ENZapisz się
Śmierć Paulusa Emiliusza w bitwie pod Kannami, obraz Johna Trumbulla z 1773 roku: ranny konsul rzymski siedzi wśród poległych, a oficer podaje mu swojego konia

Falanga kontra legion

Historia wojskowości · Zestawienie · Dowody dla obu stron, werdykt należy do Ciebie · ~14 min czytania · Aktualizacja: listopad 2026

John Trumbull, 1773, przez Wikimedia Commons, domena publiczna.

W skrócie

Falanga czy legion: co mówią źródła?

Macedońska falanga z sarisami i rzymski legion manipułowy starły się w kilku bitwach między 280 a 168 rokiem p.n.e. Dwie pierwsze, pod Herakleją i pod Ausculum, wygrała strona falangi pod wodzą Pyrrusa, a legiony zwyciężyły pod Kynoskefalaj w 197, pod Magnezją w 190 i pod Pydną w 168 roku p.n.e. Historycy nie rozstrzygnęli, który system był lepszy. Polibiusz przyznawał falandze siłę czołową, a jej klęski tłumaczył terenem, obejściem skrzydła i lukami, które otwierały się w pościgu. Mommsen przypisywał klęski dowodzeniu i jeździe nie mniej niż samej formacji. Ta strona zbiera dowody dla obu stron, a ostateczny werdykt zostawia Tobie.

Falanga to tutaj macedońska formacja Filipa II, Aleksandra i ich następców: żołnierze ustawieni głęboko, w szeregach do szesnastu ludzi, z bardzo długimi pikami. Legion to armia rzymska III i II wieku p.n.e., złożona z małych oddziałów zwanych manipułami. Treccani pisze, że falangę udoskonalił Filip II, i opisuje trzy linie manipułów legionu, a Asklepiodotos wykłada, jak taktycy budowali falangę szereg po szeregu.1

To nie jest ranking. Poniżej znajdziesz oba systemy obok siebie, wszystkie bitwy, w których się starły, i sześć pytań, według których można oceniać formację bojową, a przy każdym najmocniejsze argumenty za falangą i za legionem. Decyzja na końcu należy do Ciebie.

Obok siebie

Rysunek syntagmy macedońskiej falangi z opuszczonymi pikamiFalangaMacedońska falanga z sarisami
Rzymscy legioniści w bitwie na Kolumnie TrajanaLegionRzymski legion manipułowy
Porównywany okres
Od Filipa II w IV wieku p.n.e. do Pydny w 168 p.n.e.
Legion manipułowy III i II wieku p.n.e.
Główna broń
Sarisa, według pierwotnego założenia długa na 16 łokci, w praktyce na 14
Dwa oszczepy i miecz dobry do cięcia i pchnięcia
Szyk
Szesnaście szeregów w głąb, trzy stopy na człowieka, pięć grotów przed każdym w pierwszym szeregu
Trzy linie manipułów z odstępami, każdy żołnierz z miejscem do walki
Jednostka
Syntagma z 256 ludzi, 16 na 16
Legion z 4200 piechurów i 300 jeźdźców, w manipułach
Żołnierze
Pobór macedoński, kwiat królestwa
Obywatele dzieleni według wieku i majątku
Potrzebny teren
Równy i otwarty
Może walczyć oddziałami albo pojedynczo
Bitwy, w których się starły
Herakleja 280 i Ausculum 279 wygrane przez stronę falangi oraz wczesne zwycięstwo Perseusza nad konsulem Licyniuszem
Kynoskefalaj 197, Magnezja 190, Pydna 168 wygrane przez stronę legionu

Broń, szyk i pobór według Polibiusza, Asklepiodotosa i encyklopedii Treccani. Obrazy to XIX-wieczny rysunek syntagmy i późniejszy relief cesarski, a nie portrety tych armii. Nie podajemy bilansu poza wymienionymi bitwami.2

Gdzie się starły: od Heraklei po Pydnę

Rzym miał powody, by bać się tej formacji. Justyn pisze, że gdy senat rozważał wojnę z Filipem V, Rzymianie pamiętali, jak bardzo Pyrrus wstrząsnął Italią z niewielką garstką Macedończyków i czego Macedończycy dokonali na Wschodzie.3

Pyrrus w Italii, 280 do 279 p.n.e.

