Co się stało w bitwie pod Shiroyamą?
We wrześniu 1877 roku Saigō Takamori, przywódca buntu Satsumy, wrócił z kilkuset ludźmi do Kagoshimy, przebiwszy się przez linie rządowe w prowincji Hyūga, i okopał się na Shiroyamie, wzgórzu nad miastem. Wojska rządowe otoczyły wzgórze i przez wiele dni je ostrzeliwały. Przed świtem 24 września przypuściły szturm. Saigō został postrzelony, a następnie ścięty przez jednego ze swoich ludzi, a razem z nim zginęli Kirino Toshiaki, Murata Shinpachi, Beppu Shinsuke i ponad stu innych. Tak skończył się ostatni bunt samurajów.5
Japońskie słowniki historyczne nazywają bunt Satsumy największym i ostatnim zrywem dawnych samurajów przeciw rządowi Meiji, a Shiroyama była jego końcem. Pozostałe wydarzenia tego dnia opisuje artykuł 24 września w historii wojskowości, a inne obrony do ostatniego żołnierza nasze zestawienie najsłynniejszych ostatnich obron.6
Saigō i szkoły prywatne
Saigō Takamori był jednym z przywódców restauracji Meiji. Biografia Narodowej Biblioteki Sejmowej przypomina, że zawarł sojusz Satsumy z Chōshū, wynegocjował z Katsu Kaishū bezkrwawe poddanie zamku Edo, a jako członek rady nowego rządu przeprowadzał jego reformy. W 1873 roku przegrał spór o wysłanie posła do Korei i podał się do dymisji.7
Po powrocie do Kagoshimy założył szkoły prywatne dla dawnych samurajów z Satsumy. Internetowa wystawa Narodowej Biblioteki Sejmowej opisuje, jak stronnictwo szkół prywatnych, zorganizowane przez Kirino Toshiakiego i innych, połączyło siły z gubernatorem prefektury Ōyamą Tsunayoshim i rządziło Kagoshimą niemal niezależnie od Tokio. Japońska edycja Britanniki zauważa, że prefektura stała się największym ośrodkiem opozycji wobec rządu.8
W całej Japonii dawni samuraje stracili pensje, prawo noszenia mieczy i monopol na broń, a w 1876 roku wybuchły rewolty w Kumamoto, Akizuki i Hagi. Mōri Toshihiko pisze w encyklopedii Nipponica, że Saigō, czy tego chciał, czy nie, stał się symbolem ich sprzeciwu, choć siedział spokojnie w Kagoshimie i nie odpowiadał na ich wezwania. Encyklopedia Heibonsha przytacza dziennik Kido Takayoshiego, który w kwietniu 1877 roku zapisał, że Kagoshima przypomina niezależne państwo.9
Wymarsz w lutym 1877
Iskra padła w styczniu 1877 roku. Rząd próbował wywieźć z Kagoshimy broń i amunicję, a uczniowie szkół prywatnych napadli na wojskowy skład prochu i arsenał marynarki, by do tego nie dopuścić. W tym samym czasie zeznanie wysłanego z Tokio agenta policji Nakahary Hisao uznano za dowód spisku na życie Saigō.10
Saigō nie zdołał powstrzymać swoich zwolenników. 15 lutego 1877 roku wyruszył z Kagoshimy na północ na czele około 13 000 ludzi, by, jak ujmuje to Narodowa Biblioteka Sejmowa, postawić rządowi w Tokio swoje pytania. Encyklopedia Heibonsha odnotowuje, że kwaterę główną urządził na Shiroyamie, wzgórzu nad miastem, gdzie wojna miała się skończyć.11
Po drodze dołączali do niego inni dawni samuraje z Kiusiu, a encyklopedia Heibonsha szacuje całe siły na około 30 000. Rząd mianował dowódcą wyprawy karnej księcia Arisugawę Taruhito, jego zastępcami generała porucznika Yamagatę Aritomo i wiceadmirała Kawamurę Sumiyoshiego, a 25 lutego odebrał Saigō rangę. Cesarski wysłannik Yanagihara Sakimitsu, wysłany do Kagoshimy, donosił ministrowi Iwakurze Tomomiemu, że Saigō uznał, iż zginie, czy się zbuntuje, czy nie, i dlatego postanowił wyruszyć. Encyklopedia Heibonsha dodaje, że rząd zamierzał wykorzystać to powstanie, by raz na zawsze stłumić bunty samurajów.12
