Kto wygrał bitwę pod Marengo?
Wygrała Francja. 14 czerwca 1800 roku pod Alessandrią w Piemoncie austriacka armia Michaela von Melasa zaatakowała rozproszoną Armię Rezerwową Napoleona Bonapartego i przez większą część dnia spychała ją do tyłu. Wieczorem świeża dywizja Desaix i jazda Kellermanna rozbiły austriacki pościg, a nazajutrz Melas zgodził się wycofać za Mincio.1
O trzeciej po południu 14 czerwca 1800 roku bitwa na równinie Marengo wyglądała na przegraną. Armia Bonapartego została zepchnięta przez pola na wschód od Alessandrii, a sędziwy austriacki wódz, generał Michael von Melas, odjechał do miasta, by ogłosić zwycięstwo. Do zmroku jego armia w nieładzie wycofywała się za rzekę Bormidę, jego szef sztabu był w niewoli, a francuski generał, który odwrócił losy bitwy, Louis Desaix, leżał martwy na polu.2
Ten przewodnik śledzi bitwę z obu stron: austriacki plan wyrwania się z pułapki, którą Bonaparte zastawił im na tyłach, długi odwrót Francuzów, przybycie Desaix, szarżę jazdy młodszego Kellermanna, niepewne liczby strat i to, jak oficjalną wersję wydarzeń później przepisano. Należy do naszego przewodnika po wojnach rewolucji francuskiej. Zobacz też nasz życiorys Napoleona Bonapartego.
Dlaczego doszło do bitwy pod Marengo?
W 1800 roku Francja walczyła z drugą koalicją, a we Włoszech przewagę mieli Austriacy. Armia Melasa zamknęła generała André Massénę w Genui i posuwała się na zachód wzdłuż Riwiery w stronę granicy Francji. Bonaparte, teraz już Pierwszy Konsul, nie poszedł prosto na Genuę. Zebrał nową Armię Rezerwową w okolicach Dijon i poprowadził ją przez Alpy na tyły Austriaków.3
Armia przeszła przez przełęcz Wielki Świętego Bernarda, położoną na wysokości ponad 8000 stóp (około 2450 m), między 15 a 20 maja, ciągnąc działa ścieżką dla jucznych zwierząt, i prześliznęła się obok austriackiego fortu Bard w dolinie Aosty. Bonaparte nie ruszył na odsiecz Genui. Skręcił na wschód, 2 czerwca wkroczył do Mediolanu i stanął na liniach komunikacyjnych Melasa z Austrią, licząc, że zmusi Austriaków do walki z odwróconym frontem.4
Genua skapitulowała 4 czerwca, za późno dla Francuzów, ale Austriacy byli już odcięci. 9 czerwca awangarda generała Jeana Lannesa pobiła austriacki korpus generała Petera Otta pod Montebello, a Bonaparte stanął na drodze odwrotu Melasa na wschód. Melas, skupiony wokół twierdzy Alessandria, postanowił przebić się atakiem. Jego rada wojenna uznała, że honorowym wyjściem jest rozstrzygająca bitwa na równinie Marengo, gdzie mogła zaważyć jego przewaga w jeździe i artylerii.5
Jak liczne były armie pod Marengo?
Melas wyprowadził na pole około 31 000 żołnierzy. George Furse, za austriackim czasopismem wojskowym, podaje 30 837, w tym 7543 kawalerzystów, a sam Melas meldował o 27 000 piechoty i 8000 jazdy wokół Alessandrii. Bonaparte miał w zasięgu około 28 000 ludzi i około 40 dział i był znacznie słabszy od Austriaków zarówno w jeździe, jak i w artylerii.6
Francuzi byli przy tym rozproszeni, z wyboru własnego wodza. Nie mogąc znaleźć Melasa i obawiając się, że ten wymknie się na północ za Pad albo na południe ku Genui, Bonaparte wysłał generała Louisa Desaix z dywizją Boudeta na południe w stronę Novi, a dywizję Lapoype'a na północ za Pad. Wieczorem 13 czerwca nie myślał o bitwie następnego dnia.7
Desaix dopiero co wrócił z Egiptu i dotarł do armii 11 czerwca, trzy dni przed bitwą. Sekretarz Bonapartego Bourrienne nazwał go człowiekiem, którego Bonaparte najbardziej kochał i szanował, a historyk Thierry Lentz zauważa, że reżim mógł go potem wynosić bez obawy, że stworzy rywala dla Pierwszego Konsula. Po stronie austriackiej bitwę zaplanował kwatermistrz generalny Anton von Zach. Austriacki historyk Oscar Criste w narodowym słowniku biograficznym ocenił, że przygotowania Zacha do bitwy były całkowicie trafne i nie jemu można przypisać winę za klęskę.8
Jak zaczął się atak Austriaków?
