Kto wygrał bitwę pod Wavre?
Francuzi marszałka Grouchy'ego wygrali bitwę, ale przegrali kampanię. 18 i 19 czerwca 1815 roku jego 33 000 żołnierzy odepchnęło znad Dyle pod Wavre jeden pruski korpus Johanna von Thielmanna, lecz Napoleon był już wtedy pobity pod Waterloo, około 15 kilometrów dalej, przez Wellingtona i resztę armii Blüchera.1
Kiedy 18 czerwca 1815 roku Napoleon walczył z Wellingtonem pod Waterloo, jedna trzecia armii francuskiej była gdzie indziej. Marszałek Emmanuel de Grouchy z około 33 000 ludzi spędził popołudnie na szturmowaniu mostów małego belgijskiego miasteczka nad rzeką Dyle przeciw jednemu pruskiemu korpusowi, którego zadaniem było zająć go walką, podczas gdy reszta armii pruskiej maszerowała pod Waterloo. Bitwa pod Wavre to odpowiedź na jedno z najsłynniejszych pytań historii wojskowości: gdzie był Grouchy? Całą kampanię opisuje przewodnik po kampanii Waterloo; wcześniejsze bitwy to Ligny i Quatre Bras.2
Dlaczego Grouchy ścigał Prusaków?
Dwa dni wcześniej, 16 czerwca, Napoleon pobił Prusaków Blüchera pod Ligny, ale ich nie zniszczył i w nocy oraz następnego ranka armia pruska wycofała się na północ, w stronę Wavre. 17 czerwca Napoleon powierzył Grouchy'emu prawe skrzydło armii: korpusy Vandamme'a i Gérarda, dywizję Teste'a oraz jazdę Pajola i Exelmansa, i wysłał go w pościg za Prusakami.3
Pościg zaczął się późno i szedł powoli. Grouchy mógł wyruszyć dopiero około południa 17 czerwca, w ulewnym deszczu, i podobnie jak Napoleon zakładał, że Prusacy cofają się na wschód, ku Namur i Mozie. Wieczorem dotarł do Gembloux i zameldował cesarzowi, że Prusacy chyba się rozdzielili, a jedna kolumna idzie na Wavre; jeśli tam ruszyła ich główna masa, pójdzie za nią, by nie dopuścić jej do Brukseli i oddzielić ją od Wellingtona.4
Jego instrukcje stały się przedmiotem długiego sporu. Rozkaz podyktowany przez Napoleona generałowi Bertrandowi 17 czerwca polecał Grouchy'emu iść na Gembloux, ścigać nieprzyjaciela, rozpoznać jego zamiary i trzymać oba korpusy piechoty razem. Grouchy przez lata zaprzeczał, by tego dnia dostał jakikolwiek rozkaz na piśmie; rozkaz Bertranda wydrukowano po raz pierwszy w 1842 roku i dopiero wtedy przyznała się do niego jego rodzina. Historycy wciąż spierają się, które rozkazy naprawdę istniały i kiedy do niego dotarły.5
Jakie rozkazy miał Thielmann pod Wavre?