Kumamoto i Tabaruzaka
Pierwszym celem powstańców był zamek Kumamoto, broniony przez garnizon rządowy pod dowództwem Taniego Tatekiego. 22 lutego przypuścili szturm, a gdy mury wytrzymały, przeszli do oblężenia. Mounsey, brytyjski dyplomata, który zbierał w Tokio relacje o wojnie, odnotowuje, że na początku kwietnia garnizon stracił już 468 oficerów i żołnierzy zabitych i rannych i żywił się kleikiem ryżowym i gotowanym prosem.13
Armia odsieczy nadciągnęła na południe z Hakaty, a od 4 marca stok Tabaruzaka na północ od miasta był miejscem jednych z najcięższych walk tej wojny. W tych samych tygodniach, jak odnotowuje encyklopedia Heibonsha, major Nogi Maresuke, pełniący obowiązki dowódcy 14. pułku z Kokury, stracił na rzecz powstańców sztandar pułkowy. Słownik historii Japonii Yamakawy datuje koniec oblężenia na 14 kwietnia, gdy powstańcy je zwinęli i odeszli, a Mōri na 15 kwietnia, gdy przebiła się odsiecz.14
Odwrót przez Hyūgę
Od tej pory powstańcy tylko się bronili. Wycofywali się przez góry środkowego Kiusiu do prowincji Hyūga na wschodnim wybrzeżu. Nipponica wylicza kolejno tracone miasta: Hitoyoshi 1 czerwca, Miyakonojō 24 lipca, Miyazaki i Sadowarę 31 lipca.15
W połowie sierpnia niedobitki zostały ściśnięte na kilku milach kwadratowych wokół Nagai pod Nobeoką. Mounsey podaje, że pięć rządowych dywizji liczyło tam 25 600 ludzi z trzydziestoma dwoma działami pod generałami Tanim, Nozu, Takashimą, Ōyamą i Miyoshim, wobec niespełna 10 000 powstańców, którym prawie skończyła się amunicja.16
Przywódcy powstania zebrali się na naradzie i uznali, że wojna jest przegrana. Słownik Yamakawy datuje rozwiązanie armii na 17 sierpnia, a Mounsey naradę na 18. Większość żołnierzy otrzymała rozkaz złożenia broni. Według Mounseya Katsura Yemon poddał się generałowi Nozu z 8000 ludzi, z których 3000 było rannych.17
Przełamanie i droga do domu
Saigō się nie poddał. Z Kirino, Muratą, Beppu, Hemmim i, według Mounseya, mniej więcej dwustu samurajami przebił się w gęstej mgle przez linie rządowe, zabrał żywność i amunicję ze zdobytych obozów i zniknął w górach. Słownik Yamakawy mówi o kilkuset doborowych ludziach, a redaktorzy zbioru dokumentów wojennych wydanego przez prefekturę Kagoshima piszą o niemal cudownym przejściu przez strome zbocza góry Enodake 17 sierpnia.18
Rząd uznał, że wojna się skończyła, i przez ponad tydzień nie wiedział, dokąd poszedł Saigō. Mounsey pisze, że jego ludzie szli na południe konnymi ścieżkami, ostrzegani przez chłopów o każdym ruchu przeciwnika, i 1 września dotarli do Kagoshimy, gdzie nieliczny garnizon rekrutów i policji wycofał się do dzielnicy portowej. Rządowe telegramy zebrane przez prefekturę Kagoshima również datują wejście powstańców na Shiroyamę na 1 września, a encyklopedia Heibonsha datuje na ten sam dzień wkroczenie do Kagoshimy wojsk rządowych. Powrót wywołał w Tokio popłoch. Mounsey odnotowuje, że natychmiast wysłano do Kagoshimy 1700 policjantów i 800 żołnierzy, a 3 września przypłynął z flotą wiceadmirał Kawamura i wysadził wojska na północ od miasta, by uderzyć powstańcom na tyły. Saigō wycofał się z ryżem, karabinami, amunicją i kilkoma zdobytymi działami na szczyt Shiroyamy.19
