Kampania Waterloo (1815): przyczyny, przebieg i skutki

Kampania Waterloo była militarnym punktem kulminacyjnym stu dni (100 dni Napoleona), czyli okresu od powrotu Napoleona do Paryża 20 marca 1815 roku do powrotu Ludwika XVIII 8 lipca. Od 15 do 18 czerwca jego armia walczyła na terenie dzisiejszej Belgii z dwiema armiami koalicji: wielonarodową armią księcia Wellingtona i Prusakami feldmarszałka Gebharda Leberechta von Blüchera.²

Nasze przewodniki opisują bitwę pod Ligny i bitwę pod Quatre Bras, stoczone 16 czerwca, oraz bitwę pod Waterloo z 18 czerwca. Kampania zamknęła wojny napoleońskie, w których Wellington zdobył sławę w wojnie na Półwyspie Iberyjskim, a Napoleon stracił armię w kampanii rosyjskiej 1812 roku. Wątki narodowe przedstawiają nasze przewodniki po historii wojskowej Brytanii, Francji i Niemiec.³

Przyczyny kampanii Waterloo

Napoleon abdykował w kwietniu 1814 roku i otrzymał we władanie wyspę Elbę. 26 lutego 1815 roku odpłynął z niej z około tysiącem ludzi, a 1 marca wylądował w Golfe-Juan koło Cannes.⁴

Wojska wysłane, by go zatrzymać, przechodziły na jego stronę. Marszałek Michel Ney, który obiecywał Ludwikowi XVIII przywieźć Napoleona w żelaznej klatce, przyłączył się do niego w połowie marca. Król uciekł do Gandawy, a Napoleon 20 marca wkroczył do Paryża i ogłosił bardziej liberalną konstytucję, przygotowaną przez swego dawnego krytyka Benjamina Constanta.⁵

Mocarstwa obradujące na kongresie wiedeńskim odpowiedziały natychmiast. 13 marca osiem państw, sygnatariuszy traktatu paryskiego z 1814 roku, uznało Napoleona za wyjętego spod prawa; deklaracja wymierzona była w jednego człowieka, a nie we Francję, której król był ich sojusznikiem. 25 marca Austria, Wielka Brytania, Prusy i Rosja odnowiły sojusz, a każde z nich zobowiązało się wystawić 150 000 żołnierzy aż do obalenia Napoleona. W kolejnych tygodniach przyłączyły się mniejsze państwa, tworząc siódmą koalicję.⁶

Sprzymierzeni planowali najechać Francję kilkoma armiami jednocześnie. Rosjanie musieli jeszcze przejść przez Europę Środkową, więc inwazja nie mogła się zacząć przed początkiem lipca, a Wellington i Blücher, rozlokowani w Niderlandach, uzgodnili, że będą gotowi do tego czasu.⁷

Napoleon mógł bronić się pod Paryżem i Lyonem, oddając najeźdźcom znaczną część Francji, albo uderzyć pierwszy. Postanowił zaatakować dwie armie stojące w Belgii, zanim nadejdą Austriacy i Rosjanie. Razem miały one przewagę liczebną, musiał więc bić je kolejno, a szybkie zwycięstwo zabezpieczyłoby północ, zanim zwróci się na wschód.⁸

Jego celem był styk obu armii. Linie zaopatrzenia Wellingtona biegły do portów nad kanałem La Manche, a Blüchera na wschód, ku Liège i Renowi; obie armie stykały się w okolicy Charleroi. Nacierając właśnie tam, Napoleon chciał zająć pozycję centralną i odepchnąć każdą z armii wzdłuż jej własnej linii odwrotu.⁹

Kto walczył w kampanii Waterloo

Po jednej stronie stała francuska Armia Północy (Armée du Nord), dowodzona osobiście przez Napoleona i złożona w dużej mierze z weteranów, którzy wrócili pod jego sztandary. Encyclopaedia Britannica szacuje jej siły na około 105 000 ludzi, a opracowanie Uniwersytetu w Southampton na około 120 000.¹⁰

