Operacja smoleńska 1943: Armia Czerwona otwiera drogę na zachód

Gdy w lipcu 1943 roku załamała się niemiecka ofensywa pod Kurskiem, Armia Czerwona przeszła do natarcia niemal na całym froncie od Bałtyku po Morze Czarne. Jedno z tych uderzeń wymierzono w Smoleńsk, dawną twierdzę nad górnym Dnieprem, która strzeże przesmyku między Dźwiną a Dnieprem na drodze z Moskwy do Mińska. Stawka nadała mu kryptonim Suworow.²

Według Rosyjskiej encyklopedii historycznej, wydawanej przez Rosyjskie Wojskowo-Historyczne Towarzystwo, główny cios miał zadać Front Zachodni generała pułkownika Wasilija Sokołowskiego w kierunku Spas-Diemieńska, Jelni i Rosławia, a potem skręcić na Smoleńsk. Lewe skrzydło Frontu Kalinińskiego generała pułkownika Andrieja Jeriomienki miało tymczasem nacierać od północy na Duchowszczynę. Działania obu frontów koordynował marszałek artylerii Nikołaj Woronow, a 3 do 5 sierpnia ich stanowiska dowodzenia odwiedził Stalin.³

Dwa bardzo różne rachunki

Wielka Encyklopedia Radziecka przypisuje obu frontom 1 253 000 żołnierzy, około 20 640 dział i moździerzy, 1430 czołgów i dział samobieżnych oraz ponad 1000 samolotów bojowych. Naprzeciw nich, jak podaje, stało ponad 40 dywizji niemieckiej 3. Armii Pancernej i 4. Armii, do 850 tysięcy ludzi pod dowództwem feldmarszałka Günthera von Klugego, okopanych w czterech lub pięciu pasach obrony sięgających w głąb do 130 km, na zalesionym i podmokłym terenie.⁴

Niemieckie akta pokazują obraz skromniejszy. Earl Ziemke, historyk armii amerykańskiej, który na nich pracował, podaje, że niemiecka 4. Armia miała pod koniec sierpnia 11 dywizji i 7 grup bojowych, i opisuje grupę armii, która przez całe lato oddawała dywizje na południe, by ratować Grupę Armii Południe. Grupa Armii Środek była silna na papierze, ale brakowało jej ludzi na linii frontu.⁵

Cztery kilometry pierwszego dnia

Front Zachodni ruszył 7 sierpnia o 6.30 po silnym przygotowaniu artyleryjskim. Szło opornie. Niemcy bez przerwy kontratakowali i umiejętnie wykorzystywali lasy i bagna, a do wieczora wojska radzieckie posunęły się zaledwie o około 4 km; Sokołowski musiał przedwcześnie wprowadzić do walki drugi rzut. 8 sierpnia ruszyło natarcie na kierunku jarcewskim. Dopiero 13 sierpnia, jak podaje Rosyjska encyklopedia historyczna, atakujący doszli do rubieży oddalonej o 25 km, a tego dnia zdobyto Spas-Diemieńsk. Stawka wstrzymała wtedy ofensywę, by przegrupować siły.⁶

Niemieckie źródła Ziemkego potwierdzają, że w tym miesiącu 4. Armia ledwie utrzymała swoją linię. Około 20 sierpnia, pisze Ziemke, Stawka poleciła Woronowowi zaniechać uderzenia na Rosław i przygotować natarcie przez Jelnię na Smoleńsk.⁷

Drzwi do Smoleńska

Drugie uderzenie przyszło 28 sierpnia. Dwie armie Frontu Zachodniego, 10. Gwardyjska i 21., zaatakowały na styku niemieckiej 9. i 4. Armii i w ciągu dwóch dni wbiły klin głęboki na około 20 mil aż do Jelni, którą zdobyto 30 sierpnia; 1 września padł Dorohobuż. 11 września Kluge zameldował naczelnemu dowództwu wojsk lądowych, w cytacie u Ziemkego, że drzwi do Smoleńska stoją otworem.⁸

15 września Hitler zgodził się na ogólny odwrót na pozycję Pantera, czyli linię przez Witebsk, Orszę i Dniepr, ale kazał Klugemu wycofywać się powoli. Ta zwłoka pozwoliła Armii Czerwonej dalej naciskać. 16 września padło Jarcewo, 19 września Duchowszczyna, a między 20 a 23 września Front Kaliniński przełamał obronę na północ od Smoleńska i zajął Diemidow, podczas gdy linia 4. Armii na południowy wschód od miasta zaczęła pękać.⁹

25 września wojska radzieckie weszły do Smoleńska i Rosławia. Rosyjska encyklopedia historyczna podaje, że czerwony sztandar nad hotelem Smoleńsk przy dzisiejszym placu Zwycięstwa zatknął kapitan P. K. Kłepacz. Na początku października fronty przekroczyły granicę Białorusi i okopały się na zachód od Wieliża i Rudni oraz nad rzeką Pronią.¹⁰

Co dała operacja Suworow

Źródła radzieckie i rosyjskie podają, że wojska posunęły się o 225 km (Wielka Encyklopedia Radziecka) albo o 250 km w pasie szerokim do 400 km (Rosyjska encyklopedia historyczna). Pierwsze liczy 5 niemieckich dywizji piechoty, 1 pancerną i 1 zmotoryzowaną rozbite oraz 15 kolejnych pobitych, drugie 7 rozbitych i 14 ciężko pobitych. Oba podkreślają, że ofensywa związała siły niemieckie, które w przeciwnym razie mogłyby pójść na południe, gdzie główny wysiłek radziecki zmierzał do sforsowania Dniepru.¹¹

Dla Polski odzyskanie Smoleńszczyzny przez ZSRR miało ponury ciąg dalszy. W kwietniu 1943 roku Niemcy ogłosili odkrycie grobów zamordowanych polskich oficerów w Lesie Katyńskim pod Smoleńskiem. Gdy teren wrócił w ręce radzieckie, Sowieci rozpoczęli tam własne śledztwo, a 13 stycznia 1944 roku powołali komisję pod przewodnictwem Nikołaja Burdenki, która w ciągu dwóch tygodni ogłosiła raport obciążający Niemców. Instytut Pamięci Narodowej opisuje to jako budowę kłamstwa katyńskiego.¹²