Pierwsze starcia wygrała strona falangi. Pyrrus z Epiru, pisze Dionizjusz z Halikarnasu, postawił pod Ausculum macedońską falangę na prawym skrzydle, obok niej falangi italskie i greckie, a słonie za oboma skrzydłami, naprzeciw dwóm armiom konsularnym. Plutarch pisze, że po obu stronach padło ponad piętnaście tysięcy ludzi, i przytacza odpowiedź Pyrrusa dla kogoś, kto mu gratulował: jeszcze jedno zwycięstwo nad Rzymianami i będziemy zgubieni.4

Florus opisuje słonie pod Herakleją, które tak przeraziły rzymskie konie wielkością, zapachem i rykiem, że siały panikę i zniszczenie na szerokim polu.5

Kynoskefalaj, 197 p.n.e.

Filip V spotkał konsula Flamininusa wśród wzgórz Tesalii z szesnastoma tysiącami falangitów, kwiatem swojego królestwa, jak pisze Liwiusz, a armia rzymska była niemal równie liczna. Wojska natknęły się na siebie we mgle. Prawe skrzydło Filipa, nacierając w dół zbocza, zepchnęło rzymskie lewe, a Mommsen nazywa natarcie falangi na tak korzystnym terenie nie do odparcia.6

Jego lewe skrzydło dopiero wychodziło na grzbiet. Rzymskie słonie je rozproszyły, a potem, pisze Polibiusz, pewien trybun z najwyżej dwudziestoma manipułami zawrócił i uderzył od tyłu na zwycięskie prawe skrzydło Macedończyków. Falanga nie może się odwrócić ani walczyć wręcz człowiek na człowieka, więc się rozpadła. Polibiusz podaje około siedmiuset zabitych Rzymian wobec ośmiu tysięcy zabitych i pięciu tysięcy pojmanych Macedończyków.7

Rysunek kwadratowego bloku żołnierzy z długimi pikami opuszczonymi do przodu
Syntagma, podstawowy blok macedońskiej falangi: 256 ludzi w kwadracie 16 na 16, pierwsze szeregi z opuszczonymi sarisami. Rysunek z „Aleksandra” Theodore'a Ayraulta Dodge'a, 1890. Domena publiczna

Magnezja, 190 p.n.e.

Armia Antiocha III miała falangę ze słoniami w odstępach między jej oddziałami. Gdy pękło jego lewe skrzydło, pisze Liwiusz, uciekający wpadli w szeregi falangi i jej żołnierze nie mogli użyć swoich niezwykle długich włóczni, które Macedończycy nazywają sarisami. Mommsen dodaje, że Rzymianie uważali, by nie atakować falangi legionami, i posłali przeciw zbitej masie łuczników i procarzy, a falanga cofała się w porządku, dopóki nie spłoszyły się jej własne słonie.8

Eutropiusz podaje 50 tysięcy zabitych piechurów i 3 tysiące jeźdźców króla w tej bitwie, stoczonej pod górą Sipylos koło Magnezji.9

Pydna, 168 p.n.e.

Perseusz, syn Filipa, dobrze zaczął wojnę: Eutropiusz odnotowuje, że pokonał konsula Licyniusza w ciężkiej bitwie. Pod Pydną konsul Emiliusz Paulus stanął przeciw niemu na równinie, a Plutarch pisze, że na widok nacierającej falangi Emiliusz poczuł, iż nigdy nie widział straszniejszego widoku.10

Pelignowie natarli pierwsi i zostali wycięci. Gdy falanga ruszyła za nimi po nierównym terenie, otworzyły się w niej luki, a Plutarch pisze, że Emiliusz kazał kohortom wedrzeć się w puste miejsca i stoczyć nie jedną bitwę, lecz wiele osobnych walk. Bitwa skończyła się w niecałą godzinę. Plutarch podaje ponad 25 tysięcy zabitych Macedończyków i 80 albo 100 Rzymian, Eutropiusz 20 tysięcy zabitych macedońskich piechurów i 100 Rzymian.11

Rysunek fryzu z walczącymi piechurami i jeźdźcami
Fryz pomnika Lucjusza Emiliusza Paulusa w Delfach, upamiętniającego zwycięstwo nad Perseuszem pod Pydną w 168 roku p.n.e. Rysunek opublikowany przez Salomona Reinacha w 1909 roku. Domena publiczna

