Jak Scypion Afrykański pokonał Hannibala?
Scypion pokonał Hannibala, bo nie chciał walczyć z nim tam, gdzie Kartagińczyk był najsilniejszy. Przeniósł wojnę do Hiszpanii, zdobył w jeden dzień Nową Kartaginę i rozbił armie kartagińskie pod Baeculą i Ilipą, a potem wylądował w Afryce i zmusił Kartaginę do odwołania Hannibala z Italii. Pod Zamą w 202 roku p.n.e. zostawił w szykach przejścia dla słoni, a jego jazda rzymska i numidyjska, wróciwszy z pogoni za konnicą Hannibala, uderzyła na tyły Kartagińczyków.
Każdy wielki zdobywca trafia w końcu na przeciwnika, który poznał wszystkie jego sztuczki. Dla Hannibala był nim Publiusz Korneliusz Scypion: Rzymianin, który patrzył, jak Kartagińczyk niszczy kolejne armie, nauczył się jego metod i w końcu pobił go w Afryce. Polibiusz, przyjaciel najbliższego druha Scypiona, nazwał go być może najznakomitszym człowiekiem urodzonym przed jego własnym pokoleniem i wytykał innym autorom, że robią z niego ulubieńca fortuny, choć w rzeczywistości wszystko chłodno obliczał.1
Młodość: syn konsula nad Ticinusem
Scypion urodził się w 236 roku p.n.e. w rodzie Korneliuszów Scypionów, jednym z wielkich rodów patrycjuszowskich Rzymu: konsulami byli jego ojciec, dziad i pradziad. W 218 roku p.n.e., gdy Hannibal przekroczył Alpy, ojciec Scypiona sprawował urząd konsula i poprowadził pierwszą armię rzymską przeciw najeźdźcy.2
Pierwszy raz Scypion pojawia się w dziejach właśnie w tej kampanii, w potyczce jazdy nad rzeką Ticinus. Polibiusz znał tę historię od Gajusza Leliusza, dozgonnego przyjaciela Scypiona: nastoletni Publiusz zobaczył rannego ojca otoczonego przez wrogów, nie zdołał poderwać swojej eskorty i sam rzucił się w tłum nieprzyjaciół, aż jego ludzie ruszyli za nim i konsul został ocalony. Liwiusz powtarza tę opowieść i dodaje, że zgadza się z nią większość autorów, ale odnotowuje, że historyk Celiusz przypisał ocalenie konsula niewolnikowi rodem z Ligurii. Britannica uznaje, że historia może być prawdziwa.3
Scypion poślubił Emilię, córkę Lucjusza Emiliusza Paulusa, konsula poległego pod Kannami. Polibiusz zapamiętał ją jako wielką damę, która chodziła w procesjach kobiet z orszakiem służby i ze złotymi i srebrnymi naczyniami. Mieli dwóch synów. Starszy, Publiusz, zbyt chorowity na karierę publiczną, adoptował chłopca, który przeszedł do historii jako Scypion Emilianus.4

Kanny i przysięga w Canusium, 216 p.n.e.
Dwa lata później Scypion służył jako trybun wojskowy pod Kannami, gdzie Hannibal okrążył i zniszczył największą armię, jaką Rzym kiedykolwiek wystawił. Według Liwiusza ocaleli, którzy zebrali się w Canusium, powierzyli dowództwo bardzo jeszcze młodemu Scypionowi razem z Appiuszem Klaudiuszem. Gdy doszła wieść, że grupa młodych nobilów z Lucjuszem Cecyliuszem Metellusem chce porzucić Italię i odpłynąć, Scypion poszedł prosto do ich kwatery, wzniósł miecz nad ich głowami i kazał każdemu przysiąc, że nie opuści Republiki. Britannica również opisuje udaremniony w Canusium spisek dezerterów.5

W 213 roku p.n.e. Scypion został edylem kurulnym. Liwiusz i Britannica opowiadają, że trybuni sprzeciwiali się jego kandydaturze, bo nie osiągnął wymaganego wieku, a on odparł, że jeśli lud rzymski chce go wybrać edylem, to jest dość stary. Polibiusz podaje inną wersję: Scypion stanął do wyborów razem ze starszym bratem Lucjuszem i zdobył urząd dla nich obu, wcześniej opowiedziawszy matce o proroczym śnie.6
Dowództwo w Hiszpanii, 210 p.n.e.
