5 lipca 1943 roku armia niemiecka rozpoczęła operację Cytadela, natarcie z dwóch stron na wielki radziecki występ wokół Kurska w zachodniej Rosji. Była to ostatnia duża niemiecka ofensywa na wschodzie. Rosjanie wiedzieli o niej z wyprzedzeniem, uderzyli pierwsi własną artylerią i przyjęli czołgi pasami pól minowych i dział przeciwpancernych. W ciągu tygodnia natarcie utknęło, a 13 lipca Hitler je odwołał.
Występ i plan
Latem 1943 roku, po roku walk, wokół Kurska sterczał radziecki występ wbity głęboko w niemiecki front, mierzący około 240 km z północy na południe. Niemiecki plan zakładał kleszcze: 9. Armia Walthera Modela miała uderzyć na północne skrzydło występu, a 4. Armia Pancerna Hermanna Hotha na południowe, by spotkać się za Kurskiem i zamknąć radzieckie armie w okrążeniu.1
Natarcie planowano na wiosnę. Według History.com Hitler przesunął je z pierwotnego terminu w maju, czekając na lepszą pogodę i nowe czołgi Panther i Tiger. Zwłoka była prezentem dla obrońców. Rosjanie przewidzieli, co nadchodzi, a brytyjscy kryptolodzy przekazywali Armii Czerwonej ostrzeżenia o przygotowywanej ofensywie.2
Najsilniejsza obrona tej wojny
Wewnątrz występu Armia Czerwona zbudowała pas za pasem okopów, stanowisk przeciwpancernych i pól minowych. History.com mówi o blisko milionie min przeciwpancernych i przeciwpiechotnych, a World History Encyclopedia liczy 943 000 min ułożonych tak, by kierować atakujących pod ogień skoncentrowanej artylerii.3
Siły stron liczy się bardzo różnie. Britannica ocenia niemieckie zgrupowanie uderzeniowe na około 900 000 ludzi i 2700 czołgów i dział szturmowych, a Niemieckie Muzeum Historyczne w Berlinie na około 800 000 żołnierzy i ponad 2000 czołgów, czyli mniej więcej 70 procent całej niemieckiej broni pancernej na wschodzie. Po stronie radzieckiej History.com podaje prawie 1,3 miliona ludzi i 3600 czołgów, a berlińskie muzeum około 1,35 miliona żołnierzy i niespełna 4000 czołgów i dział szturmowych.4
Pierwszy dzień
We wczesnych godzinach 5 lipca pierwsza otworzyła ogień artyleria radziecka, kilka godzin przed planowanym wymarszem Niemców, w nadziei, że rozbije natarcie. History.com i World History Encyclopedia oceniają, że ten ostrzał niewiele zdziałał; według History.com opóźnił Niemców o mniej więcej półtorej godziny. Potem uderzyła artyleria niemiecka i Luftwaffe, a piechota i czołgi ruszyły na obu skrzydłach występu.5
Od pierwszego dnia atakujący musieli przegryzać się przez pola minowe zamiast je omijać. Źródła różnie mierzą efekt: Britannica pisze, że Niemcy weszli w występ tylko na około 16 km na północy i 48 km na południu, a Niemieckie Muzeum Historyczne podaje około 10 km na północy i nieco ponad 30 km na południu. Według History.com do 10 lipca Rosjanie zatrzymali uderzenie północne.6
Ofensywa odwołana
Natarcie południowe doszło do Prochorowki, gdzie zatrzymała je bitwa pancerna 12 lipca, a tego samego dnia Rosjanie rozpoczęli kontrofensywę na północ od występu. 13 lipca Hitler kazał przerwać ofensywę. 10 lipca alianci wylądowali na Sycylii i według History.com oraz World History Encyclopedia Hitler zabrał dywizje pancerne, by odpowiedzieć na zagrożenie we Włoszech.7
Britannica wyznacza koniec całej bitwy na 23 sierpnia, gdy radziecka kontrofensywa odbiła Charków, i uznaje ją za ostateczny kres niemieckich możliwości ofensywnych na froncie wschodnim. Niemieckie Muzeum Historyczne również pisze, że inicjatywa przeszła wtedy na dobre w ręce Armii Czerwonej. Pełną historię, ze sporami o Prochorowkę i o straty, opowiadamy w artykule o bitwie pod Kurskiem.8
Także tego dnia
- 1814: Bitwa pod Chippawą. Nad rzeką Chippawa w pobliżu wodospadu Niagara amerykańska armia najeżdżająca Kanadę starła się z Brytyjczykami generała Phineasa Rialla w czasie wojny brytyjsko-amerykańskiej.
