Co się wydarzyło w bitwie pod Kynoskefalaj?
W 197 roku p.n.e. Filip V Macedoński i rzymski prokonsul Tytus Kwinkcjusz Flamininus przez kilka dni maszerowali po dwóch stronach pasma wzgórz koło Skotussy w Tesalii, nie widząc się nawzajem. W gęstej mgle ich straże przednie zderzyły się na grzbiecie zwanym Psimi Głowami, a potyczka przerodziła się w bitwę. Prawe skrzydło Filipa odepchnęło lewe skrzydło rzymskie, ale jego lewe skrzydło zostało rozbite jeszcze w kolumnie marszowej, a rzymski trybun z około dwudziestoma manipułami uderzył od tyłu na zwycięską falangę. Filip stracił około 8000 zabitych i 5000 jeńców, zawarł pokój i wycofał się z Grecji.5
Polibiusz wybrał właśnie tę bitwę, by w słynnej dygresji wyjaśnić, dlaczego macedońska falanga przegrywała z rzymskim legionem, a „Encyclopaedia Britannica” nazywa ją jednym z pierwszych starć obu formacji w otwartym polu. Jak falanga i legion wypadały we wszystkich swoich starciach, pokazuje nasze zestawienie falangi i legionu, a koniec królestwa opisuje artykuł o bitwie pod Pydną w 168 roku p.n.e.6
Filip V i Rzym
Filip V walczył już raz z Rzymem, gdy ten był zajęty Hannibalem. „Britannica” streszcza, co było dalej: chcąc pójść za ciosem, uderzył na Rodos i Pergamon, a Rodyjczycy pobili jego flotę pod Chios w 201 roku p.n.e. Posłowie z Rodos i Pergamonu przekonali Rzym, by w 200 roku p.n.e. wypowiedział mu wojnę.7
W żywocie Emiliusza Paulusa Plutarch opisuje Filipa jako króla, który w młodości wydawał się zdolny przywrócić Macedonii dawną wielkość i sam powstrzymać potęgę Rzymu. Pierwsze dwa lata nowej wojny niewiele Rzymianom dały. W żywocie Flamininusa Plutarch pisze, że wcześniejsi wodzowie wkraczali do Macedonii późno i tracili czas na manewry o drogi i zaopatrzenie.8
Młody konsul i wąwóz Aoosu
Tytus Kwinkcjusz Flamininus został wybrany konsulem na 198 rok p.n.e., jak pisze Plutarch, przed ukończeniem trzydziestu lat, i wylosował wojnę z Filipem. Zabrał ze sobą 3000 weteranów kampanii Scypiona w Hiszpanii i Afryce i zastał Filipa w wąskim wąwozie rzeki Aoos w Epirze, w miejscu, które Plutarch porównuje z doliną Tempe.9
Miejscowi pasterze wskazali Rzymianom ścieżkę wokół pozycji macedońskiej, a gdy oddział obchodzący dał z wyżyn znak dymem, Flamininus uderzył od dołu. Zonaras, który streścił Kasjusza Diona, pisze, że Filip przegrodził murem całą przełęcz i od razu wycofał się do Macedonii. Plutarch liczy najwyżej 2000 poległych Macedończyków, bo teren uniemożliwił pościg. U Liwiusza Filip przypomina potem żołnierzom, że sama falanga nie została tam pokonana.10
Dwie armie tej samej wielkości
Na 197 rok p.n.e. Flamininusowi przedłużono dowództwo, jak opowiada Plutarch, a on ruszył do Tesalii, by szukać rozstrzygnięcia. Liwiusz, idąc za Polibiuszem, daje Filipowi 16 000 ludzi w falandze, główną siłę armii i królestwa, do tego 2000 peltastów, 2000 Traków, 2000 iliryjskich Trallów, około 1000 najemników i 2000 jeźdźców. Kromayer i Veith sumują to do 23 500 piechoty i 2000 jazdy. Mommsen pisze, że Filip wcielał do falangi chłopców i starców, by zapełnić szeregi.11
Rzymian było mniej więcej tyle samo. Plutarch daje Flamininusowi ponad 26 000 ludzi, z czego Etolowie dostarczyli 6000 piechoty i 400 jeźdźców, a „Britannica” liczy wśród 26 000 około 8000 Greków. Liwiusz pisze, że Rzymianie przeważali tylko konnicą, dzięki Etolom. Kromayer, który wywodzi oba zestawy liczb od Polibiusza, szacuje armię rzymską na około 24 000 piechoty i 2400 jazdy. Polibiusz i Liwiusz wspominają też o słoniach po stronie rzymskiej.12
Marsz na ślepo wokół wzgórz
