Ofensywa aragońska 1938: marsz Franco do morza

Projekt Virtual Spanish Civil War nazywa ofensywę aragońską wielkim sukcesem Franco i niemal śmiertelnym ciosem dla Republiki, po którym ta nigdy całkiem się nie podniosła. W sześć tygodni nacjonaliści przeszli od frontu aragońskiego do morza i odcięli Katalonię od Madrytu i Walencji.²

Po Teruelu

Republika przez całą zimę walczyła o Teruel i pod koniec lutego go straciła. Na froncie aragońskim jej żołnierze byli wyczerpani; wielu nigdy nie było w boju, połowa nie miała broni, a nacjonaliści mieli już wyraźną przewagę w powietrzu. Dowództwo republikańskie spodziewało się, że Franco wróci do starego planu ataku na Madryt przez Guadalajarę, i sądziło, że jego wojska są równie wyczerpane. Myliło się.³

Jak pisze prawnik i publicysta Javier García de Gabiola w Muy Interesante, szef sztabu republikanów Vicente Rojo wycofał też z linii trzy z dziewięciu korpusów, by je odbudować albo trzymać w odwodzie dla Madrytu. Przeciw 13 dywizjom republikańskim, około 100 tysiącom ludzi, generał Fidel Dávila mógł teraz rzucić 22 dywizje nacjonalistów, około 220 tysięcy, z około 400 samolotami przeciw mniej więcej 250.⁴

Front się wali

Ofensywa ruszyła 7 marca tuż na południe od Ebro, gdzie przewaga nacjonalistów była największa. Korpus Marokański Yagüego, wojska Garcíi Valiño i włoski CTV, łącznie dziewięć dywizji, spadły na trzy dywizje republikańskie rozciągnięte na szerokim froncie; po ostrzale z około 470 dział linia się rozsypała. Utracono Belchite, a brytyjski batalion Brygad Międzynarodowych musiał się cofać z walką przez Belchite, Lecerę, Vinaceite i Caspe, które padło do 15 marca.⁵

Rojo rzucał odwody w wyłom, najpierw nad rzeką Martín, potem nad Guadalope, gdzie nacjonaliści 14 marca doszli do Alcañiz. Wtedy Yagüe przeprawił się na północny brzeg Ebro, a 15 marca korpusy Nawarry i Aragonii zaatakowały między Huescą a Saragossą. Front na północ od rzeki także pękł, a jedna dywizja republikańska została odcięta w kotle w Pirenejach, pod Bielsą. Wielu republikańskich żołnierzy biło się dzielnie, zwłaszcza wykrwawione Brygady Międzynarodowe, ale zdarzały się też masowe dezercje, a szybkość nacjonalistów i ich lotnictwo raz po raz łamały każdą nową linię.⁶

Do morza

Pod koniec marca nacjonaliści przekroczyli Cinkę i zajęli Monzón i Fragę, a 3 kwietnia Yagüe zdobył Leridę. Tego samego dnia na południe od Ebro 1. Dywizja Nawarry zajęła Gandesę na tyłach republikanów. Brytyjski batalion, zredukowany do około osiemdziesięciu ludzi po tym, jak dał się zaskoczyć włoskim czołgom, wziętym za republikańskie, cofnął się przez Gandesę i przeprawił przez Ebro pod Chertą, a wielu żołnierzy, którzy zostali na złym brzegu, dostało się do niewoli albo utonęło, próbując przepłynąć rzekę.⁷

Dalej na południu wojska generała Arandy zajęły Morellę i przełamały ostatnią linię republikańską przed wybrzeżem. W Wielki Piątek, 15 kwietnia 1938 roku, karliści z 1. i 4. Dywizji Nawarry po 36 dniach walk doszli do Morza Śródziemnego pod Vinaròs. García de Gabiola szacuje straty republikanów na około 60 tysięcy.⁸

Republika przecięta na dwoje

Ofensywie towarzyszyły ciężkie naloty na miasta Walencji i Katalonii, mające sterroryzować ludność cywilną; bombardowanie Barcelony na rozkaz Mussoliniego od 16 do 18 marca zabiło ponad tysiąc osób. Klęska wstrząsnęła też rządem Juana Negrína: minister obrony Indalecio Prieto, uznając wojnę za przegraną, odszedł z gabinetu, a niechęć do wpływów komunistów w Armii Ludowej zaczęła dzielić republikanów.⁹

Gdyby Franco ruszył od razu na Katalonię, zauważa Virtual Spanish Civil War, zdobyłby ją bez trudu. Zamiast tego skręcił na południe, na Walencję, co do dziś bywa krytykowane. García de Gabiola pisze, że Yagüe namawiał do marszu z Leridy na Barcelonę; natarcie na Walencję zatrzymano około 40 kilometrów przed miastem, a w lipcu Rojo uderzył przez Ebro. Republika przetrwała jeszcze rok, ale jej terytorium było już przecięte na dwoje i nigdy nie odzyskała inicjatywy.¹⁰ › Ofensywa katalońska, 1938 i 1939