Armia Wellingtona sama była koalicją: oddziały brytyjskie, Królewski Legion Niemiecki (King’s German Legion), Hanowerczycy, Brunszwiczanie, Nassauczycy oraz holenderskie i belgijskie wojska Zjednoczonego Królestwa Niderlandów. Britannica liczy na początku kampanii około 31 000 Brytyjczyków na ponad 93 000 żołnierzy, a historyk Brendan Simms ocenia udział Brytyjczyków pod Waterloo na 36 procent.¹¹

Wielu z tych żołnierzy nigdy nie było w ogniu, a Wellington nie ufał oddziałom niderlandzkim, które jeszcze rok wcześniej służyły Napoleonowi, dlatego mieszał narodowości oraz jednostki doświadczone i nowe.¹²

Dla Niderlandów kampania była obroną samego państwa. Pokój z 1814 roku połączył dzisiejszą Belgię z prowincjami holenderskimi jako bufor przeciw Francji, strzeżony przez nowe twierdze. Syn króla Wilhelma I, Wilhelm, książę Oranii, dowodził największym korpusem armii Wellingtona.¹³

Królewski Legion Niemiecki powstał w 1803 roku jako część armii brytyjskiej z żołnierzy Hanoweru, którego elektorem był Jerzy III, po zajęciu elektoratu przez Napoleona; należał do najlepszych oddziałów Wellingtona. Hanower wystawił też własne pułki, a swoje kontyngenty przysłały księstwa Brunszwiku i Nassau.¹⁴

Armia Dolnego Renu Blüchera liczyła cztery korpusy: 120 000 ludzi według Britanniki i 115 000 według Fondation Napoléon. Wielu żołnierzy pochodziło z milicji lub z nowego poboru, część z prowincji, które jeszcze rok wcześniej należały do Cesarstwa Francuskiego. Szefem sztabu był August von Gneisenau.¹⁵

Ligny i Quatre Bras, 15 do 17 czerwca 1815

15 czerwca Francuzi przekroczyli granicę pod Charleroi i odrzucili pruski korpus Hansa von Zietena. Ruch ten zaskoczył obu dowódców sprzymierzonych i wieczorem Napoleon stał już między ich armiami, gotów uderzyć na każdą z nich.¹⁶

Skrzyżowania dróg w Quatre Bras, na trakcie do Brukseli, broniły najpierw oddziały 2. Dywizji Niderlandzkiej generała Hendrika de Perponchera pod dowództwem księcia Bernharda Sasko-Weimarskiego. Rijksmuseum przypisuje tym siłom niderlandzkim i nassauskim, prowadzonym przez księcia Sasko-Weimarskiego i księcia Oranii, odparcie pierwszego natarcia Francuzów.¹⁷

Napoleon powierzył marszałkowi Neyowi lewe skrzydło i zadanie zdobycia skrzyżowania, a sam zwrócił się przeciw Prusakom. Ney atakował ostrożnie i częściami, a Wellington dosyłał posiłki, aż utrzymał skrzyżowanie. Fryderyk Wilhelm, książę brunszwicki, poległ na czele swoich żołnierzy. Britannica podaje około 4700 zabitych i rannych po stronie sprzymierzonych i 4300 po stronie francuskiej, a encyklopedia Salem Press w serwisie EBSCO około 4800 i 4000.¹⁸

Pod Ligny Napoleon zaatakował armię Blüchera, liczącą około 80 000 ludzi według Fondation Napoléon i 83 000 według Britanniki; IV Korpus Friedricha Wilhelma von Bülowa jeszcze nie nadszedł. Korpus Jeana-Baptiste’a Drouet d’Erlona, który miał uderzyć w pruskie skrzydło, wskutek sprzecznych rozkazów przez cały dzień maszerował między dwoma polami bitew i nie walczył na żadnym.¹⁹

