Bitwa pod Diu 1509: starcie, które dało Portugalii Ocean Indyjski

Portugalczycy dotarli na Ocean Indyjski w 1498 roku i w ciągu kilku lat próbowali skierować handel korzenny do Europy własną drogą wokół Przylądka Dobrej Nadziei. Król Manuel nakazał swoim kapitanom blokować muzułmańską żeglugę do Morza Czerwonego i Zatoki. To postawiło Portugalię naprzeciw kupieckich sieci Oceanu Indyjskiego i związanych z nimi państw: sułtana mameluckiego w Kairze, sułtanatu Gudźaratu, zamorina Kalikatu, a dalej także Osmanów.²

W 1505 roku Manuel wysłał Francisca de Almeidę jako wicekróla Indii; Britannica podaje, że jego flota liczyła 21 okrętów. Po drodze zdobył on Kilwę na wybrzeżu Afryki Wschodniej i spalił Mombasę, a w Indiach zbudował forty w Kannanurze i Koczinie, by utrzymać pozycję Portugalczyków. Muzułmańscy kupcy z wybrzeża poprosili o pomoc sułtana mameluckiego, a Kair, przy wsparciu Wenecji, wystawił flotę przeciw Portugalczykom.³

Ćaul i zemsta ojca

W 1508 roku ta flota, pod wodzą dowódcy zwanego przez Portugalczyków Mir-Hocem, emira Husajna, dotarła do wybrzeży Gudźaratu. Pod Ćaulem stoczyła bitwę z portugalską eskadrą i wygrała. Portugalczycy stracili okręt i około 200 ludzi, a wśród zabitych był Lourenço de Almeida, syn wicekróla. Flota mamelucka zwyciężyła, ale jej straty odebrały jej zdolność do działań zaczepnych i stanęła w porcie Diu.⁴

Oba źródła zgodnie wskazują dwa motywy wicekróla. Egipską flotę trzeba było zniszczyć, jeśli Portugalczycy mieli zostać na Oceanie Indyjskim, a Almeida chciał pomścić syna. 25 listopada 1508 roku wypłynął z Kannanuru ze wszystkimi okrętami, jakie zdołał zebrać.⁵

Floty

Portugalczycy stanęli pod Diu 2 lutego 1509 roku. Muzeum Marynarki w Lizbonie wymienia pięć dużych nau i cztery mniejsze, karawele o ożaglowaniu rejowym i łacińskim, galery i brygantynę, z 1000 do 1500 ludźmi, wspieranymi przez około 400 Malabarów z Koczinu. RTP Ensina liczy łącznie 18 okrętów. Okrętem flagowym była wielka nau Flor de la Mar, a RTP Ensina odnotowuje, że z flotą płynął Ferdynand Magellan.⁶

Flota sprzymierzonych była znacznie liczniejsza, ale nie silniejsza. Muzeum Marynarki liczy sześć dużych nau, sześć tureckich galer i około 110 innych jednostek, głównie fust i parau, lekkich łodzi wiosłowych z tamtejszych wybrzeży. RTP Ensina podaje blisko sto jednostek, w tym tylko dwanaście dużych okrętów. Stały w porcie pod osłoną dział fortów miasta.⁷

Bitwa w porcie

Almeida rzucił kotwicę u wejścia do portu, mniej więcej kilometr od nieprzyjaciela. Rankiem 3 lutego, z wiatrem i prądem za rufą, portugalskie okręty ruszyły na sygnał z Flor de la Mar. Wchodząc do portu, znalazły się pod ogniem fortów, a ich plan polegał na zbliżeniu się do wroga i abordażu.⁸

Rozstrzygający cios, według Muzeum Marynarki, zadała nau Taforea Grande pod komendą Pêra Barreta, która wyłączyła z walki egipski okręt flagowy i samego Mir-Hocema. Trafiony został tylko jeden portugalski okręt, Santo Espírito, który jednak płynął i walczył dalej. Gdy Flor de la Mar weszła do wewnętrznego portu, krążyła po polu bitwy, aby wicekról mógł obserwować walkę i zwycięstwo.⁹

RTP Ensina przypisuje wynik silniejszej artylerii i lepiej wyszkolonym żołnierzom, co dawało Portugalczykom wyraźną przewagę w wojnach z muzułmańskimi państwami oceanu. Muzeum Marynarki wylicza cztery zatopione nieprzyjacielskie nau, sześć nau i dwie galery zdobyte oraz wiele zatopionych fust i parau, przy żadnym utraconym okręcie portugalskim. Według jego danych zginęło około trzydziestu Portugalczyków, a około 300 zostało rannych, wobec ponad 3000 zabitych po stronie egipskiej.¹⁰

Malik Ajaz i strona gudźaracka

Diu należało do sułtanatu Gudźaratu. Według Encyklopedii Islamu TDV gudźaracki namiestnik tego regionu, Malik Ajaz, podzielił klęskę i musiał podpisać układ na warunkach Portugalczyków. Pozostał jednak potęgą na wybrzeżu: umocnił Diu, zbudował most na stały ląd i przez lata nie wpuszczał Portugalczyków do portu, na którym najbardziej im zależało.¹¹

Co rozstrzygnęło Diu

Muzeum Marynarki nazywa Diu bitwą rozstrzygającą w ścisłym sensie, taką, w której jedna strona traci całą siłę morską. Dała ona Portugalczykom panowanie na Oceanie Indyjskim na około trzydzieści lat, aż do wyzwania rzuconego przez Osmanów w 1538 roku. RTP Ensina zauważa, że niektórzy historycy porównują ją z Lepanto. Zwycięstwo wyniosło portugalską potęgę na szczyt w kolejnych latach, za Afonsa de Albuquerque, a utrata floty przyspieszyła upadek sułtanatu mameluckiego, podbitego przez Osmanów w 1517 roku. To z kolei wyprowadziło Osmanów nad Morze Czerwone, skąd przyszło następne zagrożenie dla Portugalczyków.¹² › Bitwa pod Lepanto, 1571

Almeida tej przyszłości nie zobaczył. Zastąpiony na stanowisku przez Albuquerque, popłynął do Portugalii i zginął w potyczce w pobliżu Przylądka Dobrej Nadziei w 1510 roku. Britannica dodaje, że początkowo odmówił uznania następcy i ustąpił dopiero w listopadzie 1509 roku, a zginął w walce z Khoekhoe nad Zatoką Stołową 1 marca.¹³