ENZapisz się
Rycina Cornelisa Corta z 1567 roku przedstawiająca bitwę Rzymian z Kartagińczykami, ze słoniami bojowymi niosącymi wieże w wirze walki

Hazdrubal Barkas: brat Hannibala

Kartagina · wódz, brat Hannibala · zm. 207 p.n.e. · ~9 min czytania · Aktualizacja: listopad 2026

Cornelis Cort według Giulia Romana, Metropolitan Museum of Art, ok. 1550, przez Wikimedia Commons, CC0.

W skrócie

Znany też jako
Hazdrubal, syn Hamilkara
Zmarł
207 p.n.e., nad Metaurem
Rola
Kartagiński dowódca w Hiszpanii w latach 218 do 208 p.n.e.
Słynny z
Kampanii, w której zginęli obaj Scypionowie, i marszu nad Metaur
Znak rozpoznawczy
Ucieczki: przed Neronem spod Czarnych Kamieni i przed Scypionem spod Baeculi
Dziedzictwo
Jego klęska odebrała Hannibalowi ostatnią nadzieję na posiłki w Italii
W skrócie

Kim był Hazdrubal Barkas?

Hazdrubal Barkas (zm. 207 p.n.e.) był kartagińskim wodzem, synem Hamilkara Barkasa i młodszym bratem Hannibala. W czasie II wojny punickiej dowodził armiami Kartaginy w Hiszpanii, w 212 lub 211 roku p.n.e. współuczestniczył w rozbiciu braci Scypionów, a zginął nad Metaurem w Italii, gdy maszerował na połączenie z Hannibalem.

Pozostawiony jako dowódca kartagińskiej Hiszpanii, gdy Hannibal ruszył na Italię w 218 roku p.n.e., Hazdrubal walczył tam z Rzymianami przez mniej więcej dziesięć lat. Przegrał bitwę morską u ujścia Ebro w 217 roku p.n.e. i bitwę lądową pod Iberą w 216 lub 215 roku p.n.e., pomógł zniszczyć armie Scypionów w 212 lub 211 roku p.n.e. i wymknął się Scypionowi Afrykańskiemu pod Baeculą w 208 roku p.n.e. Jego marsz do Italii zakończył się bitwą nad Metaurem w 207 roku p.n.e.1

Który Hazdrubal? To imię nosiło w tych czasach kilku Kartagińczyków. Ten był synem Hamilkara Barkasa. Nie należy go mylić z Hazdrubalem Pięknym, zięciem Hamilkara, który dowodził w Hiszpanii, dopóki nie został zamordowany w 221 roku p.n.e., ani z Hazdrubalem synem Giskona, który walczył u jego boku w Hiszpanii.2

Z czego słynął Hazdrubal Barkas?

Hazdrubala Barkasa pamięta się z trzech powodów. Przez mniej więcej dziesięć lat utrzymywał kartagińską Hiszpanię przeciw Rzymowi, gdy Hannibal walczył w Italii. Współuczestniczył w kampanii 212 lub 211 roku p.n.e., w której zginęli obaj rzymscy dowódcy w Hiszpanii, bracia Publiusz i Gnejusz Scypionowie. W 207 roku p.n.e. przekroczył Alpy, by zginąć nad Metaurem.3

Hamilkar Barkas wychowywał synów, Hannibala, Hazdrubala i Magona, w obozach wojskowych jako dziedziców swojej wojny z Rzymem, a Mommsen pisze, że nazywał ich swoim „lwim miotem”.4

Historyczna mapa terytoriów Rzymu i Kartaginy w 218 roku p.n.e.
Rzym i Kartagina w 218 roku p.n.e., gdy Hazdrubal został dowódcą w kartagińskiej Hiszpanii. Mapa z Historical Atlas Williama R. Shepherda. Domena publiczna

Wyruszając do Italii w 218 roku p.n.e., Hannibal zostawił Hazdrubalowi dowództwo w Hiszpanii i około 12 650 piechurów, w większości Libijczyków, około 2500 jeźdźców, w tym 1800 Numidów i Maurów, 21 słoni (Liwiusz podaje 14) oraz 57 okrętów wojennych, z których tylko 37 miało załogi. Jego zadaniem było utrzymać Hiszpanię przeciw Rzymianom i zachować ją jako źródło posiłków dla brata.5

Pierwsi uderzyli Rzymianie. W 218 roku p.n.e. Gnejusz Korneliusz Scypion wylądował w północno-wschodniej Hiszpanii i pokonał podkomendnego Hazdrubala, Hannona, zanim Hazdrubal zdążył nadejść. Hazdrubal zdołał jedynie zaskoczyć i wybić część załóg rzymskiej floty pod Tarrakoną, po czym wycofał się na zimę na południe od Ebro. W 217 roku p.n.e. jego flota została pobita u ujścia Ebro, a wkrótce do Gnejusza dołączył z posiłkami jego brat Publiusz.6

Czy Hazdrubal Barkas przegrał jakąś bitwę?