Armie spotkały się najpierw koło Fer. Liwiusz za Polibiuszem opisuje walkę konnicy wśród murów, ogrodów i drzew, w której dobrze spisali się Etolowie, a obaj wodzowie uznali, że teren nie nadaje się do bitwy. Filip skręcił na zachód ku Skotussie po zaopatrzenie, a Flamininus ruszył w tę samą stronę, by przed nim zniszczyć tamtejsze zboże.13
Między nimi ciągnęło się pasmo wzgórz i przez dwa dni żaden nie wiedział, gdzie jest drugi. Liwiusz wymienia ich obozy: Rzymian pod Eretrią w Ftiotydzie, a potem koło Tetidionu, sanktuarium Tetydy na ziemi Farsalos, Macedończyków nad rzeką Onchestos, a potem w Melambion na ziemi Skotussy. Potem spadła gwałtowna ulewa, a po niej zapadła ciemność jak w nocy. „Britannica” dodaje, że Filip próbował przejść przez wzgórza ku Farsalos.14
Plutarch dorzuca złą wróżbę. Przed bitwą Filip wszedł na wysoki kopiec za obozem, by przemówić do żołnierzy, nie zauważywszy, że to wspólny grób, a wojsko przyjęło to tak źle, że odłożył walkę na inny dzień. Kromayer, który objechał ten teren, zastanawiał się, czy nie był to kurhan nazywany przez wieśniaków Kukurialo.15
Psie Głowy
Polibiusz nazywa wzgórza, na których rozegrała się bitwa, Kynoskefalaj, czyli Psimi Głowami, i opisuje je jako bardzo nierówne, porozcinane i dość wysokie. Plutarch tłumaczy nazwę kształtem ich ostrych, stojących blisko siebie szczytów, a Strabon umieszcza to miejsce na ziemi Skotussy. Ten sam grzbiet widział już bitwę: w 364 roku p.n.e. zginął tu Pelopidas z Teb, choć pokonał Aleksandra z Fer, o czym Plutarch pisze w żywocie Pelopidasa, a Kromayer szeroko to omawia.16
Kromayer i Veith, którzy badali okolicę do swojej pracy z 1907 roku, opisali szerokie, łagodnie pofałdowane siodło pól uprawnych między wzgórzami Karadagh koło Skotussy a pasmem Mavrovuni na zachodzie i umieścili walkę na wzniesieniach przy drodze z Larisy do Farsalos. Mommsen mówi o płaskowyżu Karadagh. Kromayer datował też bitwę, na podstawie pory roku i kalendarza rzymskiego, na koniec maja lub początek czerwca.17
Walka we mgle
Filip wyruszył we mgle, ale wkrótce się zatrzymał, umocnił obóz i wysłał osłonę, by zajęła szczyty między armiami. Flamininus, niepewny, gdzie jest wróg, posłał na zwiad dziesięć szwadronów jazdy i około 1000 lekkozbrojnych. Na przełęczy natknęli się na macedońską osłonę. Liwiusz pisze, że obie strony na chwilę zastygły z przestrachu, jakby nie mogły się ruszyć, a potem zaczęły walczyć i każda posłała po pomoc.18
Rzymianom szło gorzej, więc Flamininus wysłał Etolów Archedamosa i Eupolemosa z dwoma trybunami wojskowymi, 500 jeźdźcami i 2000 piechurów. Teraz to Macedończycy zostali zepchnięci na szczyty i wezwali króla. Filip, który nie spodziewał się tego dnia bitwy i wysłał wielu ludzi po furaż, posłał jazdę tesalską i macedońską oraz wszystkich najemników poza Trakami pod wodzą Atenagorasa. Rzymian zepchnięto ze zbocza, a Polibiusz i Liwiusz przypisują powstrzymanie ucieczki jeździe etolskiej, którą Liwiusz nazywa najlepszą w Grecji. Kromayer szacuje, że Macedończycy mieli wtedy w walce co najmniej 3500 piechoty i 1400 jazdy.19
Filip decyduje się walczyć
Do Filipa wciąż przybiegali posłańcy, krzycząc, że wróg ucieka i dzień należy do niego. Polibiusz pisze, że król nie lubił tego terenu i przewidywał kłopoty, ale dał się porwać i wyprowadził armię z obozu. Liwiusz dodaje, że nazwał to lekkomyślnością i mówił, że nie podoba mu się ani miejsce, ani pora.20
Flamininus ustawił całą armię u stóp wzgórz i wygłosił krótką mowę. Liwiusz przytacza ją za Polibiuszem: czy to nie ci sami Macedończycy, których Rzymianie wyparli już z pozycji w Eordai i w Epirze? Potem zostawił prawe skrzydło na miejscu, ze słoniami przed nim, a lewe poprowadził naprzód, na pomoc cofającym się oddziałom wysuniętym.21
Jedno skrzydło wygrywa, drugie nie zdąży się ustawić
