. Józef, trzymany przez brata na podrzędnej pozycji, czterokrotnie proponował abdykację. Siły francuskie przekroczyły po 1809 roku 200 tysięcy ludzi, a według National Army Museum do 1812 roku ponad 350 tysięcy.⁷

Józef miał też hiszpańskich zwolenników, tak zwanych afrancesados: urzędników, oficerów i liberałów przekonanych, że monarchia Burbonów nigdy się nie zreformuje. Jego królestwo uderzało w przywileje Kościoła i szlachty, dlatego wojna była także wojną domową między Hiszpanami.⁸

Hiszpania patriotów. Opór prowadziły prowincjonalne junty, potem Najwyższa Junta Centralna, od stycznia 1809 roku sprzymierzona z Wielką Brytanią, a później Regencja i Kortezy (parlament) w Kadyksie. Hiszpańskie armie często przegrywały, ale wciąż wracały do walki, a uparcie bronione miasta wiązały tysiące francuskich żołnierzy.⁹

Portugalia. W marcu 1809 roku brytyjski generał William Carr Beresford został marszałkiem Portugalii z zadaniem odbudowy jej armii. Wyszkoleni i zreorganizowani Portugalczycy walczyli u boku Brytyjczyków do końca wojny; pod Bussaco w 1810 roku około 25,5 tysiąca żołnierzy Wellingtona stanowili Portugalczycy.¹⁰

Wielka Brytania i Irlandia. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii wysłało armię pod dowództwem sir Arthura Wellesleya, urodzonego w Dublinie w rodzinie anglo-irlandzkiej, późniejszego księcia Wellingtona. Półwysep był głównym wkładem armii brytyjskiej w lądową wojnę z Napoleonem na kontynencie.¹¹

Irlandczycy stanowili dużą część tej armii. Historyk Lar Joye szacuje, że 35 procent armii na półwyspie było Irlandczykami, a James Deery ustala, że Irlandczykami było ponad 30 procent oficerów Wellingtona. Obaj zwracają uwagę, że większość irlandzkich żołnierzy służyła nie w pułkach irlandzkich, takich jak Connaught Rangers, lecz w angielskich i szkockich.¹²

Polacy w służbie francuskiej. Polscy żołnierze walczyli dla Napoleona przeciw Hiszpanom broniącym się przed okupacją. Służyli w pułku szwoleżerów gwardii cesarskiej, który werbował w Księstwie Warszawskim, utworzonym przez Napoleona w 1807 roku; w Legii Nadwiślańskiej, powstałej w 1808 roku z wcześniejszych legionów polskich w służbie francuskiej, liczącej około 5 tysięcy ludzi w trzech pułkach piechoty, w większości chłopskiego lub drobnoszlacheckiego pochodzenia; wreszcie w wojsku samego Księstwa.¹³

Lata 1808 i 1809: Bailén, Somosierra i La Coruña

Napoleon wysłał kolumny, które miały zdławić główne ośrodki oporu. 14 lipca 1808 roku marszałek Jean-Baptiste Bessières z około 13 do 14 tysiącami ludzi pobił pod Medina de Rioseco liczniejszą armię generałów Gregoria de la Cuesty i Joaquína Blake'a, a sześć dni później Józef wjechał do Madrytu.¹⁴

Na południu armia generała Pierre'a Duponta została pobita pod Bailén przez generała Francisca Javiera Castañosa i 23 lipca skapitulowała: około 12 tysięcy ludzi według National Army Museum, 18 tysięcy według World History Encyclopedia. Była to pierwsza poważna klęska armii francuskiej w wojnach napoleońskich. Józef opuścił Madryt, a francuskie ataki na Walencję, Saragossę i Gironę zostały odparte.¹⁵

W Saragossie, stolicy Aragonii, generał José de Palafox obronił miasto podczas pierwszego oblężenia latem 1808 roku. W szturmach brała udział Legia Nadwiślańska, a jej dowódca, pułkownik Józef Chłopicki, został w sierpniu ranny, prowadząc kolumnę w głąb miasta.¹⁶

W sierpniu 1808 roku około 14 tysięcy brytyjskich żołnierzy Wellesleya wylądowało w Portugalii i zwyciężyło pod Roliçą i Vimeiro, ale jego przełożeni podpisali konwencję w Cintrze, na mocy której armia Junota wróciła do domu na brytyjskich statkach razem z łupami. Po fali oburzenia w Wielkiej Brytanii generałów odwołano, a dowództwo objął sir John Moore.¹⁷

