Kto wygrał bitwę pod Salamanką?
Wygrał Wellington. 22 lipca 1812 roku pod wsią Los Arapiles na południe od Salamanki jego brytyjska, portugalska i hiszpańska armia zaatakowała francuską Armię Portugalii marszałka Marmonta, rozciągniętą w marszu, w niespełna godzinę rozbiła jej lewe skrzydło i wyparła ją z pola. Trzy tygodnie później Wellington wkroczył do Madrytu.
Przez cztery lata armia brytyjska na Półwyspie Iberyjskim słynęła z obrony grzbietów wzgórz. Pod Salamanką Wellington zaatakował. Po południu 22 lipca 1812 roku przyłapał francuską armię mniej więcej równą swojej w środku manewru i w ciągu kilku godzin Armia Portugalii poszła w rozsypkę, jej dowódca został ciężko ranny, a kilku generałów zginęło lub odniosło rany. National Army Museum zauważa, że bitwa dowiodła, iż Wellington potrafi atakować w otwartym polu, a Charles Oman nazwał ją najzręczniej stoczonym i najbardziej rozstrzygającym z jego zwycięstw. Powiedzenie o tej bitwie, które Oman odnosi do całego zwycięstwa, a muzeum do kawalerii Le Marchanta, mówi o czterdziestu tysiącach ludzi pobitych w czterdzieści minut.1
Francuzi i Hiszpanie nazywają ją bitwą pod Arapiles, od dwóch wzgórz o płaskich szczytach, które wznosiły się między armiami, a hiszpański historyk Miguel Alonso Baquer zauważa, że nazwą Salamanka posługują się historycy, których głównym źródłem są raporty Wellingtona. Oto historia tej bitwy widziana z obu stron: dlaczego Wellington wkroczył do Hiszpanii, jak obie armie przez tydzień szły obok siebie, dlaczego Marmont rozciągnął szyk, jak Pakenham i Le Marchant go przełamali, ile to kosztowało i co zmieniło. Artykuł należy do naszego przewodnika po wojnie na Półwyspie Iberyjskim. Zobacz też biografię księcia Wellingtona i nasze porównanie Napoleon kontra Wellington.2
Dlaczego doszło do bitwy pod Salamanką?
W 1812 roku Francja miała w Hiszpanii około 230 000 żołnierzy, podzielonych, jak zauważa National Army Museum, między pięć armii. Alonso Baquer uważa słabą współpracę francuskich marszałków za główną cechę tej kampanii. Na początku roku Wellington zdobył szturmem twierdze graniczne Ciudad Rodrigo w styczniu i Badajoz w kwietniu, a oddziały Hilla opanowały przeprawę pod Almaraz na Tagu, co utrudniło francuskim armiom z północy i z południa wzajemną pomoc.3
W czerwcu, gdy Napoleon gromadził armie do wyprawy na Rosję, Wellington ruszył na Salamankę i w połowie miesiąca dotarł do miasta. Francuski garnizon bronił się przez kilka dni w ufortyfikowanych klasztorach, a Marmont cofnął się, by zebrać rozproszone dywizje.4
Jego przeciwnikiem był marszałek Auguste de Marmont, książę Raguzy, który od maja 1811 roku dowodził Armią Portugalii w miejsce Masseny. Francuska encyklopedia Universalis streszcza to, co nastąpiło w Hiszpanii, jednym zwrotem: ciężko pobity pod Arapiles.5
Jak Wellington i Marmont manewrowali przed bitwą?
W połowie lipca inicjatywę przejął Marmont. Przerzucił oddziały przez Duero pod Toro, a gdy Wellington ruszył im naprzeciw, przemaszerował z armią do Tordesillas, przeprawił się tam 17 lipca i skupił wojska w Nava del Rey. Po ostrym starciu nad Guareñą 18 lipca obie armie 20 lipca maszerowały na południe obok siebie, często w zasięgu strzału armatniego. Marmont napisał, że był to widok, którym cieszył się tylko raz w życiu, i że Wellington powiedział mu później, iż armia francuska maszerowała jak jeden pułk.6
Żaden z wodzów nie chciał atakować przeciwnika na silnej pozycji. Wellington postanowił, że jeśli 22 lipca nie nadarzy się okazja, wycofa się ku Ciudad Rodrigo, zwłaszcza gdy dowiedział się, że do Marmonta mają dołączyć kawaleria i artyleria konna francuskiej Armii Północy. 21 lipca obie armie przeszły Tormes, Francuzi brodami między Alba de Tormes a Huertą, sprzymierzeni mostem w Salamance i pobliskimi brodami. W nocy nad armiami rozpętała się gwałtowna burza, a William Grattan z 88. pułku zapamiętał przerażone konie kawalerii, które zerwały się z uwięzi i biegały między pułkami.7
Jeden szczegół tego dnia okazał się później ważny. Wellington prosił Hiszpanów Carlosa de España, by utrzymali zamek Alba de Tormes, strzegący mostu na Tormes. España wycofał załogę, nie informując go o tym, a Francuzi obsadzili zamek własnym oddziałem, więc Wellington wciąż sądził, że ta przeprawa jest zamknięta.8
Jak liczne były armie pod Salamanką?
