Rzym czy Kartagina: co mówią źródła?
Rzym i Kartagina stoczyły trzy wojny punickie między 264 a 146 rokiem p.n.e. Wszystkie trzy wygrał Rzym: pierwsza dała mu Sycylię, druga skończyła się klęską Hannibala pod Zamą w 202 roku p.n.e., a trzecia zburzeniem Kartaginy. Historycy podają różne przyczyny. Polibiusz przypisywał zwycięstwo rzymskiemu ustrojowi i armii obywatelskiej. Mommsen uważał, że na początku obie potęgi były wyrównane, ale Kartagina nigdy nie nadrobiła braku własnej armii lądowej i własnych sojuszników. Ta strona zbiera dowody dla obu stron, a ostateczny werdykt zostawia Tobie.
Kartagina była miastem kupieckim na wybrzeżu Afryki, z najlepszą flotą zachodniej części Morza Śródziemnego. Rzym był rolniczą republiką w Italii, z armią obywatelską i siecią italskich sojuszników. Treccani zauważa, że początkowo oba państwa żyły w przyjaźni, a ich interesy zderzyły się na Sycylii po wojnie Rzymu z Pyrrusem. Mommsen, porównując ich zasoby, przyznał rację opinii pewnego bystrego i bezstronnego Greka, że gdy zaczynała się walka, siły były w sumie wyrównane.1
To nie jest ranking. Poniżej znajdziesz obie potęgi obok siebie, trzy wojny, w których się zmierzyły, i sześć pytań, według których można oceniać państwo na wojnie, a przy każdym najmocniejsze argumenty za Kartaginą i za Rzymem. Decyzja na końcu należy do Ciebie.
Obok siebie
- Wojny
- 264 do 241, 218 do 201, 149 do 146 p.n.e.
- Te same trzy wojny
- Ustrój
- Republika arystokratyczna, w której według Polibiusza główny głos zdobył już lud
- Republika arystokratyczna, w której wciąż decydował senat
- Armia
- Afrykańscy poddani, plemiona sprzymierzone i najemnicy
- Obywatele i sojusznicy italscy z poboru
- Flota
- Pierwsza potęga morska zachodniego Morza Śródziemnego
- W 264 p.n.e. prawie żadna, potem zbudowana na wzór zdobytego okrętu kartagińskiego
- Ludzie pod bronią
- Brak przekazanej liczby
- Ponad 700 tysięcy piechoty i 70 tysięcy jazdy zdolnych do noszenia broni w 225 p.n.e., według Polibiusza
- Najsłynniejsi wodzowie
- Hamilkar Barkas, Hannibal, Hazdrubal, Magon
- Duiliusz, Lutacjusz Katulus, Fabiusz, Marcellus, Scypion Afrykański, Scypion Emilianus
- Bitwy omówione tutaj
- Tunes, Drepanum, Jezioro Trazymeńskie, Kanny
- Mylae, Wyspy Egadzkie, Zama, Kartagina, 146
- Koniec
- Zdobyta i zburzona przez Scypiona Emilianusa w 146 p.n.e.
- Z ziem Kartaginy utworzył prowincję Afrykę z siedzibą w Utyce
Daty i wyniki według encyklopedii Treccani, ustrój, armia i flota według Mommsena i autorów starożytnych. Oba obrazy to przedmioty z epoki, a nie portrety państw: kartagiński szklany wisior z IV do III wieku p.n.e. z Metropolitan Museum i relief z rzymskim okrętem. Nie podajemy bilansu zwycięstw i porażek, bo źródła liczą bitwy różnie.2
Gdzie się zmierzyły: trzy wojny punickie
Pierwsza wojna punicka, 264 do 241 p.n.e.