W listopadzie Napoleon przybył do Hiszpanii z wielką armią i rozbił armie hiszpańskie pod Gamonal, Espinosą i Tudelą. 30 listopada 1808 roku drogę na Madryt zagrodziła mu przełęcz Somosierra, gdzie wzdłuż górskiej drogi okopały się hiszpańskie działa. Cesarz rozkazał szwadronowi polskich szwoleżerów gwardii zaatakować baterie. Relacje się różnią: jedno opracowanie opisuje pierwszą szarżę, którą zatrzymano, i drugą, wspartą przez strzelców konnych gwardii, która zdobyła pozycję, podczas gdy piechota francuska atakowała zbocza po obu stronach drogi. Madryt skapitulował 4 grudnia.¹⁸

Szarżę prowadził szef szwadronu Jan Kozietulski. Gdy padł pod nim koń, oddał dowództwo kapitanowi Janowi Dziewanowskiemu, a u szczytu przełęczy, na końcu szarży, walczył porucznik Andrzej Niegolewski.¹⁹

Sporne są też liczby: szacunki liczby jeźdźców wahają się od około 125 lub 150 do około 200, a polskich strat od 57 zabitych i rannych do 18 zabitych i 39 rannych, podczas gdy biuletyn Napoleona przyznał 8 zabitych i 15 rannych, a zasługę przypisał generałowi Montbrunowi. Od dawna spierano się, ile zwycięstwa przypada kawalerii, a ile piechocie generała François Ruffina.²⁰

Moore wszedł do Hiszpanii, by wesprzeć hiszpańskie armie, ale po upadku Madrytu i zbliżaniu się Napoleona wycofał się zimą przez góry Galicji. Pod La Coruñą 16 stycznia 1809 roku jego armia odparła francuski atak i została zabrana przez Royal Navy, ale sam Moore został śmiertelnie ranny. Napoleon wyjechał już wtedy z Hiszpanii, by zająć się Austrią, i nigdy do niej nie wrócił.²¹

Drugie oblężenie Saragossy, od 20 grudnia 1808 do 20 lutego 1809 roku, zakończyło się tygodniami walk o każdy dom, w których znów brała udział Legia Nadwiślańska. Władze miasta oszacowały liczbę zmarłych na 54 tysiące, 20 tysięcy żołnierzy i 34 tysiące cywilów, wielu z nich z powodu chorób.²²

Lata 1809 do 1811: Talavera, Ocaña, Bussaco i Torres Vedras

W marcu 1809 roku marszałek Nicolas Soult najechał Portugalię i zajął Porto. Wellesley, który wrócił do dowodzenia, z nowymi oddziałami portugalskimi Beresforda przeprawił się przez Duero i 12 maja zaskoczył go w mieście (druga bitwa o Porto), wypierając Francuzów z kraju.²³

Następnie Wellesley wkroczył z armią Cuesty do Hiszpanii i 27 i 28 lipca 1809 roku zwyciężył pod Talaverą, w jednej z najkrwawszych bitew wojny, z ponad 14 tysiącami zabitych i rannych. Mianowany wicehrabią Wellingtonem, wycofał się do Portugalii, gdy Soult zagroził jego komunikacji.²⁴

Jesienią Najwyższa Junta Centralna spróbowała sama odbić Madryt. Armia La Manchy generała Juana Carlosa de Areizagi, licząca około 51 tysięcy ludzi, została rozbita 19 listopada 1809 roku pod Ocañą przez króla Józefa i marszałka Soulta, w których pierwszej linii stała polska dywizja. Siłę Francuzów podaje się na 33,5 tysiąca albo na 35 do 40 tysięcy; do niewoli trafiło około 14 tysięcy Hiszpanów, a droga do Andaluzji stanęła otworem.²⁵

W styczniu 1810 roku Soult rozpoczął podbój Andaluzji. Sewilla upadła, a rząd schronił się w położonym na wyspie Kadyksie, oblężonym przez Francuzów od lutego 1810 do 1812 roku.²⁶

