17 lipca 1788 roku, na początku wojny rosyjsko-szwedzkiej, flota szwedzka księcia Karola Sudermańskiego spotkała rosyjską Flotę Bałtycką admirała Samuela Greiga pod wyspą Gogland w Zatoce Fińskiej. Po wieczornej walce z bliska każda ze stron miała w rękach jeden zdobyty okręt liniowy przeciwnika. Szwedzi i Rosjanie świętowali zwycięstwo, ale flota szwedzka odeszła do Sveaborga, gdzie wkrótce została zablokowana, a nadzieje króla Gustawa III na zagrożenie Petersburgowi od strony morza prysły.
Hazard Gustawa III
Rosja od 1787 roku prowadziła wojnę z Turcją i według rosyjskiej Encyklopedii Wojskowej z lat 1911 do 1915 eskadrę admirała Samuela Greiga szykowano właśnie do rejsu na Morze Śródziemne, gdy latem 1788 roku Szwecja zerwała stosunki dyplomatyczne. Plan króla Gustawa III, jak streszczają go Royal Collection Trust i muzea miejskie Genui, polegał na rozbiciu albo zamknięciu w portach rosyjskiej Floty Bałtyckiej, podczas gdy szwedzkie wojska ruszą na Petersburg. Flota liniowa pod dowództwem brata króla, księcia Karola Sudermańskiego, weszła do Zatoki Fińskiej, by odszukać Rosjan.1
Wyprawę śródziemnomorską odwołano i Greig, Szkot w rosyjskiej służbie od 1764 roku, wyprowadził z Kronsztadu Flotę Bałtycką, z załogami uzupełnionymi rekrutami, którzy nigdy nie byli na morzu. Wielka Encyklopedia Radziecka przypisuje Szwedom 15 okrętów liniowych i 8 fregat, a Rosjanom 17 okrętów liniowych i 8 fregat. Szwedzki numizmatyk Bror Emil Hildebrand, opisując medal wybity na pamiątkę bitwy, wymienia po stronie szwedzkiej 15 okrętów liniowych i 5 fregat oraz kilka mniejszych jednostek, a flotę rosyjską uznaje za silniejszą.2
Wieczorna bitwa pod Goglandem
Floty spotkały się 17 lipca w pobliżu Goglandu, wyspy we wschodniej części Zatoki Fińskiej, którą Szwedzi nazywają Hogland. Rosja posługiwała się wówczas kalendarzem juliańskim, dlatego rosyjskie źródła datują bitwę na 6 lipca.3
Walka toczyła się z bliska i zaczęła się około piątej po południu, gdy ogień otworzyły do siebie rosyjski okręt flagowy Rostisław i szwedzki okręt flagowy. Skończyła się wymianą zdobyczy: według Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej każda strona straciła jeden okręt liniowy. Rosyjska Encyklopedia Wojskowa pisze, że Rostisław około dziesiątej wieczorem zmusił do opuszczenia bandery Prinsa Gustafa, okręt wiceadmirała hrabiego Wachtmeistera, a rosyjski Władysław, odcięty na końcu linii i zniesiony między okręty szwedzkie, musiał się poddać. Szwedzkie Muzeum Morskie odnotowuje, że Władysława, okręt 74-działowy, zbudowano w Archangielsku i zwodowano w 1784 roku; pływał potem pod szwedzką banderą aż do rozbiórki w 1819 roku, a muzeum przechowuje banderę znalezioną na jego pokładzie.4
Straty podawane są bardzo różnie. Rosyjska Encyklopedia Wojskowa liczy 580 zabitych Rosjan, 720 rannych i 470 wziętych do niewoli na Władysławie oraz przytacza ogłoszone przez Szwedów dane, opatrzone przez nią znakiem zapytania: 130 zabitych i 334 rannych, a do tego 539 ludzi wziętych do niewoli na Prinsie Gustafie. Muzea Genui podają około 600 zabitych Rosjan wobec 200 do 300 Szwedów.5
Dwa zwycięstwa, jeden wynik
Obie strony ogłosiły sukces. Tekst Hildebranda o szwedzkim medalu mówi o pełnym zwycięstwie Szwedów. Encyklopedia Petersburga i Wielka Encyklopedia Radziecka przypisują wygraną Greigowi. Rosyjska Encyklopedia Wojskowa jest ostrożniejsza: taktycznie, pisze, bitwy nie można nazwać zwycięstwem, ale strategicznie z pewnością nim była, bo cały plan Gustawa III legł w gruzach. Royal Collection Trust uznaje wynik za nierozstrzygnięty.6
Spór rozstrzygnęło to, co stało się potem. Rankiem po bitwie flota szwedzka pożeglowała do twierdzy Sveaborg pod Helsinkami, gdzie wkrótce zablokowali ją Rosjanie. Również muzea Genui uznają sukces strategiczny Rosjan. Blokada kosztowała Szwedów jeszcze jeden okręt: według Szwedzkiego Muzeum Morskiego liniowiec Kronprins Gustaf Adolf, uczestnik bitwy, wszedł na mieliznę pod Sveaborgiem i 6 sierpnia został zdobyty przez rosyjską eskadrę, a załogę wzięto do niewoli i okręt spalono.7
Greig nie doczekał końca kampanii. Zmarł na pokładzie swojego okrętu flagowego Rostisław w Rewlu, dzisiejszym Tallinnie, 26 października 1788 roku, czyli 15 października według kalendarza rosyjskiego. Wojna ciągnęła się do 1790 roku i skończyła się bez większych zmian granic.8
