Operacja krymska 1944: Armia Czerwona odbija Sewastopol w miesiąc

Zimą 1943 roku niemiecka 17. Armia była na Krymie odcięta. Armia Czerwona doszła do Dniepru, trzymała przyczółek na południowym brzegu Sywaszu i drugi na Półwyspie Kerczeńskim, a z resztą frontu Osi łączyło Krym już tylko Morze Czarne. Earl Ziemke, historyk armii amerykańskiej, który opisał te wydarzenia na podstawie niemieckich akt, pisze, że dowódca armii Erwin Jaenecke i szef sztabu generalnego Kurt Zeitzler byli zgodni: półwyspu nie da się długo utrzymać. Hitler kazał zostać.²

Zamiast wycofać armię, wzmocnił ją. Według Ziemkego przez zimę liczba niemieckich dywizji na Krymie wzrosła z jednej do pięciu, a rumuński przywódca Ion Antonescu, choć wolałby ściągnąć swoich żołnierzy do kraju, zostawił tam siedem dywizji rumuńskich. Radziecka encyklopedia historyczna przypisuje armii wiosną około 200 tysięcy ludzi, około 3600 dział i moździerzy oraz ponad 200 czołgów i dział szturmowych. Hitler kierował się polityką: bał się, że utrata Krymu zachwieje Turcją i państwami bałkańskimi.³

Przełamanie

7 kwietnia dowódca grupy armii Ferdinand Schörner obejrzał umocnienia i zameldował, że Krym da się utrzymać jeszcze długo. Ziemke nazywa to jedną z najmniej trafnych prognoz tej wojny. Następnego ranka do natarcia ruszył 4. Front Ukraiński generała Fiodora Tołbuchina. Encyklopedia ocenia siły radzieckie na około 470 tysięcy żołnierzy, około 6000 dział i moździerzy, 559 czołgów i dział samobieżnych oraz 1250 samolotów, przy wsparciu Floty Czarnomorskiej i Flotylli Azowskiej.⁴

Linia na Przesmyku Perekopskim z początku wytrzymała, ale na przyczółku nad Sywaszem rumuńska 10. Dywizja zachwiała się już pierwszego dnia, a drugiego się rozsypała. Radziecka 51. Armia, prowadząca główne uderzenie znad Sywaszu, wyszła na skrzydło pozycji perekopskiej. Tej nocy Jaenecke cofnął wojska, a Hitler, jak pisze Ziemke, zarzucił mu, że stracił nerwy.⁵

11 kwietnia od wschodu uderzyła Samodzielna Armia Nadmorska generała Andrieja Jeriomienki i jeszcze tego samego ranka zajęła Kercz, a 19. Korpus Pancerny opanował węzeł kolejowy w Dżankoju. Odwrót zamienił się w wyścig do Sewastopola. 13 kwietnia padły Symferopol i Eupatoria, 14 kwietnia Bachczysaraj, Ałuszta i Sudak, a 16 kwietnia Jałta. Do 16 kwietnia niemiecka straż tylna weszła w obręb umocnień Sewastopola. Ziemke wylicza, że w ciągu tych dziesięciu dni armia straciła 13 131 Niemców i 17 652 Rumunów.⁶

Znowu Sewastopol

W latach 1941 i 1942 Niemcy potrzebowali około 250 dni, żeby zdobyć Sewastopol. Teraz mieli go bronić. Na nocnej naradzie 21 kwietnia Schörner przekonywał Hitlera, że to niewykonalne. Hitler odpowiedział, że potrzebuje miasta tylko na sześć do ośmiu tygodni, by utrzymać w spokoju Turcję, zanim odeprze spodziewaną inwazję anglo-amerykańską we Francji. Gdy Jaenecke znów poprosił o zgodę na odwrót, Hitler go odwołał i oddał 17. Armię generałowi Karlowi Allmendingerowi.⁷

Szturm radziecki zaczął się 5 maja natarciem na północ od miasta, które Ziemke uważa za pozorowane. Główny cios spadł 7 maja od południowego wschodu, od strony Bałakławy, i do wieczora atakujący zdobyli Górę Sapun, z której widać cały przyczółek aż po przylądek Chersonez. Niemiecki kontratak nie zdołał jej odbić. W nocy 8 maja Hitler wreszcie zgodził się na ewakuację, a 9 maja wojska radzieckie zajęły Sewastopol.⁸

Ostatnie konwoje

Wiele osób marynarka zdążyła już wywieźć. Rumuński historyk marynarki Dan-Dragoș Sichigea, który pracował na aktach niemieckich i rumuńskich, podaje, że według rumuńskich meldunków morskich do końca kwietnia drogą morską ewakuowano 73 058 osób, a według 17. Armii 85 836 drogą morską i 16 027 drogą lotniczą. Obie rachuby zaczynają się od innych dat. Ostatni etap, nazwany przez Rumunów operacją 60 000, był znacznie trudniejszy.⁹

Radzieckie lotnictwo atakowało konwoje u brzegów Chersonezu. 10 maja zatopiło transportowce Totila i Teja, każdy wypełniony tysiącami żołnierzy, a Sichigea przytacza liczbę ponad 8000 zabitych w tym jednym ataku. Niemieccy dowódcy wojsk lądowych i marynarki obwiniali się nawzajem: armia twierdziła, że całe konwoje nie podeszły do brzegu, marynarka, że dym i ogień uniemożliwiały wejście do zatoczek. Ziemke ocenia to jako tragiczną klęskę organizacyjną. Z 64 700 ludzi, którzy w pierwszym tygodniu maja byli jeszcze w Sewastopolu, 26 700 zostało na plaży i trafiło do niewoli.¹⁰

Rachunek

Liczby obu stron się nie zgadzają. Radziecka encyklopedia historyczna podaje, że w czasie operacji zginęło lub dostało się do niewoli ponad 140 tysięcy żołnierzy i oficerów nieprzyjaciela, i podkreśla, że Armia Czerwona zdobyła Sewastopol w trzy dni. Niemieckie akta, z których korzystał Ziemke, podają straty z pierwszych dziesięciu dni i liczbę pozostawionych na końcu, ale nie dają jednej sumy.¹¹

Tak czy inaczej 17. Armia przestała istnieć, a wraz z nią ostatni przyczółek Osi na czarnomorskim wybrzeżu ZSRR. Hitler zarządził, że ani Jaenecke, ani Allmendinger nie dostaną nowego dowództwa, dopóki sąd wojenny nie wyjaśni, czy zrobiono wszystko, by Krym utrzymać. Flota radziecka mogła wrócić do Sewastopola, a wojska uwolnione przez to zwycięstwo poszły na zachód, do letnich ofensyw.¹²