Siła czołowa

Argumenty za falangą

Polibiusz, wielki zwolennik legionu, przyznaje to na początku swojego słynnego porównania: gdy falanga ma swoją właściwą siłę, nic nie wytrzyma jej czołowego natarcia ani nie odeprze jej uderzenia. Przed każdym żołnierzem pierwszego szeregu wystaje pięć grotów, a jeden Rzymianin musi stawić czoło dwóm falangitom, czyli dziesięciu pikom, których nie zdąży przerąbać.12

Liwiusz się z tym zgadza. Pod Pydną, pisze, dopóki falanga była zwarta, a jej front najeżony opuszczonymi włóczniami, jej siła była nie do odparcia, a gdyby cała linia rzymska uderzyła na nią, póki była nienaruszona, żołnierze nadzialiby się na jej włócznie. Wcześniej, opisując armię Filipa, pisze, że na korzystnym terenie i w otwartym polu falanga macedońska zawsze pozostałaby niepokonana.13

Sami Rzymianie unikali z nią starcia w polu. Frontinus pisze, że konsul Maniusz Kuriusz, widząc, że falangi króla Pyrrusa nie da się powstrzymać, gdy jest rozwinięta w linię, starał się walczyć w ciasnych miejscach, gdzie zbita w masę sama by sobie przeszkadzała.14

Argumenty za legionem

Legion nie musiał wygrywać czołowego starcia. Polibiusz pyta, dlaczego Rzymianie zwyciężają, skoro falanga jest tak silna, i odpowiada, że na wojnie czas i miejsce walki są niepewne, a falanga ma tylko jeden czas i jedno miejsce, w którym może spełnić swoje zadanie. Liwiusz pisze, że legiony pod Pydną wygrały wieloma osobnymi starciami, które najpierw wybiły falangę z szyku, a potem ją rozbiły.15

Frontinus podaje inną wersję Pydny: Emiliusz posłał jazdę z lewego skrzydła, by pędem przejechała przed frontem falangi, osłaniając się tarczami, tak że groty pik łamały się na nich, a Macedończycy, pozbawieni włóczni, rzucili się do ucieczki.16

Teren i elastyczność

Argumenty za falangą

Na właściwym terenie falanga robiła to, czego nie umiało nic innego. Pod Kynoskefalaj prawe skrzydło Filipa, nacierając w dół, rozbiło rzymskie lewe. Pod Magnezją falanga cofała się w porządku pod gradem pocisków. Mommsen zauważa, że Macedończycy trzymali się falangi, często pokonywanej, bo wciąż wierzyli, że jest niezwyciężona.17

Nie miała być sztywna. Treccani pisze, że Filip II udoskonalił falangę, dając jej możliwie największą siłę uderzenia, a zarazem czyniąc ją znacznie ruchliwszą i dobrze osłoniętą na skrzydłach i z tyłu.18

Jej klęski przychodziły wtedy, gdy zaskoczono ją bez szyku: pod Kynoskefalaj lewe skrzydło szło jeszcze w kolumnie, pisze Liwiusz, w szyku marszowym, a nie bojowym, gdy Rzymianie uderzyli, a pod Pydną, pisze Plutarch, falanga pękła dopiero wtedy, gdy marsz po nierównym terenie otworzył w niej luki.19

Argumenty za legionem

Polibiusz wylicza, czego falanga potrzebuje: równego i otwartego terenu bez rowów, rozpadlin, kęp drzew, grzbietów i strumieni. Falangita nie przyda się ani w oddziałach, ani pojedynczo, pisze, a każdy rzymski żołnierz, gdy już jest uzbrojony, potrafi dostosować się do każdego miejsca i czasu i odeprzeć atak z każdej strony.20

Legion zbudowano właśnie do tego. Treccani opisuje trzy oddzielne linie ciężkiej piechoty, 1200 hastatów, 1200 principes i 600 triariuszy, oraz 1200 lekkozbrojnych welitów rozpoczynających walkę, w manipułach po 120 ludzi, a w trzeciej linii po 60, i 300 jeźdźców na skrzydłach.21

Liwiusz wyjaśnia, dlaczego obejście skrzydła było zabójcze: zmuszeni do obracania długich, ciężkich włóczni, falangici stawali się bezładną masą, a zaatakowani nagle z boku lub od tyłu rozsypywali się jak walący się dom. Pod Kynoskefalaj, dodaje, ciężka i nieruchawa formacja nie potrafiła zwrócić się frontem w nową stronę.22