Filip wspiął się na wzgórze z peltastami i prawą połową falangi i kazał Nikanorowi, zwanemu Słoniem, natychmiast prowadzić resztę. Na górze zastał szczyty puste, bo jego osłona zepchnęła Rzymian daleko w dół po drugiej stronie, a potem zobaczył własnych najemników uciekających przed legionami. Polibiusz pisze, że los całej armii musiał rozstrzygnąć w jednej chwili, gdy większość falangi była jeszcze w marszu. Kromayer szacuje połowę falangi pod rozkazami króla na 8000 ludzi, z 2000 peltastów obok.22
Ustawił wracające oddziały na prawym skrzydle, kazał peltastom i falandze podwoić głębokość, z ośmiu szeregów marszowych do szesnastu, jak tłumaczy Kromayer, i zewrzeć się w prawo, a potem, według Polibiusza, opuścić sarisy i natrzeć. Liwiusz, który poza tym idzie tu za Polibiuszem, pisze zamiast tego, że odłożyli długie włócznie i walczyli mieczami. Natarcie z wyższego terenu było miażdżące. Polibiusz pisze, że rzymskie lewe skrzydło nie wytrzymało ciężaru szyku i jego uzbrojenia, a Plutarch, że nie sprostało zwartym tarczom i wysuniętym sarisom.23
Na drugim skrzydle stało się odwrotnie. Tamtejsi Macedończycy dopiero co przeszli przez grzbiet, wciąż w szyku marszowym i bez nikogo, kto by wydawał rozkazy. Flamininus pojechał na swoje prawe skrzydło, posłał na nich słonie, a za nimi legiony. Polibiusz pisze, że rozpierzchli się, zanim doszło do walki wręcz, rozbici przez same słonie. „Britannica” podsumowuje: każda ze stron wygrywała teraz na jednym skrzydle.24
Dwadzieścia manipułów
O wyniku zdecydował oficer, którego imienia nie podaje żadne źródło. Polibiusz opisuje jednego z trybunów na zwycięskim prawym skrzydle rzymskim, który wziął nie więcej niż dwadzieścia manipułów, sam w jednej chwili ocenił sytuację, porzucił pościg, zawrócił ku walce i uderzył od tyłu na zwycięską falangę Filipa. „Britannica” liczy manipuł na około 120 ludzi.25
Polibiusz wyjaśnia, dlaczego to było zabójcze: falanga nie może zawrócić ani walczyć człowiek na człowieka. Liwiusz dodaje, że ścigający zostawili za sobą odsłonięty szczyt. Cofający się wcześniej Rzymianie z przodu odwrócili się i też natarli. Schwytani z dwóch stron Macedończycy porzucili tarcze i uciekli. Plutarch porównuje falangę do zwierzęcia o niezwyciężonej sile, dopóki stanowi jedno ciało, którego żołnierze tracą moc, gdy rozpadnie się na części.26
Podniesione sarisy
Filip obserwował wszystko z niewielkiej odległości, a gdy zobaczył Rzymian już na szczytach za swoim lewym skrzydłem, odjechał z tymi Trakami i Macedończykami, których zdołał zebrać. Na grzbiecie Flamininus zobaczył Macedończyków trzymających sarisy pionowo, co według Polibiusza było u nich znakiem poddania się albo przejścia do wroga, i powstrzymał swoich ludzi. Zanim jednak podjął decyzję, rzymscy żołnierze z przodu uderzyli na nich z góry. Większość zginęła, ocalało bardzo niewielu.27
Mommsen uważał, że to nieporozumienie tłumaczy, dlaczego tak wielu Macedończyków zginęło, a nie trafiło do niewoli. Rzymscy żołnierze, którzy dotarli do macedońskiego obozu, zastali go już splądrowanym przez Etolów, a Polibiusz i Plutarch zgodnie czynią spór o łupy początkiem długiej niechęci między Flamininusem a sprzymierzeńcami.28
Liczenie zabitych
Polibiusz szacuje straty rzymskie na około 700 zabitych, a macedońskie na około 8000 zabitych i nie mniej niż 5000 jeńców. Liwiusz podaje te same liczby i otwarcie to przyznaje: odrzuca Waleriusza Ancjasa, który podawał 40 000 zabitych i 5700 jeńców oraz 249 znaków wojskowych, i Klaudiusza Kwadrygariusza, który podawał 32 000 zabitych i 4300 jeńców, a idzie za Polibiuszem jako pewnym autorytetem, zwłaszcza w sprawach greckich. Plutarch również podaje 8000 i 5000. Liwiusz i Plutarch nie są więc niezależnym potwierdzeniem Polibiusza, tylko jego powtórzeniem.29
