Kto wygrał bitwę pod Wagram?
Wygrał Napoleon. 5 i 6 lipca 1809 roku jego armia francuska i sojusznicza przeprawiła się przez Dunaj z wyspy Lobau i stoczyła bitwę z Austriakami arcyksięcia Karola na równinie Marchfeld na północ od Wiednia. Karol przerwał bitwę i wycofał się w porządku, a 12 lipca Austria przyjęła rozejm w Znojmie.1
W lipcu 1809 roku na płaskiej równinie tuż na północ od Wiednia starło się około 300 000 żołnierzy. Marmont, jeden z marszałków Napoleona, nazwał ją później największą bitwą czasów nowożytnych pod względem liczby walczących. Sześć tygodni wcześniej, pod Aspern, Napoleon przegrał pierwszą bitwę, w której dowodził osobiście. Teraz znów przeprawił się przez Dunaj, nocą i w czasie burzy, i przez dwa dni walczył z arcyksięciem Karolem między rzeką a wsią Deutsch-Wagram. Napoleon wygrał, ale te dwa dni kosztowały obie strony łącznie około 80 000 ludzi.2
Oto historia bitwy pod Wagram z obu stron: dlaczego Austria znów poszła na wojnę, jak Napoleon przedostał się przez Dunaj, jak Karol niemal odwrócił losy bitwy drugiego ranka, dlaczego arcyksiążę Jan nie dotarł na pole bitwy, ile kosztowała ta bitwa i jak zakończyła wojnę. Tekst należy do naszego przewodnika po wojnach napoleońskich. Zobacz też biografię Napoleona Bonapartego, historię wojskową Austrii, polską kampanię tej samej wojny w bitwie pod Raszynem oraz nasz ranking największych bitew napoleońskich.
Dlaczego doszło do bitwy pod Wagram?
Wiosną 1809 roku Austria znów poszła na wojnę. Jej przywódcy liczyli, że przełamią dominację Francji, wywołując powstanie narodowe w krajach niemieckich, i po raz pierwszy monarchia wystawiła landwehrę, czyli milicję wzorowaną na francuskim pospolitym uzbrojeniu narodu. Dowódca armii, arcyksiążę Karol, brat cesarza Franciszka I, opowiadał się za długim pokojem i ustąpił przed dworskim stronnictwem wojny tylko niechętnie, jak pisze jego biograf w Neue Deutsche Biographie, Johann Christoph Allmayer-Beck.3
Kampania zaczęła się dla Austrii źle, od porażek w Bawarii pod Landshut i Ratyzboną, a Napoleon dotarł do Wiednia. Wtedy, 21 i 22 maja, Karol pobił go pod Aspern i Essling, na drugim brzegu Dunaju. Heeresgeschichtliches Museum w Wiedniu nazywa to pierwszą osobistą porażką Napoleona. Karol nie wykorzystał zwycięstwa, a austriacka encyklopedia narodowa zauważa, że dało to Napoleonowi czas na ściągnięcie posiłków.4
Przez kolejne sześć tygodni Napoleon zamieniał wyspę Lobau, leżącą pośrodku Dunaju, w twierdzę. Jego inżynierowie nazwali ją Wyspą Napoleona i zbudowali solidne mosty przez główne ramię rzeki. Thiers wylicza 109 ciężkich dział, moździerzy i haubic ustawionych na małych wysepkach wokół Lobau i wymierzonych w austriacki brzeg. Fondation Napoléon zauważa, że Napoleon trzymał też Wiedeń z jego arsenałami i magazynami.5
Jak liczne były armie pod Wagram?