Blücher i jego szef sztabu Gneisenau podjęli decyzję, która rozstrzygnęła kampanię: zamiast cofać się ku własnym liniom zaopatrzenia, Prusacy zebrali się pod Wavre, by ruszyć na zachód na pomoc Wellingtonowi. Rano 18 czerwca IV korpus Bülowa wyruszył na Saint-Lambert, za nim II korpus Pircha, a I korpus Zietena poszedł drogą północną ku lewemu skrzydłu Wellingtona. Clausewitz uznał tę decyzję Blüchera za godną najwyższej pochwały.6
III korpus Thielmanna miał wyruszyć ostatni. Rozkaz brzmiał: iść za armią pod Waterloo, ale bronić Wavre, gdyby nieprzyjaciel pojawił się tam w sile. Szefem sztabu Johanna Adolfa von Thielmanna był Carl von Clausewitz, teoretyk wojny. Korpus walczył już pod Ligny, a większość jego batalionów stanowiła landwera, pruska milicja, z pułków kurmarchijskich.7
Po południu znaczna część korpusu była już w drodze na Saint-Lambert, gdy około czwartej działa Vandamme'a otworzyły ogień ze wzgórz po drugiej stronie Dyle. Thielmann zatrzymał wojska i zawrócił je do obrony rzeki. Jedna brygada, Borckego, źle zrozumiała rozkaz i pomaszerowała dalej ku Saint-Lambert, więc Thielmann walczył tylko z około 15 000 ludzi przeciw ponad dwukrotnie liczniejszemu przeciwnikowi.8
Teren sprzyjał obrońcy. Wavre leżało na lewym brzegu Dyle i łączyło się z niewielkim przedmieściem na prawym brzegu dwoma kamiennymi mostami; w górę rzeki były drewniane mosty przy młynie w Bierge, w Limale i w Limelette, a deszcze podniosły poziom wody. Thielmann zabarykadował mosty, w domach na swoim brzegu kazał wybić strzelnice, linię rzeki obsadził lekką piechotą, a odwody trzymał z tyłu na wzgórzach. Clausewitz pisał, że trudno sobie wyobrazić silniejszą pozycję.9
Rada Gérarda: dlaczego Grouchy nie poszedł na odgłos dział?
Kolumny Grouchy'ego wyszły z Gembloux rano 18 czerwca jedną drogą, spowalniane przez błoto i wąskie przejścia. Około wpół do dwunastej w Sart-à-Walhain, gdzie Grouchy zatrzymał się na śniadanie w domu notariusza, jego oficerowie usłyszeli na zachodzie silną kanonadę. To zaczynała się bitwa pod Waterloo.10
Generał Étienne Gérard, dowódca IV korpusu, nalegał, by maszerować na odgłos dział, i proponował, że pójdzie tam sam ze swoim korpusem. Grouchy odmówił. Jego rozkazy, mówił, nakazywały ścigać Prusaków, a rozdzielenie sił po dwóch stronach wezbranej rzeki odebrałoby obu częściom możliwość wzajemnego wsparcia. Marsz na Wavre trwał dalej.11
Krytycy nigdy mu tego nie wybaczyli, a Napoleon w swoich wspomnieniach obarczył go winą za klęskę. Clausewitz, który walczył przeciw Grouchy'emu pod Wavre, bronił samej odmowy: porzucić Blüchera i maszerować na inną bitwę, przeciw innemu nieprzyjacielowi, byłoby, jak pisał, sprzeczne z całą teorią i doświadczeniem. Prawdziwy błąd Grouchy popełnił jego zdaniem wcześniej, w Gembloux. Pruski marsz na Wavre mógł oznaczać tylko połączenie z Wellingtonem, więc Grouchy powinien był stanąć nad Dyle między Blücherem a Napoleonem.12
18 czerwca: walka o mosty Wavre
III korpus Vandamme'a stanął pod Wavre między trzecią a czwartą po południu i od razu zaatakował, bez porządnego rozpoznania i bez czekania na resztę sił. Jego tyralierzy zajęli przedmieście na prawym brzegu, którego Prusacy nie próbowali utrzymać, ale nad rzeką spotkał ich morderczy ogień z przygotowanych do obrony domów i z mostów.13
Walka trwała do późnej nocy. Vandamme raz za razem rzucał do ataku świeże bataliony, a obrońcy odparli trzynaście szturmów; raz Francuzi przeszli główny most i zajęli domy na drugim brzegu, zanim pruskie odwody ich wyparły. Odwody te czekały w bocznych uliczkach biegnących równolegle do rzeki i uderzały za każdym razem, gdy francuska kolumna docierała do mostu.14
