Operacja miuska 1943: natarcie w Donbasie, które ściągnęło pancerne dywizje na południe

W lipcu 1943 roku niemiecka ofensywa na łuk kurski grzęzła. 13 lipca Hitler oznajmił dowódcom grup armii, że ją przerywa. Najbardziej martwiło go lądowanie aliantów na Sycylii trzy dni wcześniej, ale, jak pisze Earl Ziemke w historii przygotowanej dla armii amerykańskiej, niepokój o Zagłębie Donieckie budziło też gromadzenie wojsk radzieckich naprzeciw niemieckiej 1. Armii Pancernej i 6. Armii na południu.²

Donbas był ważny dla obu stron. Ziemke zwraca uwagę, że między Stalino a Miusem leżała lepsza połowa donieckich złóż węgla, a węgiel, metale i zboże należały do braków najdotkliwiej odczuwanych przez gospodarkę radziecką. Niemiecki front na południu biegł wzdłuż Dońca, a potem na południe, wzdłuż rzeki Mius, aż do Zatoki Taganroskiej, i trzymały go dwie armie rozciągnięte na ponad 250 milach.³

Natarcie nad Miusem

Rankiem 17 lipca Fronty Południowo-Zachodni i Południowy rozpoczęły ofensywę. Front Południowy generała pułkownika Fiodora Tołbuchina, z 51., 5. Uderzeniową, 28., 44. i 2. Gwardyjską Armią oraz 8. Armią Lotniczą, zaatakował niemiecką 6. Armię, która broniła umocnionej linii Miusu siłami do 11 dywizji. Główne uderzenie wyszło w centrum z rejonu Rowieńek, a na obu skrzydłach prowadzono natarcia pomocnicze.⁴

Niemcy od niemal tygodnia obserwowali gorączkowy ruch po drugiej stronie. Ziemke pisze, że już pierwszego dnia wyłoniły się dwa kierunki głównego wysiłku, jeden pod Iziumem przeciw 1. Armii Pancernej, drugi na północ od Gołodajewki nad Miusem, i że niemieckie dowództwo ze zdziwieniem uznało, iż Rosjanie chcą odbić całe Zagłębie Donieckie, a nie tylko odciągnąć odwody spod Kurska.⁵

Na kierunku głównym Front Południowy zdołał wbić się w niemiecką obronę tylko na 5 do 6 km i uchwycić niewielki przyczółek nad Miusem w rejonie Stiepanowki i Marinowki. Natarcia pomocnicze nie posunęły się naprzód.⁶

Niemcy nie dali się całkiem zaskoczyć. 14 lipca, co ich własne dowództwo uznało wtedy za przesadną ostrożność, Hitler kazał przesunąć XXIV Korpus Pancerny jako odwód za 1. Armię Pancerną. Mimo to, jak pisze Ziemke, Rosjanie szybko uzyskali znaczne włamania i uparcie starali się je poszerzyć, a przez dwa tygodnie walka gwałtownie przechylała się to w jedną, to w drugą stronę i chwilami robiło się groźnie, choć do rozstrzygającego przełamania nigdy nie doszło.⁷

Czołgi idą na południe

By nie dopuścić do przełamania nad Miusem, niemieckie dowództwo przerzuciło w pas Frontu Południowego dwa korpusy pancerne, jak podaje radziecka encyklopedia wojny. Ziemke pokazuje, skąd się wzięły. 17 lipca, w dniu rozpoczęcia ofensywy, Hitler kazał wycofać z frontu pod Kurskiem II Korpus Pancerny SS, zamierzając wysłać go do Włoch, gdy tylko zażegna się zagrożenie dla 1. Armii Pancernej i 6. Armii. 26 lipca dywizja SS Adolf Hitler miała już rozkaz załadunku do Włoch w Stalino, w samym Donbasie.⁸

30 lipca Niemcy wyprowadzili silne przeciwuderzenie na głównym kierunku Frontu Południowego i wdarli się w radzieckie pozycje. Do 2 sierpnia Front Południowy, jak pisze radziecka encyklopedia, pod naporem przeważających sił nieprzyjaciela cofnął się na pozycje wyjściowe.⁹

Klęska czy sukces?

Ziemke nazywa te walki małymi bitwami, które szybko zginęły w biegu większych wydarzeń, ale były ogromnie kosztowne dla obu stron. Między 17 lipca a 6 sierpnia, jak podaje, sama niemiecka 6. Armia wzięła 17 tysięcy jeńców radzieckich i straciła 23 855 ludzi zabitych, rannych i zaginionych.¹⁰

Radzieckie wydawnictwa encyklopedyczne uznają, że główny cel operacji osiągnięto. Wojskowy słownik encyklopedyczny i encyklopedia wojny zgodnie piszą, że Front Południowy związał w Donbasie dużą grupę niemiecką, nie pozwolił przerzucić stamtąd pod Kursk ani jednej dywizji i zmusił Niemców do ściągnięcia kilku dywizji pancernych spod Charkowa i Orła, co ułatwiło kontrofensywę Frontów Woroneskiego i Stepowego. Oba dodają, że doświadczenia wykorzystano przy następnej próbie.¹¹

Następna próba przyszła szybko. 13 i 18 sierpnia, pisze Ziemke, Fronty Południowo-Zachodni i Południowy uderzyły znowu na południe od Iziumu i na wschód od Gołodajewki, dokładnie tam, gdzie poniosły porażkę w lipcu. Tym razem niemiecka linia ustąpiła: 29 sierpnia wojska radzieckie doszły do wybrzeża na zachód od Taganrogu, a na początku września Niemcy cofali się z Zagłębia Donieckiego ku Dnieprowi.¹²