Napoleon ściągnął wszystko, co miał w zasięgu: korpusy Davouta, Massény i Oudinota, Sasów pod Bernadotte’em, armię Italii pod Eugeniuszem de Beauharnais, korpus Marmonta, gwardię cesarską i wojska bawarskie. Royal Collection Trust zauważa, że po stronie francuskiej walczyły oddziały z Saksonii, Bawarii, Italii i Księstwa Warszawskiego. Marmont, który przed przeprawą widział stany liczebne armii, zapamiętał 187 000 ludzi pod bronią, w tym 164 000 piechurów i kawalerzystów w szeregach.6
Liczebność obu armii zależy od tego, co dany autor wlicza. Oskar Criste, piszący na podstawie austriackich archiwów wojskowych, podaje dla Austriaków około 112 000 piechoty, 14 600 kawalerii i mniej więcej 450 dział, wobec około 134 000 francuskiej piechoty i 27 700 kawalerii 5 lipca oraz 159 500 piechoty i 29 000 kawalerii 6 lipca. Adolf Strobl z austriackiego Sztabu Generalnego podaje około 105 000 austriackiej piechoty i 12 600 jazdy. Pruski historyk sztabowy Yorck von Wartenburg liczy po stronie francuskiej 202 000 ludzi.7
Karol zajmował silną linię nad Russbachem, niewielkim potokiem o stromych brzegach, który płynie u stóp niskiego płaskowyżu od Deutsch-Wagram do Markgrafneusiedl, i ufortyfikował dawne pole bitwy pod Aspern i Essling naprzeciw Lobau. Jego brat, arcyksiążę Jan, stał ze swoją armią pod Preszburgiem (Bratysławą), w dole Dunaju. Dopiero o siódmej wieczorem 4 lipca Karol rozkazał Janowi natychmiast maszerować na pole bitwy.8
Jak Napoleon przeprawił się przez Dunaj?
Napoleon nie powtórzył majowej przeprawy. 2 lipca jego żołnierze zajęli małą wysepkę naprzeciw Essling, by ściągnąć tam ogień Austriaków, a prawdziwą przeprawę przygotowano po wschodniej stronie Lobau, naprzeciw Gross-Enzersdorf. Późnym wieczorem 4 lipca woltyżerowie z korpusu Oudinota przepłynęli na łodziach pod osłoną kanonierek pułkownika Baste’a, a baterie na wyspach otworzyły ogień na Enzersdorf i podpaliły miasteczko. Gwałtowna burza i ulewny deszcz ukryły całą operację.9
Następnie saperzy przerzucili przez ramię rzeki most zbudowany w jednym kawałku, według biuletynu pierwszy tego rodzaju, a obok niego postawili kolejne mosty. O drugiej w nocy armia miała cztery mosty i przechodziła na drugi brzeg. O świcie 5 lipca stała już na lewym brzegu poza austriackimi umocnieniami, które stały się bezużyteczne. Pułkownik Sainte-Croix, adiutant Massény, zajął Enzersdorf, nie napotykając większego oporu, i wziął do niewoli jego załogę.10
Co wydarzyło się pierwszego dnia, 5 lipca?
Przez cały dzień Francuzi wykonywali zwrot na północ przez Marchfeld, a austriacka straż przednia się cofała. Essling i Aspern wraz z redutami, które zbudował tam Karol, zajęto bez poważnego oporu, bo Francuzi je obeszli. Wieczorem Francuzi stanęli naprzeciw głównych sił Karola na wzgórzach nad Russbachem, a Napoleon postanowił spróbować przełamać tę linię przed zmrokiem.11
O zmierzchu Oudinot zaatakował Baumersdorf, Sasi Bernadotte’a wdarli się do Wagram, a między nimi generał Dupas i dwie kolumny armii Italii pod Macdonaldem i Grenierem przeszli Russbach i weszli na płaskowyż. W półmroku kolumny włoskie wzięły Sasów za Austriaków i otworzyły do nich ogień, wybuchła panika, a Karol, osobiście zbierając korpus Bellegarde’a, zepchnął atakujących ze stoku. Marbot, oficer sztabu Massény, zanotował, że w zamieszaniu saskie bataliony strzelały do dywizji Lamarque’a.12
Jak arcyksiążę Karol omal nie wygrał 6 lipca?