Etolowie opowiadali tę historię po swojemu. Plutarch przytacza epigram niejakiego Alkajosa o poległych leżących bez pogrzebu na grzbiecie, trzydziestu tysiącach powalonych przez Etolów i Latynów, który sam nazywa przesadą i który bardziej rozdrażnił Flamininusa niż Filipa. Zonaras w tradycji Diona pisze, że bitwa skończyłaby się nierozstrzygnięta, gdyby Etolowie nie dali Rzymianom przewagi. Mommsen szacował stratę macedońską na 13 000 zabitych i jeńców łącznie.30
Polibiusz tłumaczy falangę
Zaraz po opisie bitwy Polibiusz przerywa opowieść, by dotrzymać obietnicy z szóstej księgi i porównać oba systemy. Gdy falanga zachowuje właściwy szyk, pisze, nic nie wytrzyma jej czołowego natarcia. Każdy żołnierz zajmuje trzy stopy, sarisy mają w praktyce czternaście łokci, a przed pierwszym szeregiem sterczy po pięć grotów na człowieka. Rzymianin, który potrzebuje więcej miejsca, by władać tarczą i mieczem, ma przed sobą dwóch ludzi i dziesięć włóczni.31
Dlaczego więc wygrywali Rzymianie? Bo, odpowiada Polibiusz, falanga ma tylko jeden czas i jedno miejsce, w którym może działać: równy, otwarty teren bez rowów, grzbietów i cieków. Rzymianie nigdy nie rzucali na nią całej linii naraz. Część sił czekała, a gdy falanga szła naprzód albo się cofała, zostawiała luki, które odwody mogły wykorzystać z boku i od tyłu. Rzymski żołnierz potrafił walczyć z całą armią, z jej częścią, w manipule albo w pojedynkę.32
Ten wywód wyznacza ramy sporu do dziś, a Kynoskefalaj jest jego modelowym przykładem. Kromayer widział ten sam wzór pod Pydną, gdzie nierówne natarcie znów rozbiło falangę, a Davide Morelli dowodzi, że w 168 roku p.n.e. Emiliusz Paulus świadomie realizował plan wzorowany na Kynoskefalaj.33
Pokój i wolność Greków
Filip wycofał się do Gonnoj u wejścia do doliny Tempe, a Polibiusz chwali go za to, że poprzedniej nocy kazał spalić królewskie papiery w Larisie, by nic nie skompromitowało jego przyjaciół. Poprosił o rozejm, a Etolowie domagali się, by pozbawić go tronu. Liwiusz i Mommsen zgodnie piszą, że Flamininus odmówił, bo Macedonia chroniła Grecję przed Trakami, Ilirami i Galami.34
Uchwała senatu, jak ją przytacza Polibiusz, dawała wolność Grekom w Europie i Azji, kazała Filipowi wycofać załogi, wydać wszystkie okręty wojenne poza pięcioma lekkimi jednostkami i wielkim okrętem o szesnastu rzędach wioseł oraz zapłacić 1000 talentów, połowę od razu, a resztę w ciągu dziesięciu lat. Plutarch dodaje, że jego syn Demetriusz pojechał do Rzymu jako zakładnik. Na igrzyskach istmijskich w 196 roku p.n.e. herold ogłosił wolność Koryntian, Fokijczyków, Lokrów, Eubejczyków, Achajów Ftiockich, Magnetów, Tesalów i Perrebów, a Polibiusz opisuje wybuch niewiarygodnej radości, Plutarch zaś pisze, że okrzyk dotarł aż do morza.35
Portret w złocie
Flamininus zostawił w Grecji swój wizerunek. British Museum przechowuje złoty stater z jego brodatą głową i imieniem T. QVINCTI, wybity w Grecji w 196 roku p.n.e. na wzór macedońskich złotych monet zapoczątkowanych przez Aleksandra. Kurator pisze, że monetę wybito zapewne po zwycięstwie pod Kynoskefalaj i że jest to najstarszy portret Rzymianina na monecie.36
Muzeum Archeologiczne w Delfach pokazuje marmurową głowę, którą uznaje za portret Flamininusa, i przedstawia go jako tego, który w 197 roku p.n.e. pokonał Filipa V i był sławiony jako wyzwoliciel greckich miast. Filip zachował tron i, jak pisze Plutarch w żywocie Emiliusza Paulusa, ostatnie lata spędził na przygotowaniach do kolejnej wojny. Stoczył ją jego syn Perseusz, który stracił królestwo pod Pydną w 168 roku p.n.e.37