Wzgórze nad Kagoshimą
Shiroyama to wzgórze z wulkanicznej gleby shirasu, wysokie na 107 metrów, w samym środku Kagoshimy, z widokiem na miasto, zatokę i wulkan Sakurajima. W XIV wieku, w epoce Dworów Północnego i Południowego, stał tu zamek rodu Uwayama, a w 1602 roku wzgórze włączono do umocnień zamku Kagoshima, zbudowanego u jego wschodniego podnóża.20
Mounsey szacuje załogę wzgórza na około pięciuset ludzi. Przywódcy schronili się w skalnych zagłębieniach, żołnierze zbudowali szałasy z chrustu, a strome zbocza obstawili palisadami. Rząd ściągał wojska ze wszystkich stron, aż według Mounseya 15 000 ludzi otoczyło wzgórze, wykopało rowy i usypało szańce. Wypady z początku oblężenia kończyły się wybiciem atakujących. Rządowe telegramy, jak zauważają redaktorzy z Kagoshimy, codziennie donosiły o okrążeniu i ostrzegały władze w Nagasaki, by pilnowały ucieczki morzem na Amakusę lub wyspy Koshiki. Około 10 września pierścień był zamknięty. Rząd ustawił baterie moździerzy, uzbroił szańce ciężkimi działami z okrętów i ostrzeliwał szczyt dniem i nocą, a kryte podejścia pięły się po zboczach. Mounsey ocenia, że ostrzał kosztował powstańców około 200 ludzi. Narodowa Biblioteka Sejmowa przechowuje raport Ōyamy Iwao o ostrzale artyleryjskim Shiroyamy od 19 do 24 września, z wykazem użytych dział.21
Ostatnie rozmowy
23 września ze wzgórza zeszło dwóch posłańców i poprosiło o rozmowę z Kawamurą. Mounsey, który znał tę historię od japońskich urzędników, pisze, że pytali, dlaczego traktuje się ich jak buntowników i czy Saigō zachowa życie, jeśli się poddadzą. Kawamura odparł, że ułaskawić może tylko cesarz, a on sam przyjmie wyłącznie bezwarunkową kapitulację, i dał im czas do piątej po południu. Posłańcy już nie wrócili. Mounsey wątpi, by Saigō w ogóle wiedział o tej misji, i dodaje, że rząd zapewne postanowił nie proponować mu żadnych warunków, bo nawet jako jeniec pozostałby groźny. Szturm wyznaczono na następny ranek.22
Szturm przed świtem
Przed świtem 24 września 1877 roku działa rządowe otworzyły silny ogień na szczyt, a pod jego osłoną oddziały szturmowe wspinały się po zboczach w ciemności. Narodowa Biblioteka Sejmowa i japońskie encyklopedie zgodnie datują generalny szturm na ten ranek. Już o 6.30 gubernator Kagoshimy telegrafował do gubernatora Yamaguchi, że armia rządowa zaatakowała Shiroyamę, a przywódcy buntowników Saigō Takamori, Kirino Toshiaki i inni zostali zabici albo się poddali.23
Mounsey pisze, że powstańcy, zmyleni wcześniejszymi pozorowanymi atakami, zostali zaskoczeni. Ich baterie zdobyto, a działa obrócono przeciw nim, walczyli więc dalej bronią ręczną aż do końca. Według niego walka skończyła się w ciągu mniej więcej półtorej godziny od świtu, a atakujący stracili tylko trzydziestu ludzi.24
Wśród zabitych znaleźli się niemal wszyscy dowódcy Saigō. Nipponica wymienia Kirino Toshiakiego, Muratę Shinpachiego, Ikegamiego Shirō, Hemmiego Jūrōtę i Beppu Shinsuke wśród tych, którzy polegli u jego boku. Słownik Yamakawy szacuje liczbę zabitych powstańców na wzgórzu na około 160, a historyczny leksykon nazw miejscowych Heibonsha na ponad stu. Mounsey liczy przywódców i stu głównych samurajów zabitych oraz 210 wziętych do niewoli, wielu z nich ciężko rannych.25
Jak zginął Saigō?
