15 grudnia 1899 roku generał sir Redvers Buller rzucił swoją armię na burską linię nad rzeką Tugela pod Colenso, na drodze do oblężonego Ladysmith. Burowie Louisa Bothy, okopani na drugim brzegu, schwytali irlandzką brygadę w pułapkę w zakolu rzeki i wystrzelali obsługę dwóch baterii polowych wysuniętych zbyt daleko. Buller przerwał natarcie, zostawiając dziesięć dział. Była to trzecia klęska Brytyjczyków w ciągu jednego tygodnia.
Linia Tugeli
Buller miał według J. Rickarda około 18 tysięcy ludzi, a według C. J. Barnarda, piszącego w czasopiśmie Południowoafrykańskiego Towarzystwa Historii Wojskowej, około 20 tysięcy i 44 działa. Botha miał na papierze około 4500 ludzi, z których według Barnarda w walce wzięło udział mniej niż 3 tysiące, i zaledwie kilka dział. Okopał ich wzdłuż rzeki na froncie około siedmiu mil od wzgórza Hlangwane po stoki Red Hill, ukrył i liczył, że Brytyjczycy spróbują przejść po moście kolejowym prosto w pułapkę.1
Buller zaplanował natarcie trzema kolumnami. Irlandzka brygada Harta miała przejść bród na lewym skrzydle, brygada Hildyarda uderzyć w centrum wzdłuż linii kolejowej, a konna brygada Dundonalda zdobyć Hlangwane na prawym skrzydle; brygady Lytteltona i Bartona stały w odwodzie.2
Zakole i działa
Przewodnik wprowadził brygadę Harta w zakole rzeki obsadzone burskimi okopami, gdzie Irlandczycy zostali przygwożdżeni ogniem; Rickard liczy 532 straty w ciągu niecałych dwóch godzin, Barnard około 550. W centrum pułkownik Long poprowadził swoje dwie baterie polowe tak szybko, że o 6.00 stały 1300 jardów od burskich okopów, a piechota była ponad milę z tyłu. Pod gęstym ogniem karabinowym artylerzyści strzelali przez mniej więcej godzinę, aż wyczerpali większość amunicji, i schronili się, zostawiając działa na otwartym polu.3
Adiutant Bullera, kapitan Harry Schofield, poprowadził ochotników po działa i uratowali dwa z dwunastu. Był wśród nich porucznik Frederick Roberts, jedyny syn feldmarszałka lorda Robertsa; został śmiertelnie ranny, zmarł następnego dnia i pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii. Druga próba nie uratowała już żadnego działa i Buller przerwał bitwę.4
Czarny Tydzień
Oficjalne dane brytyjskie, jak pisze Barnard, mówiły o 1139 stratach, w tym 143 zabitych i około 250 zaginionych; Rickard podaje 145 zabitych, 762 rannych i 220 zaginionych lub wziętych do niewoli. Obaj szacują straty burskie na około 38 ludzi, w tym ośmiu zabitych. Burowie zdobyli dziesięć dział, dwanaście jaszczy z amunicją i około 150 jeńców.5
Colenso było trzecią z trzech brytyjskich klęsk tak zwanego Czarnego Tygodnia. Buller wysłał do generała White'a w Ladysmith wiadomość z sugestią, by zniszczył działa i skapitulował, czego White odmówił. 17 grudnia rząd zastąpił Bullera na stanowisku dowódcy w Afryce Południowej lordem Robertsem, z Kitchenerem jako szefem sztabu. Barnard zauważa, że Roberts dowiedział się o śmierci syna w dniu, w którym objął dowództwo.6
Także tego dnia
- 1745: Bitwa pod Kesselsdorfem. Pod Kesselsdorfem koło Drezna pruska armia Leopolda von Anhalt-Dessau zaatakowała wojska saskie Fryderyka Augusta Rutowskiego w czasie drugiej wojny śląskiej, części wojny o sukcesję austriacką.
