Druga bitwa koło Helgolandu 1917: pościg przez pola minowe

Jesienią 1917 roku wojna na Morzu Północnym stała się wojną min. 17 listopada brytyjskie siły wpadły do Zatoki Helgolandzkiej, by dopaść niemieckie okręty, które je usuwały, i rozpętał się pościg przez dym, pola minowe i zamęt. Historyk marynarki James Goldrick podsumowuje to jako starcie nierozstrzygnięte i niezadowalające ani dla Niemców, ani dla Brytyjczyków.²

Miny w zatoce

W 1917 roku Brytyjczycy zaczęli wreszcie skutecznie stawiać ofensywne zagrody minowe w Zatoce Helgolandzkiej, gdy tylko mieli niezawodną minę, skopiowaną z niemieckiego wzoru. Zagrody zamykały zarówno Flotę Pełnomorską, jak i okręty podwodne, na których Niemcy opierali nadzieję zagłodzenia Wielkiej Brytanii, a utrzymanie przejść pochłaniało coraz więcej niemieckich okrętów i ludzi.³

Wywiad Admiralicji ujawnił niemieckie trałowanie. 17 listopada Niemcy mieli w akcji 14 trałowców i 2 przerywacze zapór, osłanianych przez 8 torpedowców i 4 krążowniki lekkie pod dowództwem kontradmirała von Reutera na Königsbergu. Pancerniki Kaiserin i Kaiser zapewniały dalszą osłonę, około 60 mil na południowy wschód.⁴

Trzy linie na mapie

Brytyjczycy weszli wcześnie rano: duże krążowniki lekkie Courageous i Glorious oraz 1. i 6. Eskadra Krążowników Lekkich z niszczycielami pod wiceadmirałem Napierem, osłaniane od zachodu przez 1. Eskadrę Krążowników Liniowych. Ich wiedza o minach była dziurawa. Napier wiedział, że może przekroczyć Linię A, i sądził, że może przejść Linię B, uwzględniającą świeże brytyjskie zagrody, ale nie wolno mu było iść za Linię C. Mapy krążowników lekkich w ogóle nie pokazywały Linii C, a Napier nie wiedział, że oznacza ona stare, już nieskuteczne brytyjskie miny.⁵

Dym i pościg

Do kontaktu doszło z dużej odległości, ze wschodzącym słońcem za plecami Niemców. Courageous i Glorious związały walką niemieckie krążowniki, a 6. Eskadra ruszyła na trałowce. Pod ogniem dział 381 mm wszystkie niemieckie okręty postawiły zasłonę dymną i w ciągu kwadransa zniknęły. Von Reuter zaryzykował: opóźnił odwrót, aż wszystkie małe jednostki były bezpieczne, i poprowadził je przez wody uważane za zaminowane. Brytyjczycy, obawiając się torpedowców lub okrętów podwodnych za dymem, zwolnili, a Napier nie zażądał od swoich dwóch szybkich krążowników więcej niż 25 węzłów, choć mogły rozwinąć ponad 30. Gdy zatrzymał się przy Linii B, Niemcy zyskali cztery mile.⁶

Odłączony krążownik liniowy Repulse pod kontradmirałem Phillimore'em wysunął się na czoło, a krążowniki lekkie, nieświadome ograniczeń, parły dalej. Około dziewiątej dowódca krążowników liniowych, admirał Pakenham, odwołał siły, ale Napier szedł jeszcze chwilę naprzód. Brytyjskie krążowniki Cardiff, Caledon i Royalist już oberwały, niemieckie samoloty bombardowały brytyjskie okręty, a w morze wychodziły niemieckie krążowniki liniowe Hindenburg i Moltke.⁷

Pancerniki

Według Goldricka Kaiserin i Kaiser pojawiły się w polu widzenia von Reutera o 9.30. Ich dowódca uważał, że ma osłaniać odwrót, a gdy von Reuter próbował wysłać je na północny zachód, sygnał nie dotarł; pancerniki skręciły na wschód. Krótko przed tym, jak otworzyły ogień do brytyjskich krążowników lekkich, pocisk trafił krążownik Calypso i zabił wszystkich w jego stanowisku dowodzenia; zginął też dowódca, Herbert Edwards. Dowództwo przejął oficer artyleryjski i doprowadził okręt do portu. Źródła różnią się co do tego, czym trafiono Calypso: Goldrick pisze o pocisku 150 mm, a brytyjska historia oficjalna o trafieniu z jednego z niemieckich krążowników, natomiast Royal Museums Greenwich opisuje pocisk 305 mm z Kaiserin.⁸

Repulse, zapewne tak samo jak krążowniki nieświadomy Linii C, kontynuował pościg i uzyskał jedyne ważne trafienie dnia: podpalił Königsberga i zmniejszył jego prędkość. To przekreśliło nadzieje von Reutera na zawrócenie; brytyjskie krążowniki wycofały się spod salw pancerników, a nagła mgła zakończyła starcie.⁹

Wzajemne oskarżenia

Żadna ze stron nie straciła okrętu wojennego. Royal Museums Greenwich podaje jako jedyną niemiecką stratę statek znakujący Kehdingen, zarekwirowany trawler. Obie marynarki toczyły potem spory. Dowódcę Kaiserin odesłano na ląd. Napiera ostro krytykowano za niewykorzystanie szybkości krążowników, a Pakenham krytykował ryzyko podjęte przez Phillimore'a, choć Beatty stanął po stronie Phillimore'a. Goldrick twierdzi, że ta porażka przyczyniła się do odwołania Pierwszego Lorda Morskiego, admirała Jellicoe, sześć tygodni później. Jest też drobny australijski przypis: na pokładzie Glorious służyło pięciu osiemnastoletnich kadetów pierwszego rocznika Królewskiego Australijskiego Kolegium Marynarki, pierwszych jego absolwentów, którzy znaleźli się w ogniu walki.¹⁰