Operacja leningradzko-nowogrodzka 1944: koniec blokady

Przez dwa i pół roku niemiecka 18. Armia trzymała Leningrad w blokadzie. Ofensywa, która ruszyła 14 stycznia 1944 roku, zakończyła ją w niespełna dwa tygodnie, a do początku marca doprowadziła wojska radzieckie pod Psków i granicę Łotwy. Nasza opowieść o oblężeniu Leningradu mówi, czym te 872 dni były wewnątrz miasta; ta jest o tym, jak się skończyły.²

Front jak z I wojny światowej

Oficjalna historia armii amerykańskiej pióra Earla Ziemkego opisuje niemiecką linię od Wołchowa po Zatokę Fińską jako front przypominający I wojnę światową: siatkę okopów i lejów po pociskach, gdzie zdobycze dwóch i pół roku walk mierzono w jardach. Ciężkie działa oblężnicze przerzucone na północ spod Sewastopola w 1942 roku wciąż mogły ostrzeliwać niemal całe miasto. Na zachód od Leningradu Rosjanie nadal trzymali przyczółek na wybrzeżu wokół Oranienbaumu.³

Niemcy przygotowali linię odwrotu, pozycję Pantera daleko na zachodzie, i zaplanowali wycofanie się na nią pod kryptonimem Blau. Hitler nie chciał jednak wydać rozkazu. Na naradzie 30 grudnia wysłuchał feldmarszałka Georga von Küchlera, dowódcy Grupy Armii Północ, i zakończył ją bez decyzji. Wywiad 18. Armii spodziewał się ofensywy w styczniu, ale przekonał sam siebie, że będzie równie skromna jak trzy wcześniejsze natarcia pod Leningradem.⁴

14 stycznia

Mylił się. Fronty Leningradzki i Wołchowski miały nad 18. Armią przewagę co najmniej trzykrotną w dywizjach i artylerii, pisze Ziemke, i sześciokrotną w czołgach, działach samobieżnych i lotnictwie: 55 dywizji strzeleckich, 9 brygad strzeleckich i 8 brygad pancernych przeciw 20 dywizjom niemieckim.⁵

14 stycznia Front Leningradzki generała L. A. Goworowa rozpoczął główne uderzenie. 2. Armia Uderzeniowa ruszyła na wschód z kotła pod Oranienbaumem, a 42. Armia na zachód od południowo-zachodnich przedmieść miasta. Tego samego dnia Front Wołchowski generała K. A. Mierieckowa zaatakował na północ i na południe od Nowogrodu. Rosjanie wybrali dwa miejsca, w których Niemcy mieli najmniej swobody: łuk frontu między Oranienbaumem a Leningradem miał u podstawy zaledwie dwadzieścia mil szerokości.⁶

Drugiego i trzeciego dnia bitwa szła tak, jak liczyli Niemcy. 17 stycznia optymizm Küchlera zaczął gasnąć. 18 stycznia 42. Armia dotarła do Krasnego Sieła, dawnej letniej rezydencji carów, a front na wschód od Oranienbaumu i na zachód od Leningradu zaczął się sypać. 19 stycznia obie radzieckie armie połączyły się w rejonie Russko-Wysockiego, osaczając lub niszcząc niemieckie oddziały pozostawione na wybrzeżu. Pod Nowogrodem osiem dywizji radzieckich okrążyło pięć batalionów niemieckich, a Hitler, który przez cały dzień twierdził, że miasto ma nadzwyczajne znaczenie symboliczne, w końcu pozwolił im próbować ucieczki przez bagna.⁷

27 stycznia: koniec blokady

21 stycznia 67. Armia uderzyła spod Kołpina na Puszkin i Pawłowsk, a inne armie radzieckie zajęły Lubań, Tosno i Czudowo. 27 stycznia w Leningradzie oddano salut i ogłoszono koniec blokady.⁸

Tego samego dnia Küchler był w Królewcu na nazistowskiej konferencji dowódców, na której Hitler mówił generałom o wierze jako gwarancji zwycięstwa. Gdy Küchler powiedział mu, że 18. Armia straciła 40 tysięcy ludzi i walczyła tak dzielnie, jak tylko można było oczekiwać, Hitler odparł, że to „nie całkiem” prawda. 29 stycznia grupa armii zameldowała, że od 10 stycznia 18. Armia straciła 35 tysięcy rannych i 14 tysięcy zabitych, a jej stan piechoty spadł z blisko 58 tysięcy do 17 tysięcy. Küchlera odwołano, a dowództwo objął feldmarszałek Walter Model.⁹

Na linię Pantera

Model zakazał wszelkich wzmianek o pozycji Pantera, żeby wyleczyć to, co nazywał „psychozą Pantery”, i próbował prowadzić ruchomą obronę według teorii „tarczy i miecza”. Rosjanie nie przestawali jednak naciskać: w stronę Narwy na zachodzie oraz pod Ługą i Pskowem na południu. 1 marca Grupa Armii Północ zrobiła ostatni krok wstecz na pozycję Pantera, a wiosenne roztopy, w których radzieckie czołgi grzęzły w błocie po wieże, pomogły jej się utrzymać.¹⁰

Kiedy to się skończyło?

Daty zależą od tego, jak liczyć. Encyklopedia Sankt Petersburga datuje samą operację leningradzko-nowogrodzką na 14 do 20 stycznia, a dalsze walki traktuje jako jej ciąg dalszy, z działaniami zaczepnymi trwającymi do początku marca. Ziemke śledzi walki do 1 marca i dalej. Tak czy inaczej encyklopedia podaje 27 stycznia 1944 roku, dzień salutu, jako datę ogłoszenia końca blokady.¹¹