Wojna zaczęła się na Sycylii w 264 roku p.n.e., gdy Mamertyni z Messany poprosili Rzym o pomoc. Streszczenie Liwiusza odnotowuje, że Rzymianie po raz pierwszy przeprawili się wtedy z wojskiem przez morze. Rzym nie miał prawdziwej floty. Polibiusz pisze, że Rzymianie wzięli za wzór zdobyty kartagiński okręt pokładowy i na jego modłę zbudowali całą flotę.3
Żeby nadrobić brak doświadczenia, wyposażyli okręty w pomost abordażowy, zwany krukiem. Florus opisuje skutek: ciężkie, powolne okręty rzymskie zwarły się ze zwinnymi jednostkami wroga, a żelazne haki, z których przeciwnik przed bitwą się śmiał, wczepiły się w jego okręty i zmusiły go do walki jak na suchym lądzie.4
Frontinus przypisuje ten wynalazek konsulowi Duiliuszowi: widząc, że ruchliwa flota kartagińska wymyka się jego ciężkim okrętom, wymyślił hak abordażowy, dzięki któremu jego ludzie kładli pomosty przez burty i walczyli wręcz na pokładach wroga.5
Potem Rzym przeniósł wojnę do Afryki i stracił tam armię. Eutropiusz pisze, że konsula Regulusa pokonał Spartiata Ksantippos, wynajęty przez Kartaginę, że zginęło trzydzieści tysięcy Rzymian, pięciuset dostało się do niewoli razem z Regulusem, a uciekło tylko dwa tysiące. Frontinus przypisuje Ksantipposowi sprowadzenie Kartagińczyków ze wzgórz na równinę, gdzie słonie rozbiły rzymskie szeregi.6
Streszczenie Liwiusza dodaje najsłynniejszą opowieść tej wojny. Kartagina wysłała pojmanego Regulusa do Rzymu, by wynegocjował pokój albo wymianę jeńców, pod przysięgą, że wróci, jeśli mu się nie uda. Regulus odradził senatowi jedno i drugie, wrócił do niewoli i został stracony.7
Wojnę rozstrzygnęło morze w 241 roku p.n.e. Według Polibiusza najznamienitsi Rzymianie z własnych pieniędzy wystawili nową flotę dwustu okrętów, w zamian za zwrot w razie powodzenia, a Lutacjusz Katulus zwyciężył u Wysp Egadzkich. Polibiusz nazywa tę wojnę najdłuższą, najbardziej nieprzerwaną i największą, jaką znał. Rzym stracił w niej około siedmiuset pięciorzędowców, licząc rozbite w sztormach, a Kartagina około pięciuset. Eutropiusz pisze, że nigdy nie walczono na morzu tak wielkimi siłami jak u Wysp Egadzkich.8

Druga wojna punicka, 218 do 201 p.n.e.
Kartagina odbudowała swoją potęgę w Hiszpanii, a w 219 roku p.n.e. Hannibal oblegał i zdobył Sagunt, sojusznika Rzymu. Przeszedł Alpy i rozbił armie rzymskie nad Trebią, nad Jeziorem Trazymeńskim i pod Kannami. Po Kannach, jak odnotowuje kalendarium Mulligana, przeszła na jego stronę Kapua i wiele okolic południowej Italii, a on sam zawarł sojusz z Filipem V Macedońskim.9
Rzym wytrwał. Syrakuzy padły w 212 roku p.n.e., Kapua w 211. Scypion zdobył Nową Kartaginę w 209, Hazdrubal zginął nad Metaurem w 207, a w 204 Scypion wylądował w Afryce. Kartagina odwołała Hannibala, a Scypion pokonał go pod Zamą w 202 roku p.n.e. Pełną historię opisujemy w przewodniku po wojnach punickich.10
Trzecia wojna punicka, 149 do 146 p.n.e.