Tak, i to kilka. Przegrał bitwę morską u ujścia Ebro w 217 roku p.n.e., a Scypionowie rozgromili go pod Iberą w 216 lub 215 roku p.n.e. W 208 roku p.n.e. Scypion Afrykański pobił go pod Baeculą, choć Hazdrubal uszedł z częścią armii, a w 207 roku p.n.e. został pokonany i zginął nad Metaurem.7

Bitwa pod Iberą była skutkiem rozkazu z Kartaginy, wysłanego po zwycięstwie Hannibala pod Kannami, by poprowadził armię do Italii. Scypionowie zagrodzili mu drogę nad Ebro, a jego armia została rozbita. Liwiusz pisze, że Hiszpanie w centrum szyku, którzy woleli przegrać w Hiszpanii, niż zwyciężyć i dać się zaciągnąć do Italii, ustąpili niemal od razu. Marsz do Italii odwołano.8

Jak Hazdrubal Barkas pokonał Scypionów?

Poczekał, aż rozdzielą siły, i przekupił ich sojuszników. W 212 lub 211 roku p.n.e. wraz z Magonem i Hazdrubalem synem Giskona stanął przeciw obu Scypionom, którzy podzielili swoją armię. Zapłacił celtyberyjskim najemnikom w obozie Gnejusza Scypiona, by wrócili do domu. Publiusza Scypiona zabiły potem dwie pozostałe armie kartagińskie, a Gnejusz zginął wkrótce po nim.9

Wcześniej wezwano go do Afryki do walki z Syfaksem, numidyjskim królem sprzymierzonym z Rzymem. Do Hiszpanii wrócił z większą armią, a po stronie Kartaginy walczył teraz numidyjski książę Masynissa. Po upadku Scypionów Kartagina panowała w całej Hiszpanii na południe od Ebro, a ocaleli Rzymianie z trudem utrzymywali linię rzeki.10

Rzym przysłał Gajusza Klaudiusza Nerona ze świeżymi wojskami. Neron osaczył Hazdrubala w wąwozie, który Liwiusz nazywa Czarnymi Kamieniami. Hazdrubal zaproponował, że opuści Hiszpanię, przez wiele dni przeciągał rokowania, a jego ludzie nocami wymykali się z pułapki, i uszedł, zanim Neron przejrzał podstęp. Mommsen nazywa to „niegodnym fortelem”, a Enciclopedia Italiana mówi o punickiej przebiegłości.11

Dlaczego Hazdrubal wyruszył z Hiszpanii do Italii?

Hiszpania wymykała się Kartaginie, a Hannibal potrzebował ludzi. Gdy Scypion Afrykański zdobył Nową Kartaginę, a potem w 208 roku p.n.e. pobił Hazdrubala pod Baeculą, Hazdrubal zostawił obronę Hiszpanii pozostałym wodzom kartagińskim i poprowadził armię ku Italii, gdzie połączona z wojskiem Hannibala mogła jeszcze odmienić losy wojny.12

Nowym dowódcą rzymskim był młody Publiusz Korneliusz Scypion, syn poległego Publiusza i przyszły Scypion Afrykański. W 209 roku p.n.e. zdobył z zaskoczenia Nową Kartaginę, stolicę Kartagińczyków w Hiszpanii, gdy trzy armie kartagińskie stały ponad dziesięć dni marszu od niej.13

Renesansowa rycina: rzymski wódz na koniu ze sztandarem
Rzymscy wodzowie Scypion Afrykański Starszy, konno, i Młodszy na rycinie Marcantonia Raimondiego z początku XVI wieku (Rijksmuseum). Wyobrażenie, nie wizerunek z natury. CC0 (domena publiczna)
Klasycystyczny obraz rzymskiego wodza na tronie wieńczonego laurem, przed którym stoi młoda kobieta
Wstrzemięźliwość Scypiona Nicolasa Poussina, 1640: młody Scypion zwraca brankę jej narzeczonemu po zdobyciu Nowej Kartaginy, straty, od której zaczął się rozpad pozycji Hazdrubala w Hiszpanii. Domena publiczna