Obaj wodzowie zamierzali uderzyć o świcie. Karol uderzył pierwszy. Jego plan zakładał wielkie natarcie koncentryczne: Rosenberg miał związać francuskie prawe skrzydło pod Markgrafneusiedl, centrum miało utrzymać Aderklaa i iść naprzód, a Klenau i Kolowrat na austriackim prawym skrzydle mieli maszerować wzdłuż Dunaju na Aspern i odciąć Napoleona od jego mostów. Yorck von Wartenburg widział w tym wczesny przykład nowoczesnego natarcia oskrzydlającego, okupionego jednak długą i cienką linią.13
Około czwartej rano Rosenberg zszedł ze wzgórz Markgrafneusiedl na Davouta, który utrzymał się i odrzucił go za Russbach. W centrum austriackie natarcie zepchnęło Sasów Bernadotte’a na oddziały Massény, a grenadierzy zajęli Aderklaa. Masséna, wciąż poturbowany po upadku z konia, dowodził swoim korpusem z odkrytej kolaski pod silnym ogniem. Na austriackim prawym skrzydle Klenau rozbił dywizję Boudeta i zepchnął ją ku Aspern i mostom, blisko francuskiej linii odwrotu.14
Co rozstrzygnęło bitwę pod Wagram?
Napoleon odpowiedział masą. By zatrzymać austriackie natarcie, zebrał pod generałem Lauristonem wielką baterię około 100 dział, w tym 60 z gwardii. Biuletyn podaje, że działa podeszły kłusem na pół zasięgu strzału, zanim otworzyły potężny ogień, który, jak pisze amerykański historyk Theodore Dodge, powstrzymał austriackie natarcie. Marszałkowi Bessièresowi, prowadzącemu kawalerię, zabito pod nim konia.15
Około pierwszej po południu generał Macdonald poprowadził dywizje Broussiera i Lamarque’a naprzód w jednym ogromnym, głębokim szyku w stronę Süssenbrunn, z kawalerią i gwardią za sobą. Austriackie działa wyrywały w nim luki od czoła i z flanki. Thiers opisuje, jak kolumna zatrzymała się, by odeprzeć kirasjerów Liechtensteina, a kawaleria francuska nie wykorzystała tej chwili. Dodge nazwał to kosztownym natarciem, które samo by się nie powiodło, a Criste, opowiadający wersję austriacką, pisze, że próba przełamania zupełnie się nie udała.16
Bitwa rozstrzygała się na drugim skrzydle. Napoleon nie spuszczał oka ze starej kwadratowej wieży w Markgrafneusiedl, widocznej z całego pola bitwy. Gdy działa Davouta zaczęły strzelać zza niej, wiedział, że austriackie lewe skrzydło zostało oskrzydlone, posłał Massénie i innym wiadomość, że bitwa jest wygrana, i rozkazał natarcie na całej linii. Davout i Oudinot weszli na wzgórza nad Russbachem i zdobyli Deutsch-Wagram, a Masséna odzyskał teren utracony nad Dunajem.17
Około pierwszej Karol, obserwujący bitwę ze wzgórz Wagram, otrzymał od adiutanta wracającego z Marchegg wiadomość, że Jan nie zdąży na pole bitwy. Między drugą a trzecią po południu, zależnie od relacji, rozkazał odwrót. Jego armia wycofała się w porządku ku wzgórzom Bisamberg i drodze na Znojmo, a Francuzi nie naciskali jej mocno.18
Gdzie był arcyksiążę Jan w czasie bitwy?