Ostatnia wojna była krótka i jednostronna. Treccani pisze, że Kartagińczycy ustąpiliby we wszystkim, z wyjątkiem rozkazu opuszczenia miasta i założenia nowego dziesięć mil od morza. Po trzech latach oporu Scypion Emilianus zdobył miasto w 146 roku p.n.e. Appian pisze, że z cytadeli wyszło, by się poddać, 50 tysięcy mężczyzn i kobiet, a Florus, że pożar trwał siedemnaście dni.11

Potęga morska
Argumenty za Kartaginą
Polibiusz, który Kartaginie nie sprzyjał, przyznaje jej morze: Kartagińczycy górują na morzu sprawnością i wyposażeniem, bo żeglarstwo od dawna jest ich narodowym rzemiosłem. Mommsen dodaje, że ich wioślarze byli świetnie wyszkoleni, kapitanowie biegli i nieustraszeni, a okręty o więcej niż trzech rzędach wioseł zbudowano po raz pierwszy właśnie w Kartaginie.12
Nawet po Mylae Kartagina potrafiła rozbijać floty rzymskie. Pod Drepanum w 249 roku p.n.e., pisze Eutropiusz, konsul Klaudiusz stoczył bitwę wbrew wróżbom i przegrał: z 220 okrętów uciekł z trzydziestoma, dziewięćdziesiąt wpadło w ręce wroga, resztę zatopiono. Jego kolega stracił w sztormie kolejną flotę.13
Argumenty za Rzymem
Rzym opanował sztukę walki na morzu w ciągu jednej wojny. Treccani pisze, że Rzymianie wcześnie zrozumieli, iż Kartaginę trzeba pokonać na morzu, bo jej flota zawsze mogła dowieźć z Afryki nowych najemników, a zwycięstwo Duiliusza pod Mylae dowiodło wartości nowej floty. U Wysp Egadzkich, pisze Eutropiusz, Rzymianie zdobyli sześćdziesiąt trzy okręty kartagińskie i zatopili 125.14
Wojna na lądzie
Argumenty za Kartaginą
Wodzowie Kartaginy wygrali największe bitwy lądowe tych wojen. Ksantippos zniszczył armię Regulusa w 255 roku p.n.e. Hannibal zwyciężył nad Trebią, nad Jeziorem Trazymeńskim i pod Kannami. Pod Kannami Liwiusz podaje 45 500 zabitych rzymskich piechurów i 2700 jeźdźców, a Eutropiusz czterdzieści tysięcy piechoty i 3500 jazdy, a wśród nich konsula i około dwudziestu byłych konsulów i pretorów. Liczba Polibiusza, około siedemdziesięciu tysięcy zabitych, jest jeszcze wyższa.15
Hannibal zwyciężał także po Kannach. Kalendarium Mulligana odnotowuje armię rzymską pobitą nad Silarem w 212 roku p.n.e., inną zniszczoną pod Herdoneą w 210 i konsulów Marcellusa i Kryspinusa zabitych w zasadzce w 208.16
Argumenty za Rzymem
Polibiusz ocenia, że w służbie lądowej Rzymianie byli znacznie sprawniejsi, bo poświęcali jej całą energię, a Kartagina zaniedbywała piechotę. Rzym przegrywał bitwy i walczył dalej. Plutarch przytacza słynne słowa Pyrrusa sprzed pokolenia, że jeszcze jedno zwycięstwo nad Rzymianami go zrujnuje, bo ich armia odnawia się jak z bijącego źródła.17
Kalendarium Mulligana pokazuje to w liczbach: w 213 roku p.n.e., trzy lata po Kannach, Rzymianie wystawili armię liczącą ponad 200 tysięcy ludzi.18
Po Jeziorze Trazymeńskim Rzym znalazł też strategię na miarę swoich zasobów. Plutarch pisze, że dyktator Fabiusz Maksymus nie zamierzał rozstrzygać sprawy w bitwie, tylko, mając pod dostatkiem czasu, pieniędzy i ludzi, wyczerpać siły Hannibala, jego skromne zasoby i małą armię, trzymając się wzgórz poza zasięgiem jego jazdy. Plutarch przytacza też powiedzenie Posejdoniosa, że Fabiusz był tarczą Rzymu, a Marcellus jego mieczem, i słowa samego Hannibala, że Fabiusza bał się jak nauczyciela, a Marcellusa jak przeciwnika.19
Rzym znalazł też wodzów zdolnych pokonać Barkasów. Scypion zdobył Nową Kartaginę, zwyciężył pod Ilipą i na Wielkich Równinach, a pod Zamą pokonał samego Hannibala. Treccani pisze, że Scypion udoskonalił taktykę okrążenia, lepszą od Hannibalowej.20