W 208 roku p.n.e. Scypion odnalazł Hazdrubala pod Baeculą, w okręgu Kastulonu, w obozie na grzbiecie wzgórza z rzeką za plecami. Scypion posłał lekkozbrojnych prosto w górę zbocza, sam z połową ciężkiej piechoty obszedł jedno skrzydło, a Leliusz drugie. Hazdrubal, zgodnie z tym, co zaplanował na wypadek porażki, opuścił pole bitwy ze skarbem, słoniami i tylu zbiegami, ilu zdołał zebrać. Polibiusz liczy około 12 000 jeńców.14

Scypion go nie ścigał. Hazdrubal pomaszerował na północne wybrzeże Hiszpanii, przeszedł zachodnie Pireneje i przezimował w Galii. Wiosną 207 roku p.n.e. przekroczył Alpy znacznie łatwiej niż niegdyś Hannibal, bo ludy galijskie przepuściły go, a część z nich do niego dołączyła. Potem stracił czas na bezowocne oblężenie rzymskiej kolonii Placentia.15

Spod Placentii wysłał do Hannibala list, w którym proponował spotkanie w Umbrii. Rzymscy żołnierze przechwycili go i dostarczyli konsulowi Gajuszowi Klaudiuszowi Neronowi, temu samemu, którego Hazdrubal oszukał pod Czarnymi Kamieniami, a który stał wtedy naprzeciw Hannibala na południu. Neron z 7000 doborowych żołnierzy pomaszerował na północ do swojego kolegi Marka Liwiusza Salinatora pod Seną.16

Ciemna mapa lokalizacyjna środkowej Italii ze złotą gwiazdą w świetlistym kręgu w pobliżu wybrzeża Adriatyku i małą mapą świata we wstawce
Mapa lokalizacji: gwiazda wskazuje przybliżone miejsce bitwy nad Metaurem, w pobliżu adriatyckiego wybrzeża środkowej Italii, gdzie w 207 roku p.n.e. zakończył się marsz Hazdrubala z Hiszpanii. Mapa lokalizacji: © Echoes of Battle (dane: Natural Earth, domena publiczna)

Jak zginął Hazdrubal Barkas?

Zginął w bitwie nad Metaurem w 207 roku p.n.e. Armie obu rzymskich konsulów dopadły go nad rzeką Metaurus w środkowej Italii, a jego wojsko zostało oskrzydlone i zniszczone. Gdy bitwa była przegrana, wjechał w rzymską kohortę i poległ w walce, jak pisze Liwiusz, w sposób godny syna Hamilkara i brata Hannibala.17

Mając naprzeciw dwóch konsulów, Hazdrubal próbował uniknąć bitwy i się wymknąć, ale przewodnicy go opuścili, a jego armia zabłądziła wzdłuż rzeki, aż dopadli ją Rzymianie.18

Hazdrubal ustawił dziesięć słoni na przedzie, Hiszpanów na prawym skrzydle naprzeciw Liwiusza, a Galów na lewym, za trudnym terenem. Neron, nie mogąc dosięgnąć Galów, poprowadził oddziały za tyłami rzymskiej linii i uderzył na skrzydło i tyły Hiszpanów, a armia kartagińska się załamała.19

Zielona dolina rzeki widziana ze zbocza, z miasteczkiem o jasnych kamiennych domach nad rzeką przeciętą starym łukowym mostem i wzgórzami w tle
Metauro, starożytny Metaurus, wijący się obok miasteczka Fossombrone w regionie Marche. Liwiusz opisuje, jak armia Hazdrubala błąkała się wzdłuż zakoli tej rzeki w poszukiwaniu brodu, zanim dopadli ją Rzymianie. Toni Pecoraro, Fossombrone, fotografia, 2010, przez Wikimedia Commons, domena publiczna.