Obie armie były niemal równe. National Army Museum podaje, że Wellington miał około 48 000 ludzi, w tym kontyngenty portugalskie i hiszpańskie, oraz 60 dział, przeciw 50 000 Francuzów z 78 działami. Oman na podstawie stanów liczebnych naliczył 51 939 oficerów i żołnierzy sprzymierzonych, w tym 3360 Hiszpanów, oraz około 48 500 Francuzów.9
Według wyliczeń Omana mniej więcej jedną trzecią armii sprzymierzonych stanowili Portugalczycy, w tym samodzielne brygady Packa i Bradforda oraz kawaleria D’Urbana. Hiszpanie wystawili na polu bitwy dywizję Carlosa de España, którą Alonso Baquer szacuje na około 4000 ludzi. Zauważa on, że w tej kampanii rola Hiszpanów rozgrywała się głównie na jej obrzeżach, gdzie żołnierze i partyzanci nękali Francuzów wokół głównych armii.10
Co się wydarzyło rano 22 lipca?
O świcie obie strony ścigały się o dwa wzgórza na południe od wsi Los Arapiles. Francuzi pod wodzą Bonneta zajęli wyższe i dalsze z nich, Wielki Arapil, a sprzymierzeni utrzymali mniejszy Mały Arapil. Hiszpański historyk hrabia Toreno nazwał niewybaczalnym zaniedbaniem to, że sprzymierzeni nie zajęli go wcześniej. Przez cały ranek lekka piechota ścierała się wokół wzgórz Nuestra Señora de la Peña.11
Marmont spodziewał się odwrotu Wellingtona. Z Wielkiego Arapila widział, jak sprzymierzeni przesuwają wojska na prawo, i uznał, że szykują się do odejścia ku Ciudad Rodrigo. Napisał, że spodziewał się nie bitwy, lecz udanej walki ze strażą tylną. Wczesnym popołudniem kazał swojemu lewemu skrzydłu, dywizji Thomièresa, wydłużyć się na zachód. Francuski historyk Adolphe Thiers winił za to fatalną niecierpliwość, nie do walki, lecz do manewru, i chęć dopadnięcia przeciwnika, który zdaniem marszałka zamierzał się wymknąć.12
Manewr się nie udał. Według relacji samego Marmonta dywizja Maucune’a bez powodu rozciągnęła się w lewo, dywizja Thomièresa stanęła na jej wysokości zamiast za nią, a odwody zostały w tyle. Napier opisuje ten marsz jako szeroki i luźny, z dużą luką między Thomièresem a dywizjami w pobliżu Arapiles.13
Marmont nie doczekał końca bitwy. Około trzeciej, jak napisał, gdy na Wielkim Arapilu składał lunetę i ruszał, by powstrzymać Maucune’a, pocisk wystrzelony z dwóch brytyjskich dział na drugim Arapilu strzaskał mu prawą rękę i zadał głębokie rany w bok. Według Thiersa trafiło go w chwili, gdy dosiadał konia. Dowództwo przejął Bonnet, który wkrótce też został ranny, a po nim Clausel. Marmont skarżył się, że ta szybka zmiana dowódców sprawiła, iż nie było żadnego dowództwa.14
Jak Wellington wygrał bitwę pod Salamanką?