Florus podziwia marsz, który dał zwycięstwo nad Metaurem w 207 roku p.n.e.: dwaj konsulowie, Neron na jednym krańcu Italii i Liwiusz na drugim, połączyli armie z taką zręcznością i szybkością, że zaskoczyli Hazdrubala, zanim Hannibal zorientował się, że ruszyli.21
Ludzie i żołnierze
Argumenty za Kartaginą
Kartagina mogła opłacić armię niemal dowolnej wielkości. Mommsen pisze, że takie wojsko dało się rozbudować prawie do każdej liczebności, że libijscy poddani byli dobrą piechotą i niezrównaną lekką jazdą, a talentem oficerów, znajomością broni i odwagą armia ta mogła dorównać rzymskiej. Pieniądze Kartaginy budowały też machiny wojenne i stajnie dla trzystu słoni pod murami miasta.22
Argumenty za Rzymem
Żołnierzami Rzymu byli jego obywatele i sojusznicy. Polibiusz pisze, że Kartagina opierała swoją wolność na odwadze najemników, a Rzym na męstwie własnego ludu. W 225 roku p.n.e., podaje, Rzymian i sojuszników zdolnych do noszenia broni było ponad siedemset tysięcy piechoty i siedemdziesiąt tysięcy jazdy, a Hannibal najechał Italię z niespełna dwudziestoma tysiącami ludzi.23
Spisy ludności mówią to samo. Eutropiusz odnotowuje spis, w którym naliczono 292 334 obywateli, zanim Rzym zaczął walczyć poza Italią, a streszczenie Liwiusza 297 797 w spisie z lat tej wojny, w obu wypadkach samych obywateli, bez sojuszników.24
Kartagina zapłaciła za swój system. Po pierwszej wojnie zbuntowali się jej nieopłaceni najemnicy, a Polibiusz pisze, że wojna, która wybuchła, trwała trzy lata i cztery miesiące i okrucieństwem przewyższyła wszystkie znane mu wojny. Mommsen pisze, że Kartagina nieraz przekonywała się, iż opłaceni żołnierze są groźniejsi od wrogów.25
Sojusznicy
Argumenty za Kartaginą
Plan Hannibala polegał na rozbiciu sojuszu Rzymu w Italii i przez pewien czas działał. Po Kannach przeszła na jego stronę Kapua i wiele społeczności południa, a on zawarł sojusz z Filipem V. Studium Michaela Frondy o południowej Italii, jak streszcza je Kathryn Lomas, przekonuje, że wybór każdej wspólnoty wynikał głównie z lokalnego interesu i sąsiedzkich rywalizacji, co otwierało Hannibalowi drogę.26
Argumenty za Rzymem
Większość sojuszników wytrwała. Treccani zauważa, że cała Italia środkowa i kilka ośrodków południa pozostały wierne, co pozwoliło Rzymowi przetrwać i wrócić do Fabiuszowej strategii wyczerpywania Hannibala, i ocenia, że Hannibal błędnie ocenił spoistość federacji italskiej. Mommsen przeciwstawia Italię, gdzie większość miast zachowała mury, a łańcuch rzymskich twierdz trzymał półwysep, Afryce, gdzie Kartagina nie odważyła się umocnić podległych sobie miast.27
Rzym przeciągnął też afrykańskich sojuszników Kartaginy. Numidyjski król Masynissa walczył pod Zamą po stronie Scypiona, gdzie, jak pisze Frontinus, prowadził jazdę numidyjską na jednym skrzydle, a Liwiusz dodaje, że jego jeźdźcy pomogli przegnać konnicę kartagińską z pola.28
Ustrój i wytrwałość
Argumenty za Kartaginą
Kartagina dwukrotnie podniosła się po klęsce. Po utracie Sycylii, a potem Sardynii i Korsyki, odbudowała potęgę w Hiszpanii pod wodzą Barkasów, jak zauważa Treccani, a po 201 roku p.n.e. odrodziła się jako państwo kupieckie. Mommsen pisze, że na mury stolicy wydała wszystkie pieniądze i całą sztukę, i nieraz tylko te mury ratowały państwo.29
Jej własni historycy zaginęli i prawie wszystko, co wiemy, pochodzi od zwycięzców. Korneliusz Nepos, jeden z nielicznych autorów starożytnych chwalących Kartagińczyka, pisze, że Hannibal przewyższał innych wodzów rozumem tak samo, jak Rzym przewyższał inne narody męstwem, a jego klęskę przypisuje zawiści współobywateli.30
Argumenty za Rzymem