W 211 roku p.n.e. rodzinę dotknęła katastrofa: ojciec i stryj Scypiona zostali pobici i zginęli w Hiszpanii, a Kartagińczycy doszli aż do rzeki Ebro. W 210 roku p.n.e., pisze Liwiusz, żaden doświadczony wódz nie chciał objąć dowództwa w Hiszpanii, dopóki Scypion, liczący około dwudziestu czterech lat, nie stanął na wzniesieniu na Polu Marsowym i nie zgłosił swojej kandydatury. Głosowały za nim wszystkie centurie. Britannica podkreśla, że nie piastował żadnego wyższego urzędu: powierzenie osobie prywatnej dowództwa poza Italią stało się ważnym precedensem.7
Celem była Nowa Kartagina (Carthago Nova, dzisiejsza Kartagena), kwatera główna, arsenał i skarbiec wroga. Polibiusz wyjaśnia, że Scypion wiedział, iż wszystkie trzy armie kartagińskie w Hiszpanii są co najmniej dziesięć dni marszu od miasta, a rybacy powiedzieli mu, że lagunę za murami da się przy niskiej wodzie przejść w bród. Gdy główne siły szturmowały mury, oddział przeszedł płycizną i wspiął się na niebroniony północny odcinek, a Scypion zapowiedział żołnierzom, że pomoc obiecał mu Posejdon. Miasto padło w jeden dzień, a z nim zapasy, zakładnicy i znakomity port. Britannica datuje szturm na 209 rok p.n.e. Liwiusz umieścił go w roku 210, zaznaczając, że niektórzy autorzy podają rok następny.8
Po zdobyciu miasta, jak opowiadają Liwiusz i Polibiusz, Scypion oddał nietkniętą piękną brankę jej rodzinie i narzeczonemu. Liwiusz podaje imię młodzieńca, celtyberyjskiego możnego Allucjusza, i dodaje, że Scypion podarował mu złoto przyniesione jako okup, jako prezent ślubny. Tę samą wersję przytacza duńska encyklopedia narodowa. Malarze od renesansu chętnie sięgali po tę scenę, zwaną wstrzemięźliwością Scypiona.9

Baecula i Ilipa: wyparcie Kartaginy z Hiszpanii
W 208 roku p.n.e. Scypion pobił Hazdrubala Barkasa pod Baeculą. Zamiast nacierać zwykłymi rzymskimi liniami, jak wyjaśnia Britannica, osłonił front lekką piechotą, a główne siły poprowadził na oba skrzydła wroga. Polibiusz i Liwiusz zgodnie notują, że Hiszpanie obwołali go potem królem, a on odmówił: tytułu króla, powiedział, nie da się znieść w Rzymie, woli być nazywany wodzem. Hazdrubal wymknął się z armią i pomaszerował do Italii, gdzie zginął nad Metaurem w 207 roku p.n.e. Scypion nie próbował go ścigać.10
Rozstrzygający cios padł w 206 roku p.n.e. pod Ilipą, niedaleko Sewilli. Polibiusz przypisuje Hazdrubalowi, synowi Giskona, 70 000 piechoty, 4000 jazdy i 32 słonie wobec 45 000 piechoty i 3000 jazdy Scypiona. Liwiusz liczy po stronie kartagińskiej 50 000 piechoty i 4500 jazdy, zaznaczając, że niektórzy podawali 70 000. Przez kilka dni armie stawały naprzeciw siebie zawsze w tym samym szyku. Wreszcie, jak wyjaśniają Britannica i Polibiusz, Scypion wyszedł o świcie z odwróconym ugrupowaniem: hiszpańskich sojuszników postawił w centrum, rzymskie legiony na skrzydłach, i legiony obeszły oba skrzydła wroga, podczas gdy słabe centrum trzymał w tyle. Armie kartagińskie zostały zniszczone, a Hiszpania znalazła się w całości w rękach Rzymu.11

Afryka, 205 do 203 p.n.e.
Wybrany na konsula na 205 rok p.n.e., Scypion chciał zostawić w spokoju Hannibala, zamkniętego na południu Italii, i uderzyć na samą Afrykę. Najpierw musiał przełamać opór w senacie. Do Sycylii przeprawił się z armią, w której byli ochotnicy i ocaleli spod Kann, spragnieni zmazania hańby. Britannica i duńska encyklopedia zgodnie opisują, jak przeforsował ten plan wbrew silnemu sprzeciwowi.12
W 204 roku p.n.e. wylądował w Afryce z mniej więcej 35 000 żołnierzy i obległ Utykę. Na początku 203 roku p.n.e., z pomocą numidyjskiego księcia Masynissy, podpalił zimowe obozy Hazdrubala, syna Giskona, i jego sojusznika, króla Syfaksa, a potem rozbił ich nową armię na Wielkich Równinach nad górnym biegiem Bagradasu. Polibiusz, opisując pożar i rzeź w obozach tej nocy, nazwał to najświetniejszym i najśmielszym ze wszystkich dokonań Scypiona. Kartagina poprosiła o pokój, a potem odwołała Hannibala z Italii.13
Zama, 202 p.n.e.
