13 lipca 1260 roku (według kalendarza juliańskiego) w Kurlandii, na terenie dzisiejszej zachodniej Łotwy, armia Żmudzinów pokonała połączone siły zakonu inflanckiego i zakonu krzyżackiego. Gdy zaczęła się walka, Kurowie służący przy rycerzach porzucili ich, a część zwróciła się przeciw nim. Mistrz inflancki Burchard von Hornhausen poległ wraz z około 150 rycerzami. Klęska wywołała bunty podbitych ludów bałtyckich, w tym wielkie powstanie pruskie, i na lata zatrzymała ekspansję zakonów.
Krucjata przeciw Żmudzi
W połowie XIII wieku zakon inflancki na północy i zakon krzyżacki w Prusach wdzierały się w ziemie ludów bałtyckich, a na ich drodze stali Żmudzini z zachodniej części dzisiejszej Litwy. W 1259 roku mistrz inflancki Burchard von Hornhausen zbudował na skraju Żmudzi zamek zwany Georgenburgiem, jak pisze historyk Tomas Baranauskas, omawiając długi spór o to, gdzie ten zamek stał.1
Visuotinė lietuvių enciklopedija, czyli Powszechna Encyklopedia Litewska, opisuje armię zebraną przez zakony w 1260 roku. Po raz pierwszy zakon krzyżacki ruszył razem z inflanckim na wojnę przeciw Litwinom; przyszły z nimi oddziały duńskie i szwedzkie pod wodzą księcia Karola, krzyżowcy zwerbowani na wezwanie papieża oraz oddziały z podbitych ziem, w tym Prusów, Kurów i Estów. Encyklopedia szacuje armię zakonów na kilka tysięcy ludzi, a Żmudzinów na około 4000.2
Bitwa
Żmudzini nie czekali na atak. Wtargnęli do Kurlandii, a armia zakonna zawróciła z marszu na Georgenburg, by ich ścigać. Wojska spotkały się 13 lipca 1260 roku nad Durbe w Kurlandii.3
Przebieg bitwy podaje Powszechna Encyklopedia Litewska. Gdy zaczęła się walka, Kurowie opuścili armię inflancką, a część z nich uderzyła na Niemców od tyłu; Estowie zaczęli się cofać; oddziały zakonne nie miały jednego dowódcy i były skłócone, a wśród Niemców wybuchła panika. Żmudzini otoczyli rycerzy, wybili wielu z nich i ścigali uciekających.4
Zginęło około 150 rycerzy zakonnych i wielu innych żołnierzy. Wśród poległych byli mistrz inflancki Burchard von Hornhausen, marszałek krzyżacki Henryk Botel oraz dowódca Duńczyków i Szwedów Karol ze swoim oddziałem. Baranauskas nazywa wynik zwycięstwem Żmudzinów nad zakonem krzyżackim.5
Gdzie dokładnie?
Tradycyjnie bitwę umieszcza się nad jeziorem Durbe, w pobliżu dzisiejszego miasteczka Durbe w zachodniej Łotwie. Baranauskas w 2025 roku uznaje tę lokalizację za słabo uzasadnioną. Dwa główne źródła średniowieczne, Inflancka kronika rymowana i kronika Piotra z Dusburga, umieszczają walkę na polu nad rzeką Durbe i nie wspominają ani jeziora, ani zamku, dlatego badacz lokuje bitwę nad rzeką, na północ od jeziora.6
Bałtyk w ogniu buntów
Klęska zachwiała panowaniem zakonów nad podbitymi ludami. Przeciw zakonowi powstali Kurowie, Semigalowie i Estowie, wybuchło wielkie powstanie pruskie, a w 1261 roku król Litwy Mendog zerwał pokój z zakonem inflanckim i znów podjął z nim wojnę. Encyklopedia konkluduje, że Durbe zatrzymało ekspansję zakonów na wschód aż do lat 70. XIII wieku i dało państwu litewskiemu czas, by okrzepło. Reportaż Radia Swoboda, napisany w samym Durbe, ujmuje to podobnie: krzyżacy musieli wstrzymać swój marsz na wschód.7
Długie zmagania zakonu krzyżackiego z sąsiadami rozstrzygnęły się półtora wieku później pod Grunwaldem w 1410 roku. Wcześniejszą klęskę rycerzy krzyżowych na wschodzie opisujemy w artykule o bitwie na jeziorze Pejpus.