Wellington dostrzegł lukę. Jak napisał do Grahama, Marmont po całym ranku manewrów w zwykłym francuskim stylu, nie wiadomo w jakim celu, naciskał na jego prawe skrzydło w sposób nie do zniesienia, więc sprzymierzeni na niego spadli. Oman zauważa, że Wellington o świcie wysłał tabory drogą do Ciudad Rodrigo, gotów do odwrotu, i uderzył dopiero wtedy, gdy zobaczył okazję.15
Sam pojechał do 3. Dywizji generała majora Edwarda Pakenhama, zamiast posłać adiutanta, jak zauważa Fortescue. Pakenham był szwagrem Wellingtona. Grattan, który stał w pobliżu, zapamiętał, jak Wellington klepnął Pakenhama w ramię i kazał mu ruszać z 3. Dywizją, zająć wzgórza przed sobą i zmiatać wszystko na swojej drodze.16
3. Dywizja z portugalską kawalerią D’Urbana i dwoma szwadronami 14. pułku lekkich dragonów nadeszła w czterech kolumnach w poprzek czoła dywizji Thomièresa i zmiotła wszystko, co stanęło jej na drodze. Napier opisuje Francuzów zaskoczonych w połowie formowania szyku i kanonierów strzelających do końca. Thomières zginął, a jego dywizja została rozbita. W tym samym czasie 5. Dywizja Leitha, 4. Dywizja Cole’a i Portugalczycy Bradforda uderzyli na front francuski i spychali go z jednego wzgórza na drugie.17
Potem uderzyła ciężka kawaleria. Brygada Le Marchanta, z lekkimi dragonami Ansona u boku, wypadła z kurzu między 3. a 5. Dywizją i tratowała kolejne francuskie formacje piechoty. Le Marchant zginął w tej szarży. Fortescue ocenia straty samej brygady na zaledwie sto osób.18
Le Marchant założył Royal Military College w High Wycombe i zaprojektował szablę, którą w 1796 roku przyjęto dla brytyjskiej lekkiej kawalerii. Royal Collection zauważa, że zwycięstwo kosztowało go życie.19
Jak Francuzi kontratakowali pod Salamanką?
Francuzi nie byli jeszcze pokonani. Portugalska brygada Packa zaatakowała Wielki Arapil i została odparta, a Thiers przypisuje obronę francuskiemu 120. pułkowi liniowemu. Clausel kontratakował następnie środek sprzymierzonych i odepchnął 4. Dywizję Cole’a. Ranni zostali Cole i marszałek Beresford, który rzucił oddziały drugiej linii na skrzydło Francuzów. Wellington sprowadził 6. Dywizję Clintona, która przywróciła linię i zmusiła Francuzów do opuszczenia Wielkiego Arapila.20
Gdy zapadał zmrok, ranny Clausel nakazał odwrót na wzgórza w tyle, gdzie dywizje Sarruta i Fereya powstrzymały ścigających. Dywizja generała Foya, która prawie nie walczyła, osłaniała następnie odwrót w lasy ku Tormes, a według Fondation Napoléon wykonał to zadanie z wielką zręcznością.21
Dlaczego armia francuska uciekła po bitwie pod Salamanką?
Wellington ruszył w pościg ku Huercie i jej brodom, którędy Francuzi przyszli. Oni jednak poszli przez Alba de Tormes, skąd hiszpański garnizon opuścił zamek. Jak napisał Wellington do Grahama, gdyby wiedział, że w Alba nie ma garnizonu, pomaszerowałby tam i prawdopodobnie wziąłby wszystkich. National Army Museum odnotowuje jego niezadowolenie z wycofania się Hiszpanów.22
23 lipca kawaleria sprzymierzonych dopadła francuską straż tylną pod García Hernández. Ciężcy dragoni Królewskiego Legionu Niemieckiego pod wodzą Bocka uderzyli na sformowaną piechotę. Wellington meldował, że do niewoli dostały się trzy bataliony, i Toreno powtarza tę stratę, natomiast Marmont pisał, że straż tylna, porzucona przez własną kawalerię, sformowała czworoboki i rozbity został tylko czworobok 6. pułku lekkiego. Fondation Napoléon zauważa, że Foy, tak zręczny poprzedniej nocy, został tam mocno poturbowany.23
Ilu żołnierzy zginęło w bitwie pod Salamanką?
Straty francuskie od początku budziły spory. Marmont twierdził, że zabitych, rannych i jeńców było nie więcej niż 6000, mniej więcej tyle, ilu stracili sprzymierzeni, a Thiers powtórzył liczbę od pięciu do sześciu tysięcy. Oman pisał o bezczelności Marmonta, który podał tak niską liczbę, i ocenił rzeczywiste straty na 14 000 do 15 000, a Fortescue także przyjął 14 000 jako minimum. Niepełne francuskie zestawienie z paryskich archiwów podaje 12 435 ludzi dla Salamanki i okolicznych starć.24
Sprzymierzeni zdobyli dwa orły i sześć innych sztandarów. Wellington podał w oficjalnych zestawieniach 11 dział, ale sądził, że zdobyto 20, i taką liczbę podaje National Army Museum, a jeńców liczył na 6000 do 7000. Spośród francuskich generałów Thomières zginął, a Ferey został śmiertelnie ranny.25
Pierwszy raport Wellingtona, jak podaje go Oman, wymieniał 5173 zabitych, rannych i zaginionych sprzymierzonych: 3129 Brytyjczyków, 2038 Portugalczyków i 6 Hiszpanów. Oman zauważa, że portugalskie zestawienie wysłane do Lizbony podawało mniejszą liczbę. Le Marchant zginął, a Beresford, Cotton, Leith i Cole zostali ranni.26
Dlaczego Wellington wygrał pod Salamanką?