W 1810 roku marszałek André Masséna zdobył twierdze graniczne Ciudad Rodrigo i Almeidę i wkroczył do Portugalii. Pod Bussaco 27 września armia brytyjsko-portugalska Wellingtona zatrzymała go; Francuzi stracili około 4,5 tysiąca zabitych i rannych, sprzymierzeni około 1250. Wellington wycofał się następnie za linie Torres Vedras na północ od Lizbony, ogałacając kraj przed nimi z żywności; Masséna, który stracił z głodu około 25 tysięcy ludzi, w marcu 1811 roku wycofał się do Hiszpanii.²⁷

Na wybrzeżu koło Malagi brytyjsko-hiszpański desant generała majora lorda Blayneya próbował w październiku 1810 roku zdobyć zamek Sohail w Fuengiroli. Załoga, około 150 polskich żołnierzy pod kapitanem Franciszkiem Młokosiewiczem, utrzymała się do nadejścia odsieczy, a sam Blayney trafił do niewoli.²⁸

W 1811 roku siły brytyjsko-hiszpańskie zwyciężyły pod Barrosą koło Kadyksu, Wellington z trudem pokonał Massénę pod Fuentes de Oñoro, a Beresford odparł Soulta pod Albuerą, tracąc około jednej czwartej swoich ludzi.²⁹

Lata 1812 do 1814: Salamanka, Vitoria i wkroczenie do Francji

Gdy Napoleon szykował się do najazdu na Rosję, przestał przysyłać posiłki do Hiszpanii i wycofał stamtąd część wojsk. Wellington uderzył na twierdze graniczne: Ciudad Rodrigo zdobyto szturmem 19 stycznia 1812 roku, a Badajoz w nocy 6 kwietnia, kosztem ponad 4,5 tysiąca zabitych i rannych po stronie atakujących.³⁰

W Badajoz zwycięscy żołnierze brytyjscy i portugalscy przez trzy dni plądrowali miasto, mordując i gwałcąc jego hiszpańskich mieszkańców. Britannica szacuje liczbę zabitych i rannych cywilów na około 200 do 300, a wyższe szacunki, do 4 tysięcy, uznaje za zawyżone; National Army Museum pisze o zmasakrowaniu setek cywilów.³¹

22 lipca 1812 roku armia brytyjska, portugalska i hiszpańska Wellingtona pokonała marszałka Auguste'a de Marmonta pod Salamanką. Według National Army Museum 48,6 tysiąca żołnierzy Wellingtona straciło 5,2 tysiąca ludzi, a zadało około 14 tysięcy strat 50-tysięcznej armii Marmonta. Francuzi porzucili oblężenie Kadyksu i Andaluzję, a Wellington wkroczył 12 sierpnia do Madrytu, ale nie zdobył Burgos i na zimę wycofał się do Portugalii.³²

W 1813 roku Wellington ruszył ponownie z około 120 tysiącami żołnierzy brytyjskich, portugalskich i hiszpańskich. 21 czerwca pod Vitorią pobił armię króla Józefa i marszałka Jourdana. Britannica podaje około 72 tysięcy sprzymierzonych przeciw 57 tysiącom Francuzów, straty francuskie na około 8 tysięcy zabitych, rannych i jeńców, a sprzymierzonych na około 5 tysięcy. Bitwa zakończyła panowanie Francuzów w Hiszpanii.³³

We wrześniu 1813 roku sprzymierzeni zdobyli San Sebastián, a miasto zostało splądrowane i spalone; baskijska telewizja EITB podaje ponad tysiąc zabitych cywilów. W październiku Wellington wkroczył do Francji, 27 lutego 1814 roku pokonał Soulta pod Orthez, a 10 kwietnia stoczył bitwę pod Tuluzą, nie wiedząc, że Napoleon już abdykował.³⁴

Partyzantka i okrucieństwa

W tej „małej wojnie” (guerrilla) oddziały nieregularne i lotne kolumny wojsk regularnych urządzały zasadzki na francuskie konwoje, kurierów i małe garnizony; World History Encyclopedia szacuje liczbę partyzantów na 35 do 50 tysięcy. Według National Army Museum w 1812 roku 200 tysięcy francuskich żołnierzy strzegło linii zaopatrzenia, zamiast walczyć na froncie.³⁵

Spór o znaczenie partyzantki trwa. Historycy brytyjscy od Williama Napiera stawiali w centrum opowieści Wellingtona i umniejszali rolę partyzantów, natomiast hiszpańscy pisali o przywódcach partyzanckich, takich jak El Empecinado i Espoz y Mina. Hasło w Encyclopedia.com idzie dalej i nazywa tradycyjny pogląd, że półwysep przesądził o losie Napoleona, „skrajnie problematycznym”.³⁶