Japońskie dzieła encyklopedyczne nie są zgodne. Słownik polityków wydawnictwa Nichigai podaje, że Saigō odebrał sobie życie na Shiroyamie, a japońska Britannica, że zrobił to w czasie generalnego szturmu. Mōri pisze w Nipponice po prostu, że zginął w walce, a encyklopedia Heibonsha, że padł na Shiroyamie w wieku 51 lat.26
Historyk Mark Ravina dowodzi w „Journal of Asian Studies”, opierając się na źródłach z epoki, że Saigō nie mógł się zabić w sposób, w jaki się to zwykle opisuje: został okaleczony przez kulę i ścięty przez swoich ludzi. Opowieść o rytualnym samobójstwie, pisze Ravina, stała się utrwaloną częścią historii Japonii dopiero na początku XX wieku, wraz z wyniesieniem bushidō do rangi ideologii narodowej.27
Relacja Mounseya z 1879 roku jest dokładniejsza. Saigō padł jako jeden z pierwszych, ranny kulą w udo, a jego porucznik Hemmi Jūrōta odciął mu głowę, by oszczędzić mu niewoli, oddał ją słudze do ukrycia i sam się zabił. Biograficzny słownik wydawnictwa Kōdansha wskazuje natomiast Beppu Shinsuke jako tego, który ściął Saigō, zanim sam zginął. Mounsey opisuje też, co działo się potem. Następnego dnia zniesiono zabitych do świątyni Jōkōji, by ich pochować. Obok ciała Kirino znaleziono bezgłowe ciało z raną postrzałową uda, potem odnaleziono i przyniesiono głowę, a Kawamura, dawny towarzysz Saigō z wojen restauracji, umył ją własnymi rękami. Saigō pochowano pośrodku wspólnego grobu, a jego oficerów w rzędach po obu stronach.28
Koszt buntu
25 września obwieszczenie w Tokio ogłosiło, że buntownicy z Kiusiu zostali uspokojeni. Mounsey opisuje nastrój jako ulgę zmieszaną z podziwem i żalem, bez żadnego świętowania. Liczby dla całej wojny różnią się w zależności od źródła. Mounsey podaje 65 140 żołnierzy rządowych użytych na Kiusiu i około 40 000 powstańców w sumie, przy 6899 zabitych po stronie rządowej i 7000 po stronie powstańców. Mōri podaje 58 600 żołnierzy rządowych, 19 okrętów i ponad 6800 zabitych wobec ponad 30 000 powstańców, z których zginęło około 6000. Encyklopedia Heibonsha podaje 58 558 żołnierzy rządowych i, za rocznym raportem ministerstwa armii, 16 195 zabitych i rannych po stronie rządowej, w tym 6527 zabitych i zmarłych z ran.29
Kary były surowe, ale ograniczone. Według encyklopedii Heibonsha specjalny sąd w Nagasaki skazał 2764 osoby, w tym byłego gubernatora Ōyamę Tsunayoshiego, a Mōri liczy 22 ściętych wśród ponad 2760 ukaranych. Ponad 40 000 innych ułaskawiono, dodaje encyklopedia Heibonsha.30
Od buntownika do legendy
Japońskie dzieła encyklopedyczne zgadzają się co do znaczenia tej wojny. Armia z poboru, złożona z pogardzanych przez samurajów chłopów, pokonała najsilniejsze siły samurajskie w kraju, a zbrojny bunt przeciw rządowi przestał wchodzić w grę. Opozycja zwróciła się odtąd ku Ruchowi na rzecz Wolności i Praw Ludu i jego kampanii o konstytucję i wybieralny parlament.31
Encyklopedia Heibonsha wskazuje inne przyczyny zwycięstwa rządu: szybkość telegrafu, dzięki któremu dowódcy mieli obraz całej wojny, i flotę, której powstańcy nie mieli. Chłopi, którzy buntowali się przeciw podatkowi gruntowemu, też nie przyłączyli się do samurajów, między innymi dlatego, że 4 stycznia 1877 roku rząd obniżył podatek gruntowy z 3 do 2,5 procent. W październiku 1877 roku Fukuzawa Yukichi napisał obronę Saigō, opublikowaną dopiero w 1901 roku.32
Sam Saigō niemal od razu stał się bohaterem ludowym. Mounsey słyszał, że jego grób odwiedziły tysiące ludzi i że wielu wierzyło, iż jego duch zamieszkał na planecie Mars, gdzie można dojrzeć jego postać. Ravina wymienia legendę o Marsie i opowieści o ucieczce do Rosji wśród licznych historii o jego końcu, krążących w latach 70. i 80. XIX wieku.33
Drzeworyty przedstawiały go jako bohatera już kilka tygodni po śmierci. Jordan Schnitzer Museum of Art opisuje portret wydany 5 listopada 1877 roku, ukazujący go w pełnym mundurze, i dodaje, że oficjalne ułaskawienie i przywrócenie rangi dworskiej otrzymał dopiero pod koniec lutego 1889 roku. Słownik polityków wydawnictwa Nichigai potwierdza, że buntownika później ułaskawiono i pośmiertnie nadano mu starszy trzeci stopień rangi dworskiej.34
