10 kwietnia 1941 roku padły pierwsze strzały na obwodzie Tobruku, libijskiego portu, który Australijczycy odebrali Włochom zaledwie trzy miesiące wcześniej. Do popołudnia następnego dnia wojska niemieckie i włoskie Erwina Rommla zamknęły okrążenie. Garnizon, złożony głównie z żołnierzy australijskiej 9. Dywizji, miał się utrzymać kilka tygodni. Utrzymał się osiem miesięcy, zaopatrywany drogą morską pod ciągłymi nalotami, aż do przerwania oblężenia w grudniu. Obrońcy wzięli swoje przezwisko z wrogiej obelgi: Szczury Tobruku.
Od zwycięstwa do odwrotu
W styczniu 1941 roku wojska brytyjskie i australijskie rozbiły armię włoską we wschodniej Libii, a australijska 6. Dywizja zdobyła twierdzę Tobruk 21 i 22 stycznia. Hitler wysłał do Trypolisu wojska niemieckie pod dowództwem generała Erwina Rommla, by zapobiec załamaniu Włochów. Pierwsze oddziały dotarły tam w połowie lutego.1
W tym samym czasie Brytyjczycy wysłali znaczną część sił do Grecji, a doświadczoną 6. Dywizję zastąpiła nieostrzelana 9. Dywizja. Rommel dostrzegł, że przeciwnik jest rozciągnięty, i pod koniec marca przeszedł do natarcia. Brytyjczycy i Australijczycy w nieładzie cofali się przez Cyrenajkę, a część wycofujących się oddziałów zamknęła się w Tobruku.2
Okrążenie
Według Australian War Memorial ostatni Australijczycy weszli do Tobruku tuż przed tym, jak 10 kwietnia na obwodzie padły pierwsze strzały, a po południu 11 kwietnia, w Wielki Piątek, miasto było już okrążone. Garnizon liczył ponad 14 tysięcy Australijczyków z 9. Dywizji i 18. Brygady 7. Dywizji, wspieranych przez brytyjską artylerię, kilka czołgów i pułk indyjski.3
Tobruk był ważny ze względu na port, najlepszy naturalny port w Afryce Północnej. Dopóki alianci go trzymali, państwa Osi musiały dowozić większość zaopatrzenia lądem z Trypolisu, oddalonego o około 1500 kilometrów, i nie mogły bezpiecznie iść dalej na Egipt. Zewnętrzny obwód obrony, zwany Czerwoną Linią, miał ponad 45 kilometrów długości i był osłonięty rowami przeciwczołgowymi, zasiekami i minami.4
Bitwa wielkanocna
Rommel liczył na szybkie zwycięstwo. W nocy z Niedzieli Wielkanocnej na poniedziałek, z 13 na 14 kwietnia, niemieccy karabinierzy maszynowi przeniknęli przez Czerwoną Linię w pobliżu placówki R33. Niewielki oddział 2/17. Batalionu uderzył na nich na bagnety, a śmiertelnie ranny kapral Jack Edmondson został pierwszym Australijczykiem odznaczonym w II wojnie światowej Krzyżem Wiktorii. Główne natarcie niemieckie nastąpiło przed świtem. Czołgi przełamały obwód, ale zatrzymała je artyleria i działa przeciwpancerne, a piechota pozostała na swoich stanowiskach i rozbiła idących za czołgami żołnierzy.5
Generał major Leslie Morshead, który objął wtedy dowództwo twierdzy, określił ton obrony zdaniem przytaczanym przez Memorial: nie będzie ani kapitulacji, ani odwrotu. Noc w noc jego patrole wychodziły na ziemię niczyją, zgodnie z zasadą, którą nazywał zamianą oblegających w oblężonych.6
Szczury, Polacy i odsiecz
Proniemiecki propagandysta radiowy William Joyce, zwany Lordem Haw Haw, wyśmiewał obrońców jako szczury żyjące w norach, a oni przyjęli to miano z dumą. Port utrzymywały otwarty brytyjskie i australijskie okręty, nazywane tobruckim promem, za cenę ciężkich strat. Od sierpnia większość Australijczyków ewakuowano drogą morską, a ich miejsce zajęła między innymi Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich generała Stanisława Kopańskiego.7
Oblężenie zakończyło się w grudniu, podczas operacji Crusader. Instytut Pamięci Narodowej przypisuje to Polakom, którzy w nocy z 9 na 10 grudnia zdobyli wzgórze Medauar i Acromę i połączyli się z 8. Armią. Źródła różnie datują koniec oblężenia: artykuł w magazynie Memoriału <em>Wartime</em> podaje 7 grudnia, gdy Rommel odstąpił od oblężenia, a encyklopedia Memoriału 10 grudnia. Polska brygada straciła w ciągu czterech miesięcy 127 zabitych i 467 rannych. Oblężenie i udział Polaków opisujemy w artykule o oblężeniu Tobruku.8
Także tego dnia
- 1741: Bitwa pod Małujowicami. Pod Małujowicami na Śląsku armia pruska Fryderyka II starła się z Austriakami generała Neipperga w czasie I wojny śląskiej.