Marmont winił generała Maucune’a. Bitwę, jak napisał, wszczął w złym momencie i wbrew jego wyraźnej woli dzielny, ale ograniczony generał, który nie potrafił się opanować w obliczu wroga. Fortescue odrzucił tę próbę zrzucenia winy i przytoczył dziennik Foya: to Marmont rozpoczął bitwę, wbrew radzie Clausela, a jego lewe skrzydło już się cofało, gdy został ranny. Foy, w streszczeniu Fortescue’a, uważał, że zwycięstwo wyniosło Wellingtona niemal do poziomu Marlborougha.27
Marmont źle ocenił przeciwnika. Znał Wellingtona jako wodza defensywnego i, jak dowodzi Fortescue, nie wyobrażał sobie, że ten potrafi zrobić coś więcej niż bronić pozycji. Sam Wellington uważał, że Marmont powinien był zbudować mu złoty most i pozwolić odejść.28
Historycy francuscy widzieli to inaczej. Thiers nazwał Salamankę bitwą fatalną i mimowolną, której wynik był zupełnie nieproporcjonalny do zasług angielskiego wodza i do błędów francuskiego generała, i od niej datował ruinę francuskich spraw w Hiszpanii. Fondation Napoléon zauważa, że klęska otworzyła drogę do Madrytu.29
Zwycięstwo nie było pełne. Fortescue uważał, że Wellington osobiście kierował tyloma ruchami, że zabrakło mu czasu, by wielki sukces zamienić w rozstrzygający, a pusty zamek w Alba de Tormes pozwolił pobitej armii przejść przez Tormes.30
Co się stało po bitwie pod Salamanką?
Król Józef wyruszył z Madrytu z mniej więcej 12 000 do 14 000 ludzi, by dołączyć do Marmonta, i zawrócił, gdy dowiedział się o klęsce. Wellington wkroczył do Madrytu 12 sierpnia, a 24 sierpnia Francuzi zaczęli zwijać oblężenie Kadyksu.31
Nie wszystkie zdobycze okazały się trwałe. Wellington oblegał zamek w Burgos od 19 września, nie zdobył go, a 19 listopada jego wyczerpana armia była z powrotem w Ciudad Rodrigo przy granicy portugalskiej. National Army Museum zauważa jednak, że bitwa podkopała władzę Józefa w Hiszpanii, ośmieliła partyzantów i przekonała rząd brytyjski, że wojnę na Półwyspie warto prowadzić dalej, a w czerwcu 1813 roku Wellington zwyciężył ponownie pod Vitorią.32
Historycy hiszpańscy widzą Salamankę jako część własnej wojny o niepodległość. Alonso Baquer nazywa Arapiles najbardziej rozstrzygającą bitwą tej wojny i początkiem końca rządów Józefa Bonapartego, a francuską obronę Burgos jesienią uważa za granicę tego, co Wellington zdołał z niej wyciągnąć. 7 sierpnia 1812 roku Gaceta hiszpańskiej Regencji w Kadyksie wydrukowała raporty Wellingtona w przekładzie.33
Gdzie rozegrała się bitwa pod Salamanką?
Bitwa rozegrała się tuż na południe od Salamanki, na południowym brzegu Tormes, wokół wsi Los Arapiles i jej dwóch wzgórz, Wielkiego i Małego Arapila, które górują nad miastem, przeprawami przez rzekę i drogą do Ciudad Rodrigo.34
Pole bitwy od dawna traktowane jest jak zabytek. W 1992 roku władze Kastylii i Leónu wszczęły postępowanie w sprawie uznania Campo de los Arapiles za Bien de Interés Cultural, czyli dobro kultury, w kategorii miejsca historycznego, przypominając, że wniosek o uznanie wzgórz za narodowe miejsce historyczne złożono już w 1909 roku. 27 stycznia 1994 roku część pola uznano za Bien de Interés Cultural w tej kategorii. We wsi Arapiles działa centrum interpretacji, które opowiada o bitwie za pomocą makiet, plansz i dioramy z ponad 5000 żołnierzy.35