Obaj wodzowie spotkali się pod Zamą w 202 roku p.n.e. Według Polibiusza Hannibal ustawił przed armią ponad osiemdziesiąt słoni. Scypion zostawił przejścia między manipułami, a lekka piechota zapędziła wiele zwierząt w te korytarze i poza pole bitwy. Jego jazda, rzymska pod Leliuszem i numidyjska pod Masynissą, rozbiła konnicę Hannibala. Weterani Hannibala w trzeciej linii długo trzymali się przeciw legionom, dopóki jazda rzymska i numidyjska nie wróciła i nie uderzyła im w tyły.14 › Bitwa pod Zamą, 202 p.n.e.
Polibiusz liczy ponad 1500 poległych Rzymian i ponad 20 000 Kartagińczyków, a do niewoli trafiło niemal tyle samo. Wojna dobiegła końca. Scypion przyznał stosunkowo łagodne warunki Kartaginie i samemu Hannibalowi, a w 201 roku p.n.e. przyjął za to zwycięstwo przydomek Afrykański.15

Styl dowodzenia
Scypion był pierwszym rzymskim wodzem, który pobił metody Hannibala jego własnymi narzędziami: szybkością, zaskoczeniem, podstępem i uderzeniem na skrzydła. Britannica zwraca uwagę na nową taktykę, której nauczył swoje wojsko w Hiszpanii, na zasłony lekkiej piechoty i rozdzielone siły główne, które pod Baeculą i Ilipą biły w skrzydła wroga, oraz na użycie jazdy pod Zamą, gdzie tym razem to Rzym, a nie Hannibal, miał silniejszą konnicę.16
Rozumiał też żołnierzy. Polibiusz porównuje go do spartańskiego prawodawcy Likurga: pozwalał wojsku wierzyć, że jego plany pochodzą od bogów, jak w przypadku Posejdona pod Nową Kartaginą, bo żołnierze lepiej walczą, gdy sądzą, że niebo jest po ich stronie, a w rzeczywistości wszystko planował na zimno. Britannica dodaje, że szczęśliwy spadek wody w lagunie pod Nową Kartaginą umocnił wiarę żołnierzy w boską opiekę nad ich wodzem.17

Późne lata i śmierć
Pokój przyniósł zaszczyty. W 199 roku p.n.e. Scypion był cenzorem i został princeps senatus, pierwszym człowiekiem senatu, i zachował tę godność do śmierci. W 194 roku p.n.e. był konsulem po raz drugi. W 190 roku p.n.e. wyruszył na wschód jako legat swojego brata Lucjusza w wojnie z Antiochem III, królem Syrii, ale był zbyt chory, by wziąć udział w rzymskim zwycięstwie pod Magnezją, po którym Lucjusz przyjął przydomek Azjatycki.18
W Rzymie przeciwnicy z Markiem Porcjuszem Katonem na czele wzięli braci na celownik. Lucjusza oskarżono w sprawie 500 talentów otrzymanych od Antiocha, a sam Afrykański mógł zostać pozwany. Liwiusz opowiada, że wezwany przed zgromadzenie Scypion przypomniał, iż przypada właśnie rocznica jego zwycięstwa nad Hannibalem, i poszedł na Kapitol złożyć dzięki bogom, a całe zgromadzenie ruszyło za nim. Liwiusz przyznaje zarazem, że źródła nie zgadzają się co do oskarżyciela, daty ani wyniku tych „procesów Scypionów”.19
Rozgoryczony, Scypion wycofał się do swojego gospodarstwa w Liternum w Kampanii. Britannica podaje, że zmarł tam w 184 lub 183 roku p.n.e. Już autorzy starożytni się spierali: Liwiusz pisze, że Polibiusz i Rutyliusz umieszczali jego śmierć w 183 roku p.n.e., w roku, w którym Hannibal zażył truciznę, sam jednak dowodzi, że zmarł wcześniej. Według Liwiusza jedni twierdzili, że Scypion zmarł i został pochowany w Rzymie, inni, że w Liternum. Mówiono też, że kazał zbudować sobie grób w swoim majątku, aby jego pogrzeb nie odbył się w niewdzięcznej ojczyźnie.20
Dziedzictwo i pamięć
Liwiusz widział oba możliwe groby Scypiona: pomnik w Liternum z jego posągiem, który na oczach historyka obaliła burza, oraz grobowiec Scypionów za Bramą Kapeńską w Rzymie, z trzema posągami, o których mówiono, że przedstawiają Publiusza, Lucjusza i poetę Enniusza. Ród Scypiona długo jeszcze liczył się w Rzymie: jego młodszą córkę, pisze Liwiusz, zaręczono z Tyberiuszem Semproniuszem Grakchem, a adoptowany wnuk, Scypion Emilianus, odziedziczył majątek Emilii.21