W górę rzeki kolejne ataki na młyn w Bierge kończyły się niepowodzeniem. Grouchy zsiadł z konia i sam poprowadził batalion; Gérard dostał postrzał w pierś i zniesiono go z pola. Clausewitz odrzucał zarzut, że Francuzom zabrakło energii: jeśli popełniali błędy, pisał, wynikały one raczej z niezręczności niż z braku wysiłku.15
Między szóstą a siódmą wieczorem Grouchy dostał depeszę, którą marszałek Soult, szef sztabu Napoleona, napisał o pierwszej po południu na polu pod Waterloo: korpus Bülowa widać pod Saint-Lambert, a Grouchy ma ruszyć ku głównej armii i bez chwili zwłoki go zaatakować. Było o wiele za późno. Grouchy posłał natomiast wojska w górę rzeki do Limale, gdzie pruska osłona skrzydła nie zabarykadowała mostu. Jazda Pajola zdobyła most, Francuzi uchwycili przyczółek na lewym brzegu, a pruski kontratak w ciemnościach się nie powiódł.16
Blücher dowiedział się po południu, że Thielmann jest mocno atakowany i może nie wytrzymać. Nie zawrócił: Thielmann miał się trzymać, jak tylko zdoła, a główna armia maszerowała dalej do decydującego punktu. Wieczorem korpusy Bülowa i Pircha uderzyły na prawe skrzydło Napoleona pod Plancenoit, a korpus Zietena dotarł na lewe skrzydło Wellingtona.17
19 czerwca: francuskie zwycięstwo, które przyszło za późno
W nocy oficer wysłany przez Thielmanna przywiózł wiadomość, że sprzymierzeni odnieśli pod Waterloo całkowite zwycięstwo. Grouchy takich wieści nie miał i wciąż sądził, że Napoleon pobił Wellingtona, więc o świcie znów zaatakował od strony Limale korpusem Gérarda i dywizją Teste'a.18
Thielmann, spodziewając się francuskiego odwrotu, uderzył pierwszy, ale silniejsze kolumny francuskie odrzuciły jego prawe skrzydło przez lasy Rixensart, a około dziewiątej dywizja Teste'a zdobyła Bierge, klucz do pozycji. Około dziesiątej Thielmann zarządził odwrót w stronę Lowanium i oddał Wavre.19
Grouchy zwyciężył. Między wpół do jedenastej a jedenastą dowiedział się, że armia Napoleona została rozbita poprzedniego wieczoru, a jego własne wojska są teraz jedyną nietkniętą częścią armii francuskiej, z wojskami zwycięskich sprzymierzonych między nimi a Francją.20
Straty w bitwie pod Wavre: ilu zginęło?
Korpus Thielmanna stracił w ciągu dwóch dni około 2500 zabitych, rannych i zaginionych, według Siborne'a 2476. Francuskie raporty się nie zachowały. Kelly szacuje straty francuskie na około 2200, a Libert na około 2600 zabitych i rannych; Siborne uważał, że nie mogły być mniejsze od pruskich.21
Siły były bardzo nierówne. Kelly liczy pod Grouchym 33 611 ludzi i 96 dział po stratach pod Ligny, Siborne 33 765; Thielmann miał według Liberta około 15 000 do 18 000 ludzi, według Siborne'a 15 200 po odejściu brygady Borckego.22
Kto wygrał bitwę pod Wavre?
Na polu bitwy Francuzi: 19 czerwca Grouchy trzymał Wavre i wzgórza, a Thielmann się wycofał. W skali kampanii Prusacy. Thielmann przez całe popołudnie i wieczór 18 czerwca zatrzymywał nad Dyle ponad dwukrotnie liczniejszego przeciwnika, właśnie w tych godzinach, w których Grouchy mógł jeszcze zaważyć na losach Waterloo. Jego niemiecki biograf Herman von Petersdorff pisał, że zatrzymując Grouchy'ego pod Wavre, Thielmann nie dopuścił go pod Waterloo i tym samym przypieczętował klęskę Napoleona.23
Siborne oceniał, że bitwa nie dała Napoleonowi żadnej korzyści 18 czerwca, a 19 czerwca wręcz mu zaszkodziła, bo narażała jego ostatnie nietknięte siły na odcięcie. Werdykt Liberta jest krótszy: to zwycięstwo nic już nie znaczyło.24
Gdzie był Grouchy? Czy mógł uratować Napoleona pod Waterloo?