Straty są sporne. Polibiusz podaje nie mniej niż 10 000 poległych Kartagińczyków i Galów wobec 2000 Rzymian, Liwiusz zaś 56 000 zabitych wrogów i 5400 jeńców.20

Obraz: Hannibal cofa się przed odciętą głową Hazdrubala
Hannibal rozpoznaje głowę brata Hazdrubala, obraz Giovanniego Battisty Tiepola z ok. 1728 do 1730 roku (Kunsthistorisches Museum w Wiedniu). Domena publiczna

Neron pośpieszył z powrotem na południe i kazał rzucić głowę Hazdrubala przed placówki Hannibala. Hannibal opuścił Apulię i Lukanię i wycofał się do Bruttium, na sam czubek Italii.21

Jak historycy oceniają Hazdrubala Barkasa?

Starożytni pisarze chwalili jego odwagę, a współcześni historycy różnią się w ocenie jego dowodzenia. Polibiusz podziwiał to, że dopóki była nadzieja, dbał o własne bezpieczeństwo, a gdy bitwa była przegrana, wybrał śmierć. Mommsen uznał go za godnego brata Hannibala, Enciclopedia Italiana dowodzi zaś, że mimo wielkich środków nie sprostał zadaniu, które powierzył mu Hannibal.22

Dodge obwinia o klęskę nad Metaurem jego powolność: zwłokę z wyjściem z Hiszpanii, oblężenie Placentii i nieostrożny sposób porozumiewania się z bratem. Liddell Hart twierdzi, że zwycięstwo Scypiona pod Baeculą zmusiło Hazdrubala do odbudowy armii w Galii, a tę zwłokę uważa za zgubną dla sprawy Kartaginy. Mommsen pisze, że po Metaurze wszyscy w Rzymie poczuli, że niebezpieczeństwo wojny minęło.23

Scypion dokończył potem podbój kartagińskiej Hiszpanii, przeniósł wojnę do Afryki i pokonał Hannibala pod Zamą w 202 roku p.n.e.24 › Najwięksi wodzowie Kartaginy

Poznaj resztę rodu wśród wielkich wodzów Kartaginy, a potem sprawdź się w quizie o bitwach starożytności.

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. Polibiusz, Dzieje. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. ↩
  2. Polibiusz, Dzieje. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. Appian, Wojny w Hiszpanii. ↩
  3. Polibiusz, Dzieje. Appian, Wojny w Hiszpanii. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. ↩
  4. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. ↩
  5. Polibiusz, Dzieje. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. ↩
  6. Polibiusz, Dzieje. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. ↩
  7. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. Polibiusz, Dzieje. ↩
  8. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. ↩
  9. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. ↩
  10. Appian, Wojny w Hiszpanii. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. ↩
  11. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. ↩
  12. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. Polibiusz, Dzieje. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. ↩
  13. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. Appian, Wojny w Hiszpanii. ↩
  14. Polibiusz, Dzieje. B. H. Liddell Hart, A Greater than Napoleon. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. ↩
  15. Polibiusz, Dzieje. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. ↩
  16. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. ↩
  17. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Polibiusz, Dzieje. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. ↩
  18. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. ↩
  19. Polibiusz, Dzieje. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. ↩
  20. Polibiusz, Dzieje. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. ↩
  21. Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. B. H. Liddell Hart, A Greater than Napoleon. ↩
  22. Polibiusz, Dzieje. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. V. C. i G. D. S., „Asdrubale”. ↩
  23. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. B. H. Liddell Hart, A Greater than Napoleon. Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III. ↩
  24. B. H. Liddell Hart, A Greater than Napoleon. Theodore Ayrault Dodge, Hannibal. ↩

Źródła

  • Polibiusz, Dzieje (Historiai), przekład angielski W. R. Patona (Loeb Classical Library), w serwisie LacusCurtius: księga 3 (3.33, 3.76, 3.95 do 96: armia pozostawiona w Hiszpanii, pierwsza kampania, bitwa u ujścia Ebro), księga 10 (10.37 do 40: Baecula), księga 11 (11.1 do 3: Metaur i ocena Polibiusza).
  • V. C. i G. D. S., „Asdrubale”, Enciclopedia Italiana (Istituto della Enciclopedia Italiana, 1929), hasła 2 do 4.
  • Theodor Mommsen, The History of Rome, Book III, przekład angielski Williama P. Dicksona w Project Gutenberg: „The History of Rome, Book III”.
  • Theodore Ayrault Dodge, Hannibal: A History of the Art of War among the Carthaginians and Romans (Houghton, Mifflin and Company, 1891), w Internet Archive: tom 2 i tom 1.
  • Appian, Wojny w Hiszpanii (Iberica), przekład angielski Horace'a White'a (1899), w serwisie Perseids: „Wars in Spain”, rozdziały 13 do 28.
  • Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta (Ab Urbe Condita), przekład angielski D. Spillana i Cyrusa Edmondsa w Project Gutenberg: księgi 9 do 26 (21.22, 21.60 do 61, 23.27 do 29, 25.32 do 36, 26.17) i księgi 27 do 36 (27.39 do 51).
  • B. H. Liddell Hart, A Greater than Napoleon: Scipio Africanus (William Blackwood & Sons, 1926), w Project Gutenberg: „A Greater than Napoleon”.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych. Gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.