Werdykt Britanniki opiera się na jednym fakcie: młody trybun, który przeżył Kanny, zakończył drugą wojnę punicką i otrzymał za to przydomek Afrykański. Polibiusz, piszący pokolenie później, sięgał dalej: w jego relacji z Zamy Kartagińczycy walczyli o życie i panowanie w Afryce, a Rzymianie o władzę nad światem, i Britannica zauważa, że dla Polibiusza był to pierwszy moment, gdy Rzymianin mógł dostrzec zarys światowego imperium. Polibiusz chciał też obalić legendę szczęściarza: każdy sukces Scypiona, twierdził, wynikał z przewidywania.22
Czy to on, czy Juliusz Cezar był największym wodzem Rzymu, rozważamy w tekście Scypion kontra Cezar, a pojedynek z wielkim rywalem w artykule Hannibal kontra Scypion. Całą walkę opisuje tekst Rzym kontra Kartagina, a Scypion zajmuje miejsce wśród największych wodzów starożytnego Rzymu.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Polibiusz, Dzieje. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Den Store Danske, „Publius Cornelius Scipio Africanus”. ↩
- Polibiusz, Dzieje. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Polibiusz, Dzieje. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Polibiusz, Dzieje. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Den Store Danske, „Publius Cornelius Scipio Africanus”. ↩
- Polibiusz, Dzieje. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Polibiusz, Dzieje. Den Store Danske, „Publius Cornelius Scipio Africanus”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Polibiusz, Dzieje. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Polibiusz, Dzieje. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Den Store Danske, „Publius Cornelius Scipio Africanus”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Polibiusz, Dzieje. ↩
- Polibiusz, Dzieje. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. ↩
- Polibiusz, Dzieje. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. ↩
- Polibiusz, Dzieje. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Den Store Danske, „Publius Cornelius Scipio Africanus”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Polibiusz, Dzieje. ↩
- Polibiusz, Dzieje. Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”. ↩
Źródła
- Polibiusz, Dzieje (Historiai), 10.2 do 5 (charakter Scypiona i użytek z religii, Ticinus według relacji Leliusza, edylat), 10.6 do 19 (Nowa Kartagina i branka), 10.38 do 40 (Baecula i odrzucony tytuł króla), 11.20 do 24 (Ilipa), 14.1 do 5 (spalenie obozów), 15.9 do 14 (Zama) oraz 31.26 (Emilia). Przekład angielski Evelyna S. Shuckburgha (1889) online w Project Gutenberg.
- Encyclopaedia Britannica (Howard Hayes Scullard), „Scipio Africanus”
- Den Store Danske (Lex.dk), „Publius Cornelius Scipio Africanus”
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, 21.46 (Ticinus i wersja Celiusza), 22.53 (Canusium), 25.2 (edylat), 26.18 do 19 (dowództwo w Hiszpanii), 26.41 do 50 (Nowa Kartagina i branka), 27.7 (data zdobycia Nowej Kartaginy), 27.19 (tytuł króla), 28.12 do 16 (Ilipa), 38.50 do 57 (procesy, Liternum, groby i zaręczyny córki) oraz 39.52 (rok śmierci). Przekłady angielskie D. Spillana, Cyrusa Edmondsa i W. A. McDevitte’a online w Project Gutenberg: księgi 9 do 26, księgi 27 do 36, księgi 37 do końca.
Publiusz Korneliusz Scypion Afrykański: cytaty ze źródłami
Nigdy nie jestem mniej bezczynny niż wtedy, gdy mam wolny czas, ani mniej samotny niż wtedy, gdy jestem sam.
Matka urodziła mnie wodzem, nie wojownikiem.
Każdy cytat podajemy ze źródłem, które go zapisało, sprawdzonym w naszym audycie cytatów. Zasady redakcyjne ›