Grouchy spędził całe popołudnie 18 czerwca pod Wavre, około 15 kilometrów na wschód od Waterloo, atakując siłami jednej trzeciej armii francuskiej pojedynczy pruski korpus, podczas gdy trzy pozostałe korpusy pruskie maszerowały pod Waterloo. Czy mógł zmienić wynik bitwy, spierają się od dwóch stuleci.25
Amerykański historyk John Codman Ropes uważał, że tak. Gdyby Grouchy posłuchał rady Gérarda, dowodził Ropes, mógłby o czwartej być już za Dyle i maszerować z 30 000 ludzi na Saint-Lambert, a Bülow i Pirch musieliby się zatrzymać i z nim walczyć, zamiast atakować Napoleona pod Plancenoit. William Hyde Kelly w 1905 roku przyznawał, że odrobina przezorności i energii pozwoliłaby wielkiemu uderzeniu Napoleona się udać.26
Clausewitz sądził, że nie. Gdziekolwiek Grouchy stanąłby nad Dyle w południe, pisał, w najlepszym razie związałby dwa pruskie korpusy; pozostałe dwa i tak dotarłyby pod Waterloo, a to wystarczało, by rozstrzygnąć bitwę. Grouchy zostałby jedynie wciągnięty w katastrofę. Siborne także uważał, że gdy Grouchy dotarł pod Wavre, okazja do pomocy Napoleonowi już minęła.27
Obrona samego Grouchy'ego opierała się na rozkazach, a spór o nie nigdy się nie skończył. Wspomnienia Napoleona twierdziły, że wysłano mu rozkazy, by zbliżył się do głównej armii; Grouchy odpowiadał, że jedyne listy, jakie dostał 17 i 18 czerwca, to te z 18 czerwca z godziny dziesiątej rano i pierwszej po południu. Libert konkluduje, że Grouchy zrobił, co mu kazano, czyli ścigał Prusaków, ale bez szybkości i inicjatywy, i po prostu nie był właściwym człowiekiem do tego zadania.28
Co stało się po bitwie pod Wavre? Odwrót Grouchy'ego
Teraz Grouchy uratował swoje wojska. 19 czerwca wycofał się na południe przez Namur, gdzie 20 czerwca dywizja Teste'a broniła miasta przed ścigającymi Prusakami Pircha, a reszta przeprawiała się przez Sambrę; Siborne nazwał ten odwrót zręcznym i mistrzowskim. Przez Dinant i Philippeville, a potem przez północną Francję jego oddziały dotarły 29 czerwca do Paryża; Kelly ocenia, że po drodze straciły około 4000 ludzi i 16 dział.29
Na losy wojny nie miało to już wpływu. Napoleon abdykował 22 czerwca. Zdaniem Kelly'ego Grouchy, który splamił swoją reputację w wielkich operacjach kampanii, częściowo odzyskał ją w czasie odwrotu.30
Gdzie rozegrała się bitwa pod Wavre?
Wavre to miasto nad rzeką Dyle w Belgii, przy dawnej drodze z Namur do Brukseli, około 15 kilometrów na wschód od pola bitwy pod Waterloo. Walczono wzdłuż rzeki, od Bas-Wavre poniżej miasta, przez samo Wavre i młyn w Bierge, po Limale i Limelette w górę rzeki, a 19 czerwca także w lasach Rixensart na zachodzie.31
O bitwie, którą Wavre umożliwiło, przeczytasz w artykule Bitwa pod Waterloo; o samym cesarzu w tekście Napoleon Bonaparte, a o całej epoce w przewodniku Wojny napoleońskie. Sprawdź, co zapamiętałeś, w quizie o bitwach napoleońskich.
