Bitwa pod Vertières 1803: ostatnia bitwa rewolucji haitańskiej

W grudniu 1801 roku Napoleon Bonaparte wysłał swojego szwagra, generała Charles'a Leclerca, z doświadczoną armią, by przywrócić władzę Francji w Saint-Domingue, kolonii, którą rządził wówczas, okazując Francji jedynie nominalną lojalność, były niewolnik Toussaint Louverture. Według Britanniki Toussaint opierał się przez kilka miesięcy, zanim w maju 1802 roku zgodził się na rozejm. Francuzi go złamali i wywieźli Toussainta do Francji, gdzie zmarł w więzieniu 7 kwietnia 1803 roku.²

Jean-Jacques Dessalines, urodzony około 1758 roku w Afryce Zachodniej i zniewolony w kolonii, był porucznikiem Toussainta. Biogram w Britannice odnotowuje, że początkowo poddał się Francuzom. Gdy Napoleon jasno pokazał, że zamierza przywrócić niewolnictwo, zniesione przez francuski Konwent w 1794 roku, Dessalines i inni przywódcy czarnoskórzy i mieszanego pochodzenia znów chwycili za broń.³

Wojna, którą Francuzi przegrywali

U boku Dessalines'a walczył Henry Christophe, a wkrótce dołączył do nich Alexandre Pétion i inni oficerowie mieszanego pochodzenia, rozgniewani przywróceniem dawnych ograniczeń dla ich grupy. Wieści, że Francja przywróciła niewolnictwo na Gwadelupie i Martynice, sprawiły, że walka stała się rozpaczliwa. Francuską armię dziesiątkowała żółta febra, na którą w listopadzie 1802 roku zmarł sam Leclerc. W ostatnich miesiącach armią francuską dowodził generał Donatien de Rochambeau.⁴

Historyk C. L. R. James w książce The Black Jacobins opowiada, jak Dessalines spotkał się z przywódcami powstania w Arcahaye i dał im flagę: z francuskiej trójkolorowej wydarto biel, a w miejsce liter R.F. wpisano „Wolność albo śmierć”. Gdy 18 maja 1803 roku znów wybuchła wojna między Wielką Brytanią a Francją, położenie Francuzów stało się beznadziejne, pisze Britannica, a James dodaje, że flota brytyjska odcięła Rochambeau.⁵

Natarcie na Le Cap

W listopadzie Francuzi trzymali już niewiele poza Cap-Français, zwanym Le Cap, otoczonym umocnionymi posterunkami. James pisze, że 16 listopada oddziały czarnoskórych i ludzi mieszanego pochodzenia skupiły się do ostatniego natarcia na miasto i jego forty. Dowodził Clairveaux, a przy nim był oficer, którego odwaga przyniosła mu przydomek Capois Śmierć. Od wczesnego rana armia narodowa atakowała; Britannica datuje bitwę, nazwaną od posterunku Vertières, na 18 listopada.⁶

Szarża Capois stała się legendą tego dnia. W opowieści Jamesa kula powaliła jego konia; on zerwał się wściekły, wykonał szablą pogardliwy gest i parł dalej z okrzykiem „Naprzód, naprzód!”. Francuzi, którzy walczyli na tylu polach bitew, nigdy nie widzieli takiej walki, a nawet Dessalines, obserwujący bój z sąsiedniego wzgórza, był poruszony duchem Capois i jego ludzi.⁷

Haitian Art Society dodaje część opowieści, którą Haitańczycy powtarzają do dziś: że Francuzi byli tak poruszeni odwagą Capois, że na chwilę wstrzymali ogień, a Rochambeau zasalutował mu, zanim walka rozgorzała na nowo. Podaje to jako przekaz, a nie pewnik, a epizod przyniósł Capois trwały przydomek Capois la Mort.⁸

Koniec francuskiego Saint-Domingue

Nagła ulewa przerwała walkę, pisze James, ale to był koniec. Tej nocy Rochambeau zwołał radę wojenną i postanowił opuścić wyspę. Britannica odnotowuje, że oddał Cap-Français, ostatnią ważną twierdzę francuską, na warunkach dających Francuzom dziesięć dni na ewakuację.⁹

Rochambeau się nie spieszył. Dessalines odpowiedział groźbą, że zwróci działa na francuskie okręty w porcie, a James pisze, że zapowiedział ostrzał rozżarzonymi kulami. Ostatecznie ewakuację przeprowadziła Royal Navy, która od wznowienia wojny blokowała kolonię: kapitan John Bligh pertraktował i z Rochambeau, i z Dessalines'em, a francuska załoga odpłynęła z Cap-Français jako jeńcy brytyjscy. James pisze, że z 60 000 żołnierzy i marynarzy, którzy przybyli z Francji, niemal wszyscy zginęli.¹⁰

1 stycznia 1804 roku Dessalines ogłosił niepodległość kraju pod nazwą Haiti, zaczerpniętą z arawackiej nazwy wyspy, a później ogłosił się cesarzem jako Jakub I. Vertières świętuje się na Haiti co roku 18 listopada. Francja uznała niepodległość Haiti dopiero w 1825 roku i to w zamian za odszkodowanie w wysokości 100 milionów franków.¹¹

Wystawa biblioteki Florida International University, która przedrukowuje fragment Jamesa, przestrzega, że jego książka, inspirowana po części marksizmem i dekolonizacją Afryki, to opowieść wyraźnie romantyczna. Co do przebiegu tego dnia jego relacja i Britannica są jednak zgodne: ostatni szturm na forty Le Cap, francuska decyzja o odejściu jeszcze tej nocy i kapitulacja, która zakończyła panowanie Francji w Saint-Domingue.¹²