Polibiusz tłumaczy wynik ustrojem. W Kartaginie główny głos w naradach miał już lud, w Rzymie wciąż senat, więc decyzje rzymskie były lepsze i choć Rzymianie ponieśli całkowitą klęskę, ostatecznie zwyciężyli dzięki mądrości swoich narad. Liwiusz po Kannach każe dowódcy jazdy Maharbalowi powiedzieć Hannibalowi, że umie zwyciężać, ale nie umie korzystać ze zwycięstwa, i dodaje, że zwłoka tego dnia ocaliła ponoć Rzym.31
Florus opisuje, co zrobił wtedy Rzym: Rzymianie zdjęli broń zawieszoną w świątyniach, uwolnili niewolników, by walczyli, a gdy skarb był pusty, senatorowie oddali własne złoto. Eutropiusz dodaje, że po Kannach żaden Rzymianin nie raczył nawet wspomnieć o pokoju.32
Warunki pokoju i koniec
Argumenty za Kartaginą
Kartagina płaciła. W 241 roku p.n.e. lud rzymski odrzucił pierwsze warunki i wysłał komisarzy, którzy skrócili o połowę czas spłaty, dodali tysiąc talentów do uzgodnionych 2200 i zabrali wyspy między Sycylią a Italią, pisze Polibiusz. W 201 roku p.n.e. Kartagina oddała okręty wojenne poza dziesięcioma triremami, słonie i prawo prowadzenia wojen bez zgody Rzymu, a do tego miała zapłacić dziesięć tysięcy talentów w ciągu pięćdziesięciu lat, jak podaje Liwiusz.33
Katon przekonywał senat za pomocą rekwizytu. Plutarch pisze, że upuścił z fałd togi libijską figę, a gdy senatorowie podziwiali jej wielkość i urodę, powiedział, że kraj, w którym rośnie, leży tylko trzy dni żeglugi od Rzymu.34
Jej koniec był wyborem Rzymu, a nie koniecznością wojskową. Plutarch pisze, że Katon kończył każde przemówienie w senacie słowami, że Kartagina musi zostać zniszczona, a Scypion Nazyka kończył swoje odwrotnie, że trzeba ją oszczędzić. Wellejusz pisze, że miasto było nienawistne imieniu rzymskiemu bardziej z zazdrości o jego potęgę niż z powodu jakiejkolwiek ówczesnej winy.35
Argumenty za Rzymem
Rzym wygrał każdą wojnę z Kartaginą, a ostatnia zakończyła istnienie miasta. Eutropiusz pisze, że Kartaginę zburzono w siedemsetnym roku od jej założenia, a Scypion Emilianus zwrócił miastom Sycylii, Italii i Afryki łupy, które Kartagina z nich zabrała. Wellejusz pisze, że miasto przetrwało 672 lata.36
Zniszczenie było całkowite. Appian opisuje sześć dni i nocy walk na ulicach, zanim poddała się cytadela, a Florus pisze, że pożar, wzniecony przez samych obrońców, trwał siedemnaście dni.37

Jak oceniali je historycy
Autorzy starożytni tłumaczyli wynik głównie z perspektywy Rzymu. Polibiusz, cytowany wyżej, przypisywał go rzymskiemu ustrojowi i armii obywatelskiej. Wellejusz obwiniał zazdrość o ostateczne zniszczenie, a Florus podziwiał, jak Rzym po Kannach podniósł się niczym z martwych.38
Mommsen uważał, że gdy zaczynała się walka, obie potęgi były wyrównane, ale przekonywał, że Kartagina nigdy nie zdołała nadrobić braku własnej armii lądowej i własnych sojuszników, a inwazja, która w Italii dopiero zaczynała wojnę, w Libii ją kończyła, bo zamieniała ją w oblężenie. Treccani podkreśla z kolei błędną ocenę federacji italskiej przez Hannibala i rzymskie motywy gospodarcze w ostatniej wojnie: chęć pozbycia się rywala w handlu i zdobycia nowej ziemi.39
Nowsze badania zwróciły się ku sojusznikom. Fronda, jak relacjonuje Lomas, odrzuca pogląd, że Rzym, Hannibal czy inne państwa realizowały długofalowe cele strategiczne, i odczytuje wybór każdego miasta italskiego jako lokalną, pragmatyczną decyzję. Lomas dodaje, że duża część tej rekonstrukcji musi pozostać w pewnej mierze spekulacją.40
Bitwy na stronie
Wszystkie strony bitew na naszej stronie, w których starły się Rzym i Kartagina, oraz przewodniki wokół nich.