Najczęstsze pytania

Kim był Hazdrubal Barkas?

Hazdrubal Barkas był kartagińskim wodzem, synem Hamilkara Barkasa i młodszym bratem Hannibala. Od 218 roku p.n.e. dowodził w Hiszpanii, przez mniej więcej dziesięć lat walczył tam z Rzymianami, a w 207 roku p.n.e. przekroczył Alpy, by wesprzeć Hannibala, lecz został pokonany i zginął nad Metaurem.

Gdzie zginął Hazdrubal Barkas?

Zginął w bitwie nad Metaurem w 207 roku p.n.e., w pobliżu rzeki Metaurus w środkowej Italii. Dopadli tam jego armię dwaj rzymscy konsulowie, Marek Liwiusz Salinator i Gajusz Klaudiusz Neron, a Liwiusz pisze, że gdy bitwa była przegrana, Hazdrubal wjechał w rzymską kohortę i poległ w walce.

Czy Hazdrubal Barkas pokonał Scypionów?

Tak. W 212 lub 211 roku p.n.e. wraz z Magonem i Hazdrubalem synem Giskona zniszczył armie Publiusza i Gnejusza Scypionów, którzy rozdzielili swoje siły. Przekupił celtyberyjskich najemników w obozie Gnejusza, by odeszli, a obaj rzymscy bracia zginęli w walkach, które potem nastąpiły.

Jak Rzymianie dowiedzieli się o marszu Hazdrubala?

Hazdrubal wysłał spod Placentii list, w którym prosił Hannibala o spotkanie w Umbrii. Rzymscy żołnierze przechwycili go i dostarczyli konsulowi Gajuszowi Klaudiuszowi Neronowi, który stał naprzeciw Hannibala w południowej Italii. Neron pomaszerował wtedy na północ z 7000 doborowych żołnierzy, by połączyć się z drugim konsulem, zanim bracia się spotkają.

Dlaczego Hazdrubal pomaszerował do Italii?

Kartagina traciła Hiszpanię na rzecz Scypiona Afrykańskiego, który zdobył Nową Kartaginę i w 208 roku p.n.e. pobił Hazdrubala pod Baeculą. Hazdrubal zostawił Hiszpanię pozostałym wodzom kartagińskim i ruszył do Hannibala, którego armia w południowej Italii potrzebowała posiłków, jeśli wojna z Rzymem miała się odwrócić.

Czy Hazdrubal Barkas to ten sam człowiek co Hazdrubal Piękny?

Nie. Hazdrubal Piękny był zięciem Hamilkara Barkasa, a więc szwagrem Hazdrubala Barkasa. Dowodził w Hiszpanii, dopóki nie został zamordowany w 221 roku p.n.e., po czym dowództwo objął Hannibal. Inny imiennik, Hazdrubal syn Giskona, walczył u boku Hazdrubala Barkasa przeciw Scypionom w Hiszpanii.

Co stało się z Hannibalem po śmierci Hazdrubala?

Neron kazał rzucić głowę Hazdrubala przed placówki Hannibala. Hannibal opuścił Apulię i Lukanię i wycofał się do Bruttium, na sam czubek Italii. Utrzymał się na dalekim południu jeszcze cztery lata, a w 202 roku p.n.e. Scypion pokonał go pod Zamą.

Bitwy, które zmieniły świat

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Ten sam wybór dla każdego czytelnika · dlaczego? ·

Rusz na odsiecz Hannibalowi

Echoes of Battle ożywia wielkie bitwy historii narracją na prawdziwej mapie. Zapisz się poniżej na newsletter z nowymi opowieściami o bitwach, a w dniu premiery wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.