Współdziałanie i dowodzenie

Argumenty za falangą

Falanga nigdy nie miała walczyć sama. Zwycięstwa Pyrrusa przyszły dzięki słoniom i jeździe na skrzydłach, co pokazuje szyk pod Ausculum u Dionizjusza. Nad Hydaspesem, pisze Arrian, falanga Aleksandra ruszyła na słonie Porosa, jej żołnierze rzucali oszczepami w poganiaczy i razili zwierzęta, a gdy zmęczone słonie zaczęły się cofać, zwarła tarcze i natarła ze wszystkich stron.23

Teoretycy też to przewidywali. Asklepiodotos pisze, że większość taktyków przyjmowała dla ciężkiej falangi idealną liczbę 16 384 ludzi, dzielącą się równo aż do jedności, a obok niej falangę lekkozbrojnych o połowę mniejszą.24

Jej późniejsze klęski często zaczynały się gdzie indziej. Pod Magnezją pękła dopiero po załamaniu lewego skrzydła, a pod Pydną, pisze Eutropiusz, jazda uciekła razem z królem, nietknięta. Mommsen pisze, że jazda macedońska, jedyna, która mogła pomóc, spokojnie się przyglądała, a potem uciekła, z królem wśród pierwszych.25

Argumenty za legionem

Rzymianie użyli przeciw falandze wszystkich rodzajów wojsk. Pod Kynoskefalaj, pisze Mommsen, słonie na rzymskim prawym skrzydle rozbiły macedońskie lewe, zanim zdecydowany oficer z dwudziestoma oddziałami uderzył od tyłu na zwycięskie skrzydło, a pod Magnezją robotę wykonali łucznicy i procarze, podczas gdy legiony stały z boku. Pod Pydną, pisze Plutarch, rozstrzygnęła decyzja jednego wodza, by rozbić linię na wiele małych natarć.26

Florus uważał, że Kynoskefalaj ledwie zasługuje na miano prawdziwej bitwy, gdy już Rzymianie wdarli się do Macedonii przez wąwozy rzeki Aoos.27

Ludzie

Argumenty za falangą

Macedonia potrafiła wystawić wielką falangę, gdy było trzeba. 43 tysiące żołnierzy Perseusza, z czego niemal połowa w falandze, były, jak pisze Liwiusz, największą armią macedońską od czasów Aleksandra.28

Justyn dodaje, że Perseusz miał, oprócz armii macedońskiej uchodzącej za niezwyciężoną, zapas pieniędzy na dziesięć lat wojny zgromadzony przez ojca, i że wygrał pierwsze starcie jazdy w tej wojnie.29

Falanga była też droga. Christopher Matthew wylicza w niedawnym studium, jak streszcza go Michael J. Taylor, że falangici Aleksandra dostawali cztery obole dziennie, a doborowe oddziały i oficerowie więcej, i że koszt ten pokryło dopiero zdobyte perskie srebro.30

Argumenty za legionem

Rzym mógł tracić i uzupełniać. W 225 roku p.n.e., pisze Polibiusz, Rzymian i sojuszników zdolnych do noszenia broni było ponad siedemset tysięcy piechoty i siedemdziesiąt tysięcy jazdy. Każdy legion z 4200 piechurów tworzono z obywateli podzielonych według wieku i majątku: najmłodsi i najubożsi szli do lekkozbrojnych, najstarsi do triariuszy w trzeciej linii.31

Pyrrus widział to z bliska. Plutarch pisze, że po Ausculum nie miał już kogo wezwać z kraju, a jego italscy sojusznicy tracili zapał, podczas gdy Rzymianie uzupełniali armię jak z bijącego w domu źródła.32

Ten sam duch pokazywali pojedynczy Rzymianie. Justyn opowiada, jak pod Pydną syn Katona, zrzucony z konia wśród najgęstszych szeregów wroga, stracił miecz, wdarł się za tarczą z powrotem w szeregi macedońskie, by go odzyskać, a inni, naśladując jego śmiałość, wywalczyli zwycięstwo.33