Rankiem 14 czerwca Austriacy przeszli przez Bormidę po dwóch mostach osłoniętych jednym przyczółkiem na wschód od Alessandrii. Furse ustalił, że przyczółek miał tylko jedno wyjście na równinę, co na wiele godzin opóźniło rozwinięcie wojsk. Jako pierwsza przeszła kolumna O'Reilly'ego i odrzuciła francuskie placówki, a za nimi dywizje Haddika i Kaima gościńcem przez Marengo, podczas gdy kolumna Otta skręciła na północ ku Castel Ceriolo. Bitwa zaczęła się między ósmą a dziewiątą. Melas meldował później, że natarcie, wyznaczone na świt, trzeba było odłożyć o kilka godzin, bo poprzedniego wieczoru Francuzi odrzucili jego placówki aż pod przyczółek.9
Przed Marengo francuski korpus generała Claude'a Victora bronił Fontanone, błotnistego strumienia. Dywizja Gardanne'a została zepchnięta za niego, a żołnierze Victora, wsparci jazdą Kellermanna, a potem korpusem Lannesa na prawym skrzydle, utrzymali strumień na tyle długo, że Austriacy musieli rozwinąć całą armię. Bonaparte, przebywający z dala od pola bitwy, dopiero około jedenastej zrozumiał, że ma przed sobą główną armię Melasa. Wtedy wysłał gońców, by odwołać Desaix i Lapoype'a.10
Jak bliski porażki był Napoleon pod Marengo?
Bardzo bliski. Korpus Victora został zepchnięty do wsi Marengo, utrzymał ją przez pewien czas, a potem się załamał i w nieładzie cofnął ku San Giuliano, co odsłoniło Lannesa, obchodzonego z prawej przez kolumnę Otta. Bonaparte rzucił do walki ostatnie oddziały, Gwardię Konsularną, dywizję Monniera i dwa pułki jazdy, według Sargenta około 7000 ludzi, i wysłał kolumnę na Castel Ceriolo. Grenadierzy Gwardii Konsularnej stali na otwartej równinie przeciw jeździe i artylerii. Biuletyn porównał ich do granitowej reduty.11
W połowie popołudnia Francuzi cofnęli się pod San Giuliano, ścigani bez pośpiechu. Melas, lekko ranny, ze stratą dwóch koni, był pewien zwycięstwa. Około drugiej, jak pisze Jomini, zostawił Zachowi i Kaimowi zebranie jego owoców i odjechał do Alessandrii, by wysłać wieść do Genui, Turynu i Rady Nadwornej w Wiedniu. Jego austriacki biograf z 1885 roku, skądinąd pełen dla niego uznania, uznał za godne pożałowania, że opuścił pole przed końcem walki i w ten sposób przegrał bitwę. Jomini dodaje, że pościg był powolny: znaczna część austriackiej jazdy była odkomenderowana albo mocno poturbowana, wielu kawalerzystów rozproszyło się po równinie, zbierając jeńców, a chwila na rzucenie do walki ostatniej świeżej brygady jazdy przepadła.12
Co zrobił Desaix pod Marengo?
Desaix wyruszył przed świtem z dywizją Boudeta w stronę Novi. Jak wrócił, jest sporne. Jego adiutant Savary pisał, że o świcie Desaix usłyszał za sobą kanonadę, zatrzymał dywizję i wysłał Savary'ego, by sprawdził, czy w Novi jest spokój, a Savary w drodze do Bonapartego spotkał oficera Bruyère'a wiozącego rozkaz powrotu. Furse twierdzi, że Desaix nie poszedł za odgłosem dział i zawrócił dopiero po otrzymaniu rozkazu, a Boudet opuścił swoje stanowisko około pierwszej po południu. Tak czy inaczej dywizja dotarła do San Giuliano około czwartej lub piątej po południu, gdy Zach formował kolumnę pościgową.13
Bonaparte zwołał naradę w siodle. Był na niej Marmont, młody dowódca artylerii, który zapisał słowa Desaix: nowa szarża się nie uda, jeśli najpierw silny ogień artylerii nie wstrząśnie nieprzyjacielem, i właśnie tak przegrywa się bitwy. Marmont zebrał 18 dział, pięć ocalałych z porannej walki, pięć świeżo przybyłych znad Scrivii i osiem z dywizji Boudeta, i przez około dwadzieścia minut ostrzeliwał czoło austriackiej kolumny.14
Jak francuski kontratak rozstrzygnął bitwę?