Wieczorem Francuzi przełamali pruskie centrum. Pod Blücherem padł koń i przygniótł go; adiutant, hrabia Nostitz, wyniósł go z pola, a Gneisenau wyprowadził armię. Britannica podaje ponad 12 000 zabitych i rannych Prusaków i około 10 000 Francuzów, do tego około 8000 pruskich dezerterów w nocy; National Army Museum podaje straty pruskie powyżej 20 000, a francuskie o połowę mniejsze.²⁰

Rozstrzygająca decyzja zapadła 17 czerwca. Zamiast cofać się na wschód, ku Renowi, Prusacy wycofali się na północ, do Wavre, i pozostali w zasięgu Wellingtona, choć, jak zauważa Britannica, narażało to ich własne linie komunikacyjne. Wellington wycofał się spod Quatre Bras na grzbiet Mont-Saint-Jean, na południe od Waterloo, i postanowił tam walczyć, gdy Prusacy obiecali mu pomoc.²¹

W południe Napoleon wydzielił marszałka Emmanuela de Grouchy’ego z około 33 000 ludzi, mniej więcej jedną trzecią armii, do pościgu za Prusakami, a z resztą ruszył za Wellingtonem. Ulewny deszcz spowolnił Francuzów i rozmiękczył grunt.²²

Bitwa pod Waterloo, 18 czerwca 1815

18 czerwca Wellington trzymał większość armii za grzbietem wzgórza, osłoniętą przed francuską artylerią, z punktami oporu przed frontem: zamkiem Hougoumont, folwarkiem La Haye Sainte i Papelotte. Britannica i National Army Museum podają, że Napoleon miał około 72 000 ludzi i 246 dział przeciw 68 000 ludzi i 156 działom; według Uniwersytetu w Southampton było to 74 500 przeciw 74 300.²³

Napoleon czekał, aż rozmiękły grunt przeschnie, co dało Prusakom czas. Bitwa zaczęła się późnym przedpołudniem od ataku na Hougoumont, broniony przez brytyjską gwardię i oddziały niemieckie; Francuzi walczyli o niego cały dzień i nigdy go nie zdobyli.²⁴

Wczesnym popołudniem wielka bateria około 80 dział ostrzelała centrum sprzymierzonych, a korpus d’Erlona ruszył do ataku. Odrzucił stojącą w pierwszej linii niderlandzką brygadę hrabiego Bijlandta, ale brytyjska piechota go zatrzymała, a brytyjska ciężka jazda rozbiła. Kawalerzyści zapędzili się jednak za daleko i zostali posiekani przez jazdę francuską; Scots Greys z Brygady Unijnej ponieśli ciężkie straty.²⁵

Około godziny 13 Napoleon dostrzegł pruskie oddziały nadciągające od wschodu. Od około 16 Ney rzucał falę za falą jazdy na prawe centrum Wellingtona, ale piechota sprzymierzonych sformowała czworoboki i wytrwała. Około 16.30 korpus Bülowa uderzył na prawe skrzydło francuskie pod Plancenoit, wciągając do walki coraz więcej Francuzów, w tym Młodą i Starą Gwardię.²⁶

W centrum La Haye Sainte bronił 2. Batalion Lekki Królewskiego Legionu Niemieckiego. Wytrwał przez większą część popołudnia i padł około 18, a francuskie działa wytoczone pod folwark zaczęły rwać linię Wellingtona. Brendan Simms dowodzi, że około 400 strzelców z tego batalionu ma największe prawo do miana tych, którzy przesądzili o bitwie, bo zyskali czas dla Prusaków.²⁷

Krótko po 19 Napoleon posłał bataliony Gwardii Cesarskiej na prawe centrum Wellingtona. Do tego czasu pruski I Korpus Zietena dotarł na lewe skrzydło Wellingtona, uwalniając oddziały do wzmocnienia centrum. Gwardia napotkała silny ogień, zatrzymała się i załamała. Źródła holenderskie dodają, że generał David Hendrik Chassé rzucił na Gwardię do ataku na bagnety swoją 1. Brygadę pod dowództwem Hendrika Detmersa.²⁸