Straty i ich wymowa

Argumenty za falangą

Jednostronne liczby strat to twierdzenia starożytnych i tak trzeba je czytać. Pod Kynoskefalaj Liwiusz przyjmuje osiem tysięcy zabitych Macedończyków za Polibiuszem, bo mu ufa, a 40 tysięcy u Waleriusza Ancjasa i 32 tysiące u Klaudiusza Kwadrygariusza odrzuca jako przesadę. Wielu Macedończyków zginęło już po zaprzestaniu walki: Liwiusz pisze, że podnieśli piki pionowo na znak poddania się, a rzymscy żołnierze, nie znając tego sygnału, wycięli ich. Mommsen pisze to samo.34

Argumenty za legionem

Nawet przy tej ostrożności wzór powtarza się w kolejnych bitwach: około 700 Rzymian wobec 8 tysięcy Macedończyków pod Kynoskefalaj u Polibiusza, 50 tysięcy zabitych piechurów Antiocha pod Magnezją i 100 Rzymian wobec 20 tysięcy Macedończyków pod Pydną u Eutropiusza.35

Co przyszło potem

Argumenty za falangą

Falanga zbudowała imperium, zanim spotkała Rzym. Falanga Aleksandra przeprawiła się do Azji i zwyciężyła nad Granikiem, pod Issos, pod Gaugamelą i nad Hydaspesem, a Arrian przypisuje Aleksandrowi wielką biegłość w szykowaniu i uzbrajaniu armii. Mommsen nazywa Pydnę ostatnią wielką bitwą falangi, w której trzy tysiące doborowych falangitów dało się wyciąć do ostatniego człowieka.36

Argumenty za legionem

Pydna zakończyła istnienie królestwa macedońskiego. Eutropiusz pisze, że poddały się wszystkie miasta Macedonii, a sam Perseusz wpadł w ręce Emiliusza, Treccani zaś nazywa tę bitwę zwycięstwem Emiliusza nad królem. W Delfach Emiliusz wzniósł pomnik, którego fryz, jak podaje muzeum delfickie, jest najstarszym reliefem przedstawiającym historyczne wydarzenie, sceny z bitwy pod Pydną.37

To samo muzeum przechowuje marmurową głowę Flamininusa, który w 197 roku p.n.e. pokonał Filipa V i był czczony jako wyzwoliciel miast greckich spod władzy Macedonii.38

Jak oceniali je historycy

Sąd starożytnych to w dużej mierze sąd Polibiusza, na którym budowali późniejsi. Przyznaje on falandze siłę czołową, a jej klęski tłumaczy terenem, obejściem skrzydła i lukami, które otwierały się w pościgu. Plutarch dodaje świadectwo samego Emiliusza, który mówił, że nigdy nie widział niczego straszniejszego niż falanga pod Pydną.39

Falanga ma tylko jeden czas i jedno miejsce, w którym może spełnić swoje zadanie. Polibiusz, Dzieje 18.31

Mommsen przypisywał klęski dowodzeniu i jeździe nie mniej niż samej formacji: pod Kynoskefalaj Filip uderzył, zanim ustawiło się jego lewe skrzydło, pod Magnezją legiony w ogóle nie weszły do walki, a pod Pydną jazda macedońska przyglądała się i uciekła. Zastanawiał się, dlaczego Filip nie przebudował armii na wzór rzymski, jak zrobił Hannibal, i odpowiadał, że Macedończycy wciąż wierzyli w niezwyciężoność swojej falangi.40

Opis pomnika Emiliusza Paulusa w muzeum delfickim pokazuje, jak zwycięzcy postanowili zapamiętać to starcie: jako historyczną scenę wykutą w kamieniu w Delfach. Florus, piszący w czasach cesarstwa, ledwie uznawał Kynoskefalaj za bitwę.41

Bitwy na stronie

Kynoskefalaj i Pydna, dwie bitwy, na których opiera się to porównanie, mają już u nas osobne strony. Pozostałe to strony po obu stronach i przewodniki wokół nich.

Zobacz też Rzym kontra Kartagina i Hannibal kontra Aleksander. Herakleja, Ausculum i Magnezja nie mają jeszcze u nas osobnych stron.

Twój werdykt

Nie wskazujemy zwycięzcy. Poniżej oba argumenty w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, który z nich przekona Cię bardziej.