Jan otrzymał pierwszy rozkaz marszu wczesnym rankiem 5 lipca, według własnej relacji o piątej, ale jego wojska były rozproszone wokół przyczółka pod Preszburgiem i odpisał, że nie może wyruszyć przed pierwszą w nocy 6 lipca. Strobl ocenia jego siły na około 12 000 ludzi i trzy dywizje węgierskiej kawalerii insurekcyjnej, a Simon na 13 000. Jan dotarł do Marchegg około południa 6 lipca, a jego straż przednia zbliżyła się do Ober-Siebenbrunn około szóstej wieczorem, kilka godzin po rozstrzygnięciu bitwy. Potem się wycofał.19
W Austrii spóźnienie stało się przedmiotem zażartego sporu. Karol obwiniał za klęskę częściowo brata, podobnie jak oficjalna relacja austriacka. Kurt Simon, który w 1900 roku zbadał rozkazy i odpowiedzi, zauważa, że bracia pogodzili się dopiero w listopadzie 1810 roku, i doszedł do wniosku, że samo spóźnienie Jana nie może być uznane za przyczynę klęski. Austriacka encyklopedia narodowa nadal odnotowuje, że Jan przybył za późno, by pomóc.20
Jego zwiadowcy wywołali jednak jeden popłoch. Gdy bitwa się kończyła, pojawili się na francuskich tyłach i wywołali panikę: tysiące maruderów, woźniców i żołnierzy niosących rannych rzuciło się do ucieczki ku Dunajowi, a Napoleon musiał znów dosiąść konia. Marmont, którego korpus chwycił za broń, nazwał takie paniki smutnym objawem stanu armii.21
Ilu ludzi zginęło w bitwie pod Wagram?
Obie armie zapłaciły wysoką cenę. Criste podaje straty austriackie według oficjalnych wykazów: około 5600 zabitych, 18 100 rannych i 7600 wziętych do niewoli, razem 31 329, w tym 4 generałów zabitych i 13 rannych. Strobl, który zauważa, że wykazy obejmują także walki pod Znojmem, szacuje, że pod samym Wagram z szeregów ubyło około 25 000 Austriaków.22
Strat francuskich nigdy dokładnie nie policzono. Strobl szacuje je na około 20 000, Criste na około 27 500, w tym 7000 jeńców, a Marmont na 27 000 ludzi wyłączonych z walki. Fondation Napoléon podaje łączną liczbę zabitych, rannych i wziętych do niewoli po obu stronach na około 80 000.23
Tymczasem 25. biuletyn Napoleona przyznawał tylko 1500 zabitych i 3000 do 4000 rannych, a ogłaszał zdobycie 10 sztandarów, 40 dział i 20 000 jeńców. Criste, ze strony austriackiej, liczy tylko 1 sztandar i 9 dział utraconych przez Austriaków wobec 12 orłów i sztandarów batalionowych oraz 21 dział odebranych Francuzom. Marmont, francuski marszałek, był jeszcze dosadniejszy: poza rannymi pozostawionymi na polu bitwy, pisał, armia nie wzięła ani jednego jeńca ani sztandaru i tylko siedem dział, i nazwał Wagram zwycięstwem bez rezultatu.24
Dlaczego Napoleon wygrał pod Wagram?
Napoleon wygrał, bo utrzymał swoją armię w skupieniu, podczas gdy Karol rozciągnął swoją. Yorck von Wartenburg dowodził, że zdolny wódz z dobrą armią może pokonać szerokie natarcie oskrzydlające, trzymając siły w zwartym i głębokim ugrupowaniu i uderzając w cienkie centrum albo miażdżąc jedno skrzydło. Pod Wagram, pisał Yorck, Napoleon zrobił jedno i drugie: posłał Eugeniusza na Deutsch-Wagram, a Davout i Oudinot zmiażdżyli austriackie lewe skrzydło. Fondation Napoléon przypisuje zwycięstwo wytrwałości Davouta, umiejętnościom Massény i sile ognia generała Boudeta.25
Zwycięstwo nie było jednak miażdżące. Yorck pisał, że podobnie jak po Ratyzbonie przeciwnik nie został zniszczony i wkrótce znów był gotów do walki, i uznał, że Karol słusznie przerwał bitwę, by ocalić armię dla swojego kraju. Dodge nazwał Wagram jednym z wielkich zwycięstw Napoleona, ale i jedną z najzręczniej poprowadzonych bitew Karola.26
Co wydarzyło się po bitwie pod Wagram?