Klęska Gwardii wywołała ogólny odwrót Francuzów. Wellington ruszył naprzód całą linią, a Prusacy przełamali francuskie prawe skrzydło i armia Napoleona się rozsypała. Około 21 Wellington i Blücher spotkali się przy zajeździe La Belle Alliance, a Prusacy przez całą noc prowadzili pościg.²⁹

Grouchy nie dotarł na pole bitwy, bo walczył pod Wavre z pruskim III Korpusem Johanna von Thielmanna, tylną strażą pozostawioną przez trzy pozostałe korpusy. 19 czerwca Grouchy odrzucił Thielmanna, po czym wyprowadził swoje siły nienaruszone do Francji.³⁰

Najważniejsi dowódcy kampanii Waterloo

Napoleon zaplanował kampanię i osobiście prowadził główną armię; Ney dowodził lewym skrzydłem, a Grouchy po Ligny prowadził pościg. Wśród dowódców korpusów byli d’Erlon, Honoré Reille i Georges Mouton, hrabia Lobau, który bronił prawego skrzydła przed Bülowem.³¹

Ney, okrzyknięty najdzielniejszym z dzielnych za dowodzenie tylną strażą w odwrocie z Rosji, w marcu wrócił do Napoleona. O jego ostrożność pod Quatre Bras i szarże kawalerii pod Waterloo spierano się od tamtej pory. Biografia Fondation Napoléon ocenia, że pod Quatre Bras został wymanewrowany, a jego dowodzenie w bitwie przyczyniło się do ostatecznej klęski.³²

Wellington, zwycięzca z Półwyspu Iberyjskiego, przybył z kongresu wiedeńskiego, by objąć dowództwo armii sprzymierzonych. Britannica pisze, że Waterloo uczyniło go najsłynniejszym bohaterem Europy.³³

Blücher, wówczas 72-letni, był szorstkim starym żołnierzem, który dotrzymał obietnicy danej Wellingtonowi. Gneisenau zebrał armię po Ligny i razem z Blücherem posłał ją pod Waterloo, z korpusem Bülowa na czele. Spośród dowódców niderlandzkich książę Oranii prowadził I Korpus Wellingtona i został ranny pod Waterloo, a Nassauczycy księcia Sasko-Weimarskiego bronili skrajnego lewego skrzydła koło Papelotte.³⁴

Kto wygrał kampanię Waterloo?

Wygrała siódma koalicja. National Army Museum zauważa, że wynik był niepewny aż do późnego popołudnia, gdy Prusacy Blüchera nadeszli w sile i przełamali prawe skrzydło Napoleona, i przytacza słowa Wellingtona, że była to sprawa rozstrzygnięta o włos, „the nearest run thing you ever saw in your life”.³⁵

Koszt był wysoki, a szacunki się różnią. Britannica i encyklopedia Salem Press podają straty francuskie pod Waterloo na około 25 000 zabitych i rannych oraz 9000 jeńców, wobec około 15 000 zabitych i rannych w armii Wellingtona i około 8000 u Prusaków. National Army Museum podaje blisko 40 000 strat francuskich i 22 000 po stronie sprzymierzonych, a Thierry Lentz z Fondation Napoléon liczy 10 800 zabitych, w tym 6800 Francuzów, i około 35 000 rannych.³⁶

Napoleon porzucił pobitą armię i 21 czerwca był z powrotem w Paryżu. Następnego dnia abdykował po raz drugi, na rzecz syna. Armie sprzymierzonych ruszyły na Paryż, a 3 lipca konwencja w Saint-Cloud zakończyła walki; armia francuska wycofała się za Loarę, gdzie ją później rozwiązano. 7 lipca sprzymierzeni wkroczyli do Paryża, a następnego dnia powrócił Ludwik XVIII, co zakończyło sto dni.³⁷