Za falangą

  • Front, któremu według samego Polibiusza nic nie mogło się oprzeć
  • Herakleja i Ausculum wygrane z armiami rzymskimi
  • Klęski, które zaczynały się na skrzydłach albo od jazdy, a nie w falandze
  • Armia, która pod Aleksandrem podbiła imperium perskie
  • Liczby strat znane wyłącznie od zwycięzców

Za legionem

  • Kynoskefalaj, Magnezja i Pydna, trzy rozstrzygające zwycięstwa
  • Żołnierze zdolni walczyć oddziałami albo pojedynczo, na każdym terenie
  • Małe oddziały, które znajdowały luki w falandze
  • Pobór obywatelski, który mógł uzupełnić każdą stratę
  • Koniec królestwa macedońskiego w niecałą godzinę pod Pydną

Pytania, które warto rozważyć przed decyzją:

  1. Czy formację oceniać na terenie, który sama wybrała, czy na tym, który jej narzucono?
  2. Czy Herakleja i Ausculum liczą się na korzyść falangi, czy wygrały je słonie i jazda Pyrrusa?
  3. Czy Kynoskefalaj i Pydnę przegrała falanga, czy pośpiech Filipa i jazda Perseusza?
  4. Ile wagi dać Polibiuszowi, głównemu źródłu dla obu stron?
  5. Czy lepszy znaczy zwycięski w jednej bitwie, czy zdolny uzupełniać straty przez całe pokolenie?

Najczęstsze pytania

Co było lepsze, falanga czy legion?

Historycy tego nie rozstrzygnęli. Polibiusz, który sprzyjał legionowi, przyznawał falandze siłę czołową, a jej klęski tłumaczył terenem, obejściem skrzydła i lukami, które otwierały się w pościgu. Mommsen przypisywał klęski dowodzeniu i jeździe nie mniej niż samej formacji. Ta strona porównuje dowody dla obu stron.

W jakich bitwach starły się falanga i legion?

Najważniejsze to Herakleja w 280 i Ausculum w 279 roku p.n.e., obie wygrane przez Pyrrusa, oraz Kynoskefalaj w 197, Magnezja w 190 i Pydna w 168 roku p.n.e., wszystkie wygrane przez Rzym. Eutropiusz i Justyn odnotowują też wczesne zwycięstwo Perseusza nad konsulem Licyniuszem w ostatniej wojnie macedońskiej.

Dlaczego legion pokonał falangę pod Kynoskefalaj i pod Pydną?

Pod Kynoskefalaj trybun z około dwudziestoma manipułami uderzył od tyłu na zwycięskie skrzydło macedońskie, a falanga nie mogła się odwrócić. Pod Pydną, pisze Plutarch, falanga rozerwała się na nierównym terenie, a Emiliusz posłał w luki kohorty, by stoczyły wiele osobnych walk.

Jak długa była sarisa?

Polibiusz pisze, że pika miała szesnaście łokci według pierwotnego założenia, a czternaście w praktyce, tak że przed każdym żołnierzem pierwszego szeregu wystawało pięć ostrzy.

Jak duży był legion rzymski w tym okresie?

Polibiusz podaje 4200 piechurów, w czasach zagrożenia 5000, i 300 jeźdźców. Treccani podaje ten sam podział: 1200 hastatów, 1200 principes, 600 triariuszy i 1200 lekkozbrojnych welitów.

Ilu ludzi zginęło pod Pydną?

Plutarch podaje ponad 25 tysięcy zabitych Macedończyków i 80 albo 100 Rzymian. Eutropiusz pisze o 20 tysiącach zabitych macedońskich piechurów i 100 Rzymianach, a Liwiusz o 20 tysiącach zabitych, 6 tysiącach pojmanych w Pydnie i 5 tysiącach wziętych w ucieczce.

Czy falanga pokonała kiedyś armię rzymską?

Tak. Pyrrus pokonał armie rzymskie pod Herakleją i pod Ausculum, choć jego straty były tak ciężkie, że, jak pisze Plutarch, uznał, iż jeszcze jedno takie zwycięstwo go zrujnuje. Perseusz pokonał też konsula Licyniusza na początku ostatniej wojny macedońskiej.