Okrucieństw dopuszczały się wszystkie strony. Partyzanci torturowali i zabijali francuskich jeńców; Francuzi byli równie okrutni wobec podejrzanych o partyzantkę, palili wsie i mścili się na miastach; wspomnienia polskich oficerów opisują egzekucje przy drogach. Armie sprzymierzonych nie były wyjątkiem, co pokazały Badajoz i San Sebastián.³⁷

Francisco Goya utrwalił tę przemoc w cyklu akwafort „Okropności wojny” (Los desastres de la guerra), tworzonym od około 1810 roku i wydanym dopiero w 1863 roku, długo po jego śmierci, przez madrycką Akademię Sztuk Pięknych San Fernando. Ryciny potępiają francuskich najeźdźców, ale też hiszpańską tyranię i duchowieństwo. W 1814 roku Goya namalował „3 maja 1808 roku”, egzekucję mieszkańców Madrytu przez francuski pluton.³⁸

Kto wygrał i jakim kosztem

Po Vitorii i Lipsku Napoleon uwolnił przetrzymywanego we Francji od 1808 roku Ferdynanda VII, który w marcu 1814 roku wrócił do Hiszpanii (World History Encyclopedia datuje jego restaurację na 11 grudnia 1813 roku). W maju 1814 roku Ferdynand kazał aresztować przywódców liberałów i przywrócił władzę królewską.³⁹

Na tle całych wojen napoleońskich Napoleon nazwał tę wojnę swoim „hiszpańskim wrzodem”, bo nieustannie pochłaniała ludzi i pieniądze. Britannica ocenia, że znacznie przyczyniła się do jego upadku, ale do 1813 roku tylko pośrednio wpływała na wojnę w Europie Środkowej i Wschodniej. Francuska klęska pod Bailén zachęciła Austrię do ponownej wojny w 1809 roku, a Vitoria do powrotu do koalicji w 1813 roku.⁴⁰

Ten przewodnik nie podaje jednej liczby ofiar, bo wykorzystane w nim źródła się co do niej nie zgadzają. Skalę pokazują pojedyncze starcia: około 54 tysięcy zmarłych w Saragossie według szacunku władz miasta, ponad 14 tysięcy zabitych i rannych pod Talaverą, około 25 tysięcy francuskich żołnierzy zmarłych z głodu przed Lizboną.⁴¹

Dziedzictwo wojny na Półwyspie Iberyjskim

W Hiszpanii wojnę pamięta się jako wojnę o niepodległość i powstanie narodowe. Kortezy w Kadyksie uchwaliły konstytucję z 1812 roku, która złożyła suwerenność w ręce narodu, ograniczyła władzę korony i zniosła przywileje arystokracji. Ferdynand później ją odrzucił, ale liberalizm pozostał siłą w Hiszpanii, a kryzys przyczynił się do wybuchu ruchów niepodległościowych w Ameryce Hiszpańskiej.⁴²

W Wielkiej Brytanii wojna zbudowała reputację Wellingtona i jego armii, którą nazwał „najdoskonalszą machiną, jak na swoją liczebność, istniejącą obecnie w Europie”. Jej brytyjscy historycy, od weterana Williama Napiera po sir Charlesa Omana, dali jej centralne miejsce w pokonaniu Napoleona; późniejsi historycy ten pogląd zakwestionowali.⁴³

W Polsce szarża pod Somosierrą stała się legendą, opowiadaną przez weteranów i malowaną przez artystów, od Horacego Verneta, którego obraz zamówiła rodzina Krasińskich, po Januarego Suchodolskiego i Piotra Michałowskiego. Pamięć o niej trwa: w 2010 roku Narodowy Bank Polski wydał monety upamiętniające szwoleżerów gwardii.⁴⁴

Najważniejsze bitwy wojny na Półwyspie Iberyjskim

Poniżej, w porządku chronologicznym, nasze artykuły o bitwach tej wojny, od Medina de Rioseco i Zornozy w 1808 roku po Almonacid, Ocañę i Fuengirolę.