Napoleon udał się do Rochefort, licząc na rejs do Stanów Zjednoczonych, ale drogę zagrodziła mu brytyjska eskadra. 15 lipca oddał się w ręce kapitana Maitlanda z okrętu HMS Bellerophon, a Brytyjczycy zesłali go na Wyspę Świętej Heleny na południowym Atlantyku, gdzie zmarł w 1821 roku.³⁸

Ci, którzy do niego przystali, zapłacili za to. Ney został aresztowany w sierpniu, jako par zażądał sądu izby wyższej, został skazany za zdradę i rozstrzelany w Paryżu 7 grudnia 1815 roku.³⁹

Pokój był surowszy niż w 1814 roku. Na mocy drugiego traktatu paryskiego z 20 listopada 1815 roku Francja wróciła do granic z 1790 roku, tracąc część Saary i Sabaudii, musiała zapłacić 700 milionów franków odszkodowania i przyjąć sprzymierzoną armię okupacyjną liczącą 150 000 żołnierzy pod dowództwem Wellingtona na trzy do pięciu lat. W Prusach domagano się Alzacji; Wielka Brytania wolała czasową okupację od dużych nabytków terytorialnych. Okupacja skończyła się w 1818 roku, dwa lata przed czasem.⁴⁰

Dlaczego Napoleon przegrał kampanię Waterloo?

Źródła wskazują łańcuch przyczyn: odwrót Prusaków do Wavre, dzięki któremu Blücher utrzymał łączność z Wellingtonem; późne rozpoczęcie bitwy pod Waterloo na rozmiękłym gruncie; wreszcie nieobecność jednej trzeciej armii pod Grouchym. Dwa dni wcześniej korpus d’Erlona, który mógł zamienić Ligny w pogrom, nie walczył nigdzie.⁴¹

Winą obarczano kolejno Neya, Grouchy’ego i samego Napoleona. Thierry Lentz wymienia pytania, które wciąż dzielą historyków: czy Ney zmarnował kawalerię, czy Grouchy powinien był zdążyć przed Blücherem i czy marszałek Soult był złym szefem sztabu. Encyklopedia Salem Press dodaje niejasne rozkazy Napoleona dla Neya, a przedstawiona przez Fondation Napoléon książka o Grouchym pyta, czy nie zrobiono z niego kozła ofiarnego.⁴²

Po stronie sprzymierzonych kampanię wygrały dwie współdziałające armie: Wellington stanął pod Mont-Saint-Jean tylko dlatego, że Prusacy obiecali przyjść. Simms pisze, że około 45 procent żołnierzy Wellingtona mówiło jakąś odmianą niemieckiego, a wieczorem Niemcy stanowili większość sprzymierzonych na polu bitwy; encyklopedia Salem Press wymienia historyków, według których udział Holendrów, Belgów i Niemców przyćmiło skupienie na armii brytyjskiej.⁴³

Skutki i pamięć kampanii Waterloo

Waterloo zakończyło 23 lata powtarzających się wojen między Francją a pozostałymi mocarstwami europejskimi. Według National Army Museum pokój, który nastał, trwał, z przerwą na wojnę krymską, aż do 1914 roku; encyklopedia Salem Press przypisuje ładowi z 1815 roku zapobieżenie wielkiej wojnie europejskiej aż do 1854 roku.⁴⁴

Każdy kraj pamięta tę kampanię po swojemu. Wellington nazwał bitwę od swojej kwatery głównej w Waterloo; Blücher chciał ją nazwać La Belle Alliance, od zajazdu, przy którym spotkali się obaj wodzowie, na cześć współpracy brytyjsko-pruskiej, i w Niemczech długo używano tej nazwy.⁴⁵

W Wielkiej Brytanii Waterloo uczyniło z Wellingtona bohatera narodowego, a jego nazwę nadano ulicom, stacjom kolejowym, mostom i parkom w Brytanii i całej Wspólnocie Narodów; zwrot „to meet one’s Waterloo”, czyli ponieść ostateczną klęskę, wszedł do języka angielskiego.⁴⁶

W Niderlandach król Wilhelm I kazał usypać na polu bitwy Kopiec Lwa w miejscu, gdzie miał zostać ranny jego syn, książę Oranii, a ogromny obraz Jana Willema Pienemana przedstawiający księcia pod Quatre Bras, niegdyś w pałacu Soestdijk, wisi dziś w Narodowym Muzeum Wojskowym.⁴⁷

Najważniejsze bitwy kampanii Waterloo

Poniżej, w kolejności dat, nasze artykuły o bitwach tej kampanii.