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. Istituto della Enciclopedia Italiana, “Falange”. Asklepiodotos, „Taktyka, rozdział 2”. Istituto della Enciclopedia Italiana, “Legione”. ↩
  2. Polibiusz, „Dzieje”. Asklepiodotos, „Taktyka, rozdział 2”. Istituto della Enciclopedia Italiana, “Legione”. ↩
  3. Justyn, „Epitome dziejów filipowych Pompejusza Trogusa”. ↩
  4. Dionizjusz z Halikarnasu, „Starożytności rzymskie, księga XX”. Plutarch, „Żywot Emiliusza Paulusa”. ↩
  5. Florus, „Zarys dziejów rzymskich, księga I”. ↩
  6. Liwiusz, „Dzieje Rzymu od założenia miasta”. Theodor Mommsen, „The History of Rome, Book III”. ↩
  7. Polibiusz, „Dzieje”. ↩
  8. Liwiusz, „Dzieje Rzymu od założenia miasta”. Theodor Mommsen, „The History of Rome, Book III”. ↩
  9. Eutropiusz, „Brewiarium, księga IV”. ↩
  10. Eutropiusz, „Brewiarium, księga IV”. Plutarch, „Żywot Emiliusza Paulusa”. ↩
  11. Plutarch, „Żywot Emiliusza Paulusa”. Eutropiusz, „Brewiarium, księga IV”. ↩
  12. Polibiusz, „Dzieje”. ↩
  13. Liwiusz, „Dzieje Rzymu od założenia miasta”. ↩
  14. Frontinus, „Podstępy wojenne, księga II”. ↩
  15. Polibiusz, „Dzieje”. Liwiusz, „Dzieje Rzymu od założenia miasta”. ↩
  16. Frontinus, „Podstępy wojenne, księga II”. ↩
  17. Theodor Mommsen, „The History of Rome, Book III”. ↩
  18. Istituto della Enciclopedia Italiana, “Falange”. ↩
  19. Liwiusz, „Dzieje Rzymu od założenia miasta”. Plutarch, „Żywot Emiliusza Paulusa”. ↩
  20. Polibiusz, „Dzieje”. ↩
  21. Istituto della Enciclopedia Italiana, “Legione”. ↩
  22. Liwiusz, „Dzieje Rzymu od założenia miasta”. ↩
  23. Dionizjusz z Halikarnasu, „Starożytności rzymskie, księga XX”. Arrian, „Anabaza Aleksandra”. ↩
  24. Asklepiodotos, „Taktyka, rozdział 2”. ↩
  25. Eutropiusz, „Brewiarium, księga IV”. Theodor Mommsen, „The History of Rome, Book III”. ↩
  26. Theodor Mommsen, „The History of Rome, Book III”. Plutarch, „Żywot Emiliusza Paulusa”. ↩
  27. Florus, „Zarys dziejów rzymskich, księga I”. ↩
  28. Liwiusz, „Dzieje Rzymu od założenia miasta”. ↩
  29. Justyn, „Epitome dziejów filipowych Pompejusza Trogusa”. ↩
  30. Michael J. Taylor, „Money, Warfare and Power in the Ancient World”. ↩
  31. Polibiusz, „Dzieje”. ↩
  32. Plutarch, „Żywot Emiliusza Paulusa”. ↩
  33. Justyn, „Epitome dziejów filipowych Pompejusza Trogusa”. ↩
  34. Liwiusz, „Dzieje Rzymu od założenia miasta”. Theodor Mommsen, „The History of Rome, Book III”. ↩
  35. Polibiusz, „Dzieje”. Eutropiusz, „Brewiarium, księga IV”. ↩
  36. Arrian, „Anabaza Aleksandra”. Theodor Mommsen, „The History of Rome, Book III”. ↩
  37. Eutropiusz, „Brewiarium, księga IV”. Istituto della Enciclopedia Italiana, “Pidna”. Hellenic Ministry of Culture, „The Late Hellenistic and Roman Period”. ↩
  38. Hellenic Ministry of Culture, „The Late Hellenistic and Roman Period”. ↩
  39. Polibiusz, „Dzieje”. Plutarch, „Żywot Emiliusza Paulusa”. ↩
  40. Theodor Mommsen, „The History of Rome, Book III”. ↩
  41. Hellenic Ministry of Culture, „The Late Hellenistic and Roman Period”. Florus, „Zarys dziejów rzymskich, księga I”. ↩

Źródła

Bitwy, które zmieniły świat

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Ten sam wybór dla każdego czytelnika · dlaczego? ·

Przeżyj bitwy

Echoes of Battle ożywia 40 największych bitew w historii narracją, a tryb taktyczny w czasie rzeczywistym dopiero powstaje. Zapisz się poniżej na newsletter z nowymi opowieściami o bitwach, a w dniu premiery wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.