1. 1808
   Bitwa pod Medina de Rioseco, 1808Cesarstwo Francuskie kontra Hiszpańskie armie powstańcze Kastylii i Galicji

   14 lipca 1808 roku marszałek Bessières rozbił pod Medina de Rioseco liczniejsze armie hiszpańskie Cuesty i Blake'a i otworzył królowi Józefowi drogę do Madrytu.

   
2. 1808
   Bitwa pod Zornozą, 1808Cesarstwo Francuskie kontra Hiszpania

   31 października 1808 roku marszałek Lefebvre wbrew rozkazom zaatakował we mgle armię Blake'a pod Zornozą. Wygrał, ale zepsuł Napoleonowi pułapkę.

   
3. 1808
   Bitwa pod Somosierrą 1808Cesarstwo Francuskie (polscy szwoleżerowie) kontra Królestwo Hiszpanii

   Jak polscy szwoleżerowie Napoleona zdobyli działa pod Somosierrą w 1808 roku i otworzyli drogę na Madryt.

   
4. 1809
   Druga bitwa o Porto, 1809Wielka Brytania i Portugalia kontra Cesarstwo Francuskie

   12 maja 1809 roku wskazówka golibrody i cztery barki do wina przeniosły piechotę Wellesleya przez Duero w biały dzień. W południe Soult tracił Porto, a w ciągu tygodnia Portugalię.

   
5. 1809
   Bitwa pod Almonacid, 1809Cesarstwo Francuskie i Księstwo Warszawskie kontra Królestwo Hiszpanii (Armia La Manchy)

   11 sierpnia 1809 roku korpus Sébastianiego, z Dywizją Polską zdobywającą kluczowe wzgórze, rozbił pod Almonacid na południe od Toledo hiszpańską Armię La Manchy.

   
6. 1809
   Bitwa pod Ocañą, 1809Cesarstwo Francuskie i sojusznicy kontra Hiszpania

   19 listopada 1809 roku armia francuska z Dywizją Polską w pierwszej linii rozgromiła pod Ocañą, na południe od Madrytu, ponad 50-tysięczną armię hiszpańską Areizagi.

   
7. 1810
   Bitwa pod Bussaco, 1810Wielka Brytania i Portugalia kontra Francja (Armia Portugalii)

   27 września 1810 roku Brytyjczycy i Portugalczycy Wellingtona utrzymali stromy grzbiet Bussaco przed Masséną. Francuzi dwa razy wyszli na szczyt i dwa razy zostali zepchnięci.

   
8. 1810
   Bitwa pod Fuengirolą, 1810Księstwo Warszawskie i Francja kontra Wielka Brytania i Hiszpania

   W październiku 1810 roku polska załoga zamku Sohail odparła brytyjsko-hiszpański desant na wybrzeżu Hiszpanii i wzięła do niewoli jego dowódcę, lorda Blayneya.

   

Oś czasu wojny na Półwyspie Iberyjskim

1. 14 VII 1808
   Bessières pokonuje Cuestę i Blake'a pod Medina de Rioseco.⁴⁵
2. VII 1808
   Armia Duponta kapituluje po bitwie pod Bailén.⁴⁶
3. 30 XI 1808
   Szarża polskich szwoleżerów pod Somosierrą; 4 grudnia kapituluje Madryt.⁴⁷
4. 12 V 1809
   Wellesley wypiera Soulta z Porto.⁴⁸
5. 19 XI 1809
   Francuzi rozbijają armię Areizagi pod Ocañą.⁴⁹
6. 27 IX 1810
   Wellington zatrzymuje Massénę pod Bussaco, a potem broni linii Torres Vedras.⁵⁰
7. X 1810
   Polska załoga Fuengiroli odpiera desant Blayneya.⁵¹
8. 22 VII 1812
   Wellington pokonuje Marmonta pod Salamanką.⁵²
9. 21 VI 1813
   Bitwa pod Vitorią łamie panowanie Francuzów w Hiszpanii.⁵³
10. 10 IV 1814
    Bitwa pod Tuluzą; kilka dni później wojna kończy się wraz z wieścią o abdykacji Napoleona.⁵⁴

Co czytać dalej

Całość konfliktu opisuje nasz przewodnik po wojnach napoleońskich, a jego bitwy są wśród największych bitew napoleońskich. Zobacz też Napoleon kontra Wellington, historię wojskową Brytanii, Francji i Irlandii, epokę napoleońską, największe polskie bitwy i quiz o bitwach napoleońskich.