1. 1815
   Bitwa pod Ligny, 1815Cesarstwo Francuskie kontra Prusy

   16 czerwca 1815 roku, dwa dni przed Waterloo, Napoleon pobił Prusaków Blüchera pod Ligny, ale ich armia uszła na północ i walczyła dalej.

   
2. 1815
   Bitwa pod Quatre Bras, 1815Cesarstwo Francuskie kontra Wielka Brytania, Niderlandy, Brunszwik, Nassau i Hanower

   16 czerwca 1815 roku marszałek Ney zaatakował armię Wellingtona na skrzyżowaniu Quatre Bras. Sprzymierzeni wytrwali, a walka odciągnęła od Ligny francuski korpus.

   
3. 1815
   Bitwa pod Waterloo 1815Koalicja (Wielka Brytania, Prusy) kontra Cesarstwo Francuskie

   Ostatnia gra va banque Napoleona, przekreślona przez nieustępliwe wzgórze, nieprzełamane czworoboki piechoty i Prusaków, którzy wyszli z lasów w samą porę.

   

Oś czasu kampanii Waterloo

1. 26 lutego 1815
   Napoleon odpływa z Elby z około tysiącem ludzi.⁴⁸
2. 1 marca 1815
   Ląduje w Golfe-Juan koło Cannes.⁴⁹
3. 13 marca 1815
   Mocarstwa obradujące na kongresie wiedeńskim uznają Napoleona za wyjętego spod prawa.⁵⁰
4. 20 marca 1815
   Napoleon wkracza do Paryża, z którego uciekł Ludwik XVIII; zaczyna się sto dni.⁵¹
5. 25 marca 1815
   Austria, Wielka Brytania, Prusy i Rosja zawierają przeciw niemu traktat sojuszniczy.⁵²
6. 15 czerwca 1815
   Francuzi przekraczają granicę pod Charleroi.⁵³
7. 16 czerwca 1815
   Napoleon pokonuje Prusaków pod Ligny; Ney nie zdobywa Quatre Bras.⁵⁴
8. 17 czerwca 1815
   Prusacy cofają się do Wavre, Wellington pod Mont-Saint-Jean; Grouchy rusza w pościg za Prusakami.⁵⁵
9. 18 czerwca 1815
   Bitwa pod Waterloo; pod Wavre Thielmann zatrzymuje Grouchy’ego.⁵⁶
10. 22 czerwca 1815
    Napoleon abdykuje po raz drugi.⁵⁷
11. 3 lipca 1815
    Konwencja w Saint-Cloud kończy walki pod Paryżem.⁵⁸
12. 7 do 8 lipca 1815
    Sprzymierzeni wkraczają do Paryża; powrót Ludwika XVIII kończy sto dni.⁵⁹
13. 15 lipca 1815
    Napoleon oddaje się w ręce kapitana okrętu HMS Bellerophon.⁶⁰
14. 20 listopada 1815
    Podpisanie drugiego traktatu paryskiego.⁶¹
15. 7 grudnia 1815
    Marszałek Ney zostaje rozstrzelany w Paryżu.⁶²

Co czytać dalej

Kampania jest ostatnim rozdziałem naszego przewodnika po wojnach napoleońskich. Przeczytaj portrety Napoleona Bonapartego i księcia Wellingtona, porównanie Napoleon kontra Wellington oraz zestawienie największych bitew napoleońskich, a wiedzę sprawdź w quizie o bitwach napoleońskich.