Późnym popołudniem dywizja Boudeta ruszyła gościńcem na czoło kolumny Zacha. Desaix, jadący za 9. półbrygadą lekką, został trafiony przy pierwszych strzałach. Savary napisał, że kula przeszyła mu serce. Austriaccy grenadierzy wytrzymali, a francuska linia zaczęła się chwiać: Marmont, którego słowa przytacza Herrmann, zobaczył uciekającą 30. półbrygadę i wyłaniającą się z dymu, w odległości pięćdziesięciu kroków, austriacką kolumnę w dobrym szyku.15
Marmont ostrzelał ją kartaczami z bliska. Zaraz potem generał François-Étienne Kellermann przemknął obok dział z resztką swojej brygady ciężkiej jazdy, około 400 szablami według Britanniki (Savary, który przywiózł mu rozkaz Bonapartego do szarży, mówi o około 600), i uderzył w lewą flankę kolumny, która się rozpadła. Do niewoli trafił sam Zach. Kellermann zebrał następnie swoich kawalerzystów i wraz z jazdą Gwardii Konsularnej rozbił austriacką jazdę, która miała osłaniać kolumnę.16
Ilu ludzi Zach stracił w tych minutach, zależy od tego, kto liczył: około 1800 według Jominiego, 3000 grenadierów wyciętych lub wziętych do niewoli według pamiętników Marmonta i 6000 według biuletynu Bonapartego. Panika ogarnęła austriacką armię. Lannes ponownie ruszył na oddziały Otta i Kaima, a do zmroku ocaleli byli już z powrotem za Bormidą.17
Ilu żołnierzy zginęło w bitwie pod Marengo?
Herrmann zaliczył Marengo do najkrwawszych bitew czasów nowożytnych w stosunku do liczby walczących, ale ogólne liczby bardzo zależą od tego, kto liczy. Oficjalne austriackie zestawienia, które Alfred Herrmann odnalazł w wiedeńskim archiwum wojennym, wymieniają 963 zabitych, 5518 rannych i 2921 jeńców: 9402 ludzi. Britannica podaje około 7500 zabitych i rannych oraz około 4000 wziętych do niewoli, a Jomini blisko 7000 zabitych i rannych oraz 3000 jeńców. Oficjalna relacja, którą Berthier opublikował w 1805 roku, podniosła straty austriackie do 19 500: 4500 zabitych, 8000 rannych i 7000 jeńców.18
Straty francuskie od początku pomniejszano. Biuletyn przyznawał 600 zabitych, 1500 rannych i 900 jeńców. Don Barry z Fondation Napoléon szacuje je na ponad 5000, czyli jedną czwartą walczących francuskich żołnierzy, Jomini na 7000 zabitych i rannych oraz ponad 1000 jeńców, a Herrmann, sumując raporty francuskich dowódców dywizji, na co najmniej 8000. Sam Bonaparte, pisząc z pola bitwy do cesarza austriackiego, wspomniał o 15 000 trupów na równinie.19
Co stało się po bitwie pod Marengo?
O świcie 15 czerwca hrabia Neipperg wyjechał na francuskie placówki, a generała Skala wysłano do Bonapartego z prośbą o zawieszenie broni. Rada wojenna Melasa postanowiła zrezygnować z walki we Włoszech. W raporcie do Wiednia z 17 czerwca Melas pisał, że o siódmej wieczorem jego armia straciła zwycięstwo, na które nigdy bardziej nie zasłużyła i które nigdy nie kosztowało jej drożej, a radę wojenną zwołał, bo nowa bitwa z silniejszym nieprzyjacielem, przy wyczerpanym wojsku i braku żywności, zapewne zostałaby przegrana. Na mocy konwencji z Alessandrii, uzgodnionej tego dnia przez Berthiera i Melasa, armia austriacka mogła wymaszerować z bronią, działami i taborami i wycofać się za Mincio, oddając Francuzom twierdze Piemontu, Ligurii i dużej części Lombardii, w tym Alessandrię, Tortonę, Turyn i Genuę.20
Treccani zauważa, że Bonaparte przyznał tak łagodne warunki, ponieważ jego własne położenie było dalekie od pewności, a wieści z Paryża o trwałości jego władzy nie były dobre. 2 lipca był z powrotem w Paryżu.21
Kto wygrał bitwę pod Marengo i dlaczego?
