14 lipca 1500 roku armia litewska pod wodzą hetmana wielkiego Konstantego Ostrogskiego została rozbita przez znacznie liczniejsze wojska moskiewskie nad rzeką Wiedroszą pod Dorohobużem, na ziemi smoleńskiej. Sam Ostrogski, ranny, dostał się do niewoli wraz z kilkoma innymi litewskimi dowódcami. Było to pierwsze wielkie zwycięstwo Moskwy w wojnie lat 1500-1503, a pokój, który ją zakończył, kosztował Wielkie Księstwo Litewskie szeroki pas wschodnich ziem.
Iwan III idzie na zachód
Od lat 80. XV wieku wielki książę moskiewski Iwan III odbierał Wielkiemu Księstwu Litewskiemu pograniczne księstwa, korzystając z przechodzenia miejscowych kniaziów na jego stronę. W 1500 roku, wykorzystując przejście kolejnych książąt, uderzył ponownie. Armia litewska nie była gotowa, a bracia wielkiego księcia, król Polski Jan Olbracht i król Węgier i Czech Władysław, zajęci walką z Turkami, nie mogli pomóc, jak pisze Powszechna Encyklopedia Litewska.1
Historyk Mirosław Nagielski z Uniwersytetu Warszawskiego opisuje trzy moskiewskie uderzenia: na Siewierszczyznę na południu, na Toropiec na północy i traktem wiaźmieńskim na Dorohobuż i Smoleńsk. Gdy Litwini zaczęli zbierać się pod kniaziem Konstantym Ostrogskim, Moskwa wzmocniła środkowy korpus i oddała go pod komendę kniazia Daniły Szczeni; Nagielski ocenia siły moskiewskie na trakcie smoleńskim na około 20 tysięcy ludzi.2
Bitwa
Ostrogski, hetman wielki litewski, nie czekał na główne siły wielkiego księcia Aleksandra, które według Nagielskiego były około 300 km z tyłu, w okolicach Mińska. Ruszył ku Wiedroszy z zaledwie 8-9 tysiącami ludzi, by nie dopuścić do połączenia się moskiewskich kolumn, i szedł dalej nawet wtedy, gdy dowiedział się o przybyciu posiłków Szczeni, licząc na zaskoczenie.3
Źródła różnie oceniają siły. Liczby Nagielskiego podano wyżej; Powszechna Encyklopedia Litewska mówi o armii litewskiej liczącej kilkanaście tysięcy ludzi i o głównych siłach moskiewskich w sile około 40 tysięcy pod wodzą bojarów Jakowa Zacharyna i Daniły Szczeni. Co do wyniku są zgodne. Encyklopedia pisze, że moskiewska straż przednia wciągnęła Litwinów na główne siły, Nagielski zaś, że mające wielką przewagę wojska moskiewskie obeszły ich manewrem oskrzydlającym; tak czy inaczej armia litewska została rozbita. Ranny Ostrogski dostał się do niewoli, a z nim kilku innych dostojników, wśród których Nagielski wymienia Iwana Chreptowicza, Mikołaja Hlebowicza i Michała Zenowicza.4
Bitwa rozegrała się na długo przed reformą gregoriańską z 1582 roku, więc 14 lipca to data według kalendarza juliańskiego.
Wstrząs dla Litwy
Nagielski, za historykiem Stanisławem Herbstem, nazywa Wiedroszę pierwszą tak poważną klęską sił litewskich w polu, która wstrząsnęła elitami politycznymi Litwy i skłoniła kolejnych kniaziów do szukania służby u Moskwy. Smoleńsk się obronił. Kiedy jednak w 1503 roku wojna się skończyła, Litwa oddała Moskwie między innymi Newel, Wieliż, Toropiec, Dorohobuż oraz grody siewierskie z Briańskiem, Starodubem, Nowogrodem Siewierskim i Czernihowem, przez co Połock, Witebsk i Smoleńsk stały się twierdzami pogranicza. Portal historyczny Polskiej Agencji Prasowej dzieje.pl pisze, że w wojnach z Iwanem III Wielkie Księstwo straciło około jednej trzeciej terytorium.5
Niewola Ostrogskiego nie trwała długo. Encyclopedia of Ukraine podaje, że w 1506 roku złożył przysięgę na wierność Moskwie, a przy pierwszej okazji, w 1507 roku, zbiegł na Litwę, gdzie przywrócono mu buławę hetmana wielkiego; dzieje.pl dodaje, że przysięga miała uśpić czujność Iwana III. W 1514 roku Ostrogski wziął na Moskwie odwet, o czym piszemy w artykule o bitwie pod Orszą.6
Także tego dnia
- 1808: Bitwa pod Medina del Rio Seco. Na północ od Valladolid hiszpańskie wojska Blake'a i Cuesty starły się z korpusem marszałka Bessièresa na początku wojny na Półwyspie Iberyjskim.