Karol wycofywał się ku Czechom. Francuzi dogonili go pod Znojmem i po walkach 12 lipca 1809 roku podpisano tam rozejm, który w praktyce zakończył wojnę. 23 lipca Karol złożył dowództwo i do końca wojen napoleońskich nie poprowadził już armii w polu, a austriacka encyklopedia narodowa odnotowuje, że cesarz Franciszek odwołał go z naczelnego dowództwa.27
Napoleon rozprawił się też z jednym ze swoich marszałków. W rozkazie dziennym z 7 lipca Bernadotte chwalił swoich Sasów, jakby to oni przełamali austriackie centrum i stali pod ogniem niewzruszeni jak spiż. Napoleon odpowiedział tajnym rozkazem dziennym, wysłanym tylko do marszałków, w którym nazwał to twierdzenie sprzecznym z prawdą i stwierdził, że korpus saski pierwszy zaczął się cofać. Bernadotte został odesłany z armii.28
Na mocy pokoju w Schönbrunn, podpisanego 14 października 1809 roku, Austria straciła ziemie zamieszkane przez około trzy i pół miliona ludzi. Salzburg przypadł Bawarii, prowincje nadadriatyckie weszły w skład francuskich Prowincji Iliryjskich, tajne artykuły ograniczały armię do 150 000 ludzi, a Austria miała zapłacić 85 milionów franków kontrybucji.29
Dla Polski pokój oznaczał zysk. Księstwo Warszawskie, którego armia walczyła wiosną z Austriakami, otrzymało Galicję Zachodnią, czyli ziemie zabrane przez Austrię w trzecim rozbiorze, wraz z Krakowem i obwodem zamojskim. Rosja, formalny sojusznik Napoleona, wzięła część Galicji Wschodniej.30
Wagram był przede wszystkim bitwą artylerii. W liście do ministra wojny z 8 lipca Napoleon oceniał, że jego armia wystrzeliła 100 000 pocisków z 550 dział wobec siedmiuset czy ośmiuset dział austriackich, i zapowiadał zwiększenie artylerii gwardii do 120 dział. Marmont naliczył 84 000 wystrzałów i łącznie około 1200 dział po obu stronach.31
Gdzie toczyła się bitwa pod Wagram?
Bitwa toczyła się na Marchfeld, równinie rozciągającej się na północ i wschód od Wiednia, między Dunajem a linią wsi od Aspern i Essling po Deutsch-Wagram i Markgrafneusiedl. Austriacka encyklopedia narodowa umieszcza główne walki pod Deutsch-Wagram w Dolnej Austrii. Napoleon twierdził, że wiedeńczycy przyglądali się bitwie z dachów i wież, co zapamiętał też jego adiutant Savary, a cesarz Franciszek, który o świcie opuścił swoją kwaterę w Wolkersdorfie, śledził ją z belwederu.32
Pole bitwy wciąż oddaje swoich poległych. Ratownicze wykopaliska przed budową drogi ekspresowej S8 przez Marchfeld ruszyły w marcu 2017 roku na płaskowzgórzu między Deutsch-Wagram a Parbasdorfem. Według archeologa Sławomira Konika z firmy Novetus wykrywacze metali namierzyły tam ponad 7000 przedmiotów, w tym 782 monety, guziki od mundurów, kule muszkietowe i okucia broni, a badacze odsłonili ponad 500 obiektów, wśród nich 25 grobów z czasu bitwy i poprzedzającego ją obozu austriackiego, częściowo masowych.33