Wygrali Francuzi, ale ledwo i późno. Omal nie przegrali, bo Bonaparte podzielił armię w pogoni za nieprzyjacielem, który jego zdaniem uciekał, a Austriacy, choć atakowali z przewagą liczebną, jazdy i dział, wolno się rozwijali i wolno ścigali. Wygrali, bo w ciągu kilku wieczornych minut zbiegły się trzy rzeczy: świeża dywizja Desaix, bateria Marmonta i szarża Kellermanna. Marmont pisał, że nigdy los nie wmieszał się w bitwę w bardziej decydujący sposób. Savary ujął to prościej: przegrana do południa, o szóstej bitwa była całkowicie wygrana.22
O zasługi spierano się przez dziesięciolecia. Kellermann upierał się, że szarżował z własnej inicjatywy, w chwili gdy francuska piechota się cofała, a Herrmann ustalił, że Marmont i inni naoczni świadkowie, wśród nich austriacki oficer Stutterheim, przynajmniej częściowo to potwierdzają. Marmont nazwał niedorzecznym i niesprawiedliwym odmawianie Kellermannowi chwały tej chwili, ale oficjalne raporty niewiele mu jej przyznały.23
Czy historię Marengo przepisano?
Tak. Biuletyn z 15 czerwca włożył w usta Desaix szlachetne ostatnie słowa do Pierwszego Konsula: żal, że nie zrobił dość, by żyć w pamięci potomnych. Bourrienne, który spisał biuletyn pod dyktando Bonapartego, nazwał później te słowa zmyślonymi, a Marmont napisał wprost, że Desaix nic takiego nie powiedział: dostał kulą w serce i padł martwy bez słowa.24
Zmieniał się też opis samej bitwy. Marmont, który uważał pierwszy biuletyn za w zasadzie prawdziwy, zapisał, że Napoleon kazał wykreślić rozszerzoną wersję ministerstwa wojny i podyktował nową, w której prawdziwa była ledwie połowa, a później trzecią, w której wszystkie fakty były fałszywe. Również Bourrienne pisał, że Bonaparte trzy razy kazał zaczynać relację z bitwy od nowa i że żadna z wersji nie mówiła prawdy. Oficjalna relacja, którą Berthier wręczył cesarzowi na polu bitwy w 1805 roku, przypisywała całą chwałę Napoleonowi, a szarżę Kellermanna zbywała jednym akapitem. Historyk Thierry Lentz pokazał, jak reżim uczynił z Desaix idealnego bohatera, przyjaciela, który oddał życie, by ocalić Konsulat, aż wydawał się jedynym twórcą zwycięstwa.25
Jedna pamiątka tej legendy przetrwała w Londynie. Siwy koń Napoleona Marengo, nazwany według National Army Museum na cześć tego zwycięstwa, trafił do Anglii po Waterloo, a jego szkielet jest wystawiany w tym muzeum od lat sześćdziesiątych XX wieku.26
Dlaczego bitwa pod Marengo była ważna?
Marengo rozstrzygnęło wojnę we Włoszech. Austriacy oddali północne Włochy na zachód od Mincio, a po drugiej klęsce, pod Hohenlinden, Austria zawarła pokój w Lunéville w lutym 1801 roku. Wielka Brytania, pozbawiona sojuszników na kontynencie, poszła w jej ślady w Amiens w 1802 roku. Broucek, niemiecki biograf Melasa, pisze, że klęska pod Marengo razem z katastrofą pod Hohenlinden rozstrzygnęła wojnę drugiej koalicji na korzyść Francji.27
Jeszcze większe było jej znaczenie polityczne. Zwycięstwo pozwoliło Pierwszemu Konsulowi umocnić władzę w Paryżu, a encyklopedia Treccani pisze, że stworzyło przesłanki Cesarstwa. Don Barry podsumowuje: rzadko w historii tak nierozstrzygające zwycięstwo przyczyniło się do tak rozstrzygających skutków.28
Gdzie toczyła się bitwa pod Marengo?
Na równinie Marengo w Piemoncie, w północnych Włoszech, tuż na wschód od Alessandrii, między rzekami Bormidą a Scrivią. Wieś Marengo, od której bitwa wzięła nazwę, jest dziś częścią Spinetty Marengo, dzielnicy miasta Alessandria. Teren to w większości płaskie pola uprawne, urozmaicone tylko kilkoma niskimi wzniesieniami pod San Giuliano.29
Marengo stoi obok Austerlitz i Wagram w naszym rankingu największych bitew napoleońskich, a przejście Bonapartego przez Alpy porównujemy z wyprawą Hannibala w tekście Hannibal kontra Napoleon.