Pierwsza wojna punicka · 260 p.n.e.Bitwa pod Mylae
Pierwsza wojna punicka · 256 p.n.e.Bitwa u przylądka Eknomos
Pierwsza wojna punicka · 255 p.n.e.Bitwa pod Tunesem
Pierwsza wojna punicka · 250 p.n.e.Bitwa pod Panormos
Pierwsza wojna punicka · 249 p.n.e.Bitwa pod Drepanum
Pierwsza wojna punicka · 241 p.n.e.Bitwa u Wysp Egadzkich
Druga wojna punicka · 219 p.n.e.Oblężenie Saguntu
Druga wojna punicka · 218 p.n.e.Bitwa nad Ticinusem
Druga wojna punicka · 218 p.n.e.Bitwa nad Trebią
Druga wojna punicka · 217 p.n.e.Bitwa nad Jeziorem Trazymeńskim
Druga wojna punicka · 216 p.n.e.Bitwa pod Kannami
Druga wojna punicka · 209 p.n.e.Zdobycie Nowej Kartaginy
Druga wojna punicka · 208 p.n.e.Bitwa pod Baeculą
Druga wojna punicka · 207 p.n.e.Bitwa nad Metaurem
Druga wojna punicka · 206 p.n.e.Bitwa pod Ilipą
Druga wojna punicka · 203 p.n.e.Bitwa na Wielkich Równinach
Druga wojna punicka · 202 p.n.e.Bitwa pod Zamą
Trzecia wojna punicka · 149 do 146 p.n.e.Oblężenie Kartaginy
Przewodnik · 264 do 146 p.n.e.Wojny punickie
RankingNajwiększe bitwy Kartaginy
Zobacz też Hannibal, Scypion Afrykański, Hamilkar Barkas, Hannibal kontra Scypion, najwięksi wodzowie Kartaginy i jak działał legion rzymski. Oblężenia Lilybaeum, Syrakuz i Kapui nie mają jeszcze u nas osobnych stron.
Twój werdykt
Nie wskazujemy zwycięzcy. Poniżej oba argumenty w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, który z nich przekona Cię bardziej.
Za Kartaginą
- Najlepsza flota i najlepsi żeglarze zachodniego Morza Śródziemnego
- Największe zwycięstwa lądowe tych wojen, od Tunesu po Kanny
- Bogactwo, które pozwalało wynająć armię niemal na zawołanie
- Odrodzenie po dwóch klęskach, w Hiszpanii i w handlu
- Dzieje opowiedziane niemal wyłącznie przez wrogów
Za Rzymem
- Flota zbudowana od zera, która wygrała pierwszą wojnę na morzu
- Armia obywatelska, która odradzała się po każdej klęsce
- Sojusznicy italscy, którzy po Kannach w większości wytrwali
- Senat, który nie mówił o pokoju, gdy przegrywał
- Trzy wojny stoczone, trzy wygrane
Pytania, które warto rozważyć przed decyzją:
- Czy wygrane wojny rozstrzygają, które państwo było silniejsze, czy tylko które mogło sobie pozwolić na więcej strat?
- Czy Kartaginę oceniać po zwycięstwach Hannibala w Italii, czy po tym, że nie przysłała mu dość ludzi?
- Czy armia obywatelska była zaletą sama w sobie, czy tylko dlatego, że Rzym miał tylu obywateli i sojuszników?
- Na ile nasz obraz pochodzi od Polibiusza, Greka bliskiego Scypionom, i od rzymskich autorów, którzy szli jego śladem?
- Czy zburzenie Kartaginy w 146 roku p.n.e. mówi coś o układzie sił, czy tylko o rzymskiej polityce?







