26 kwietnia 1538 roku, według daty podawanej przez historyka Williama H. Prescotta, hiszpańscy żołnierze stanęli przeciwko sobie na równinie Las Salinas tuż pod Cuzco, dawną stolicą Inków. Hernando Pizarro, brat gubernatora Francisca Pizarra, pokonał armię Diega de Almagro, dawnego wspólnika Francisca w podboju Peru. Almagro dostał się do niewoli i został stracony, a spór doprowadził w 1541 roku do zabójstwa samego Francisca Pizarra. Część źródeł datuje bitwę na 6 kwietnia.
Wspólnicy, którzy stali się rywalami
Francisco Pizarro i Diego de Almagro byli wspólnikami w podboju imperium Inków, ale poróżnili się o łupy i władzę. Korona hiszpańska dała każdemu z nich gubernatorstwo, a dziennik La Tercera, za chilijskim historykiem Diegiem Barrosem Araną, wyjaśnia, że granicy między nimi nigdy wyraźnie nie wytyczono, więc obaj rościli sobie prawo do Cuzco. Almagro wyprawił się do Chile i wrócił rozczarowany ubóstwem tego kraju.1
Po powrocie zastał trwające powstanie Inków i oblężone Cuzco. Stłumił powstanie, zajął miasto i uwięził braci Pizarra, w tym Hernanda. Później wypuścił Hernanda na wolność. Według relacji Prescotta, gdy nadciągała armia Pizarrów, kapitan Almagra Rodrigo Orgóñez powiedział mu, że na rokowania jest za późno: skoro uwolnił Hernanda, pozostaje tylko z nim walczyć.2
Bitwa
Hernando Pizarro ruszył na Cuzco z armią weteranów i świeżo przybyłych żołnierzy, a ciężko chory Almagro przekazał dowództwo Orgóñezowi. Prescott opisuje, jak Orgóñez zajął pozycję pod Las Salinas, miejscem nazwanym od dołów do pozyskiwania soli, niecałą milę hiszpańską od miasta, za mokradłem i niewielkim strumieniem. Siły Almagra ocenia na około 500 ludzi, w większości konnych, z sześcioma małymi działami, a siły Hernanda na około 700, przy czym ich atutem był oddział arkebuzerów.3
W relacji Prescotta piechota Pizarrów pod Gonzalem Pizarrem i Pedrem de Valdivią przeszła strumień pod ogniem, arkebuzerzy rozbili pikinierów Orgóñeza, a Hernando poprowadził przez wodę konnicę. Orgóñez został ranny, pojmany i zabity już po złożeniu broni, a ludzie Almagra uciekli w stronę Cuzco. Almagro, który obserwował bitwę z lektyki na pobliskim wzgórzu, dostał się do niewoli. Prescott pisze, że walka trwała niespełna dwie godziny, a poległych było nie mniej niż 150, głównie ludzi Almagra, choć jeden z uczestników mówił o 200. Według niego z okolicznych wzgórz przyglądały się bitwie tłumy Indian.4
Egzekucja i zemsta
Hernando Pizarro postawił Almagra przed sądem, który skazał go na śmierć. Stracono go w celi za pomocą garoty, a La Tercera datuje jego śmierć na 8 lipca 1538 roku. Nawet jego wiek jest niepewny. Almagro był podrzutkiem, zauważa Prescott, który sądził, że miał blisko siedemdziesiąt lat; Britannica podaje jako rok urodzenia 1475, a La Tercera pisze, że w czasie bitwy miał 63 lata. Biografia Francisca Pizarra w Britannice opisuje, co nastąpiło potem: dawni stronnicy Almagra skupili się wokół jego syna w Limie i 26 czerwca 1541 roku, obawiając się, że zostaną wyeliminowani, zaatakowali pałac gubernatora i zabili Pizarra. Prescott nazwał Las Salinas pierwszą wojną domową zdobywców, a Britannica pisze o pierwszej z kilku bratobójczych wojen między hiszpańskimi kapitanami w Peru.5
Która data?
Data nie jest pewna. Prescott, piszący w 1847 roku na podstawie hiszpańskich kronik, podaje 26 kwietnia 1538 roku. La Tercera, za Barrosem Araną, podaje 6 kwietnia 1538 roku. Tak czy inaczej to data według kalendarza juliańskiego, którym Hiszpania i jej imperium posługiwały się do 1582 roku. Armie były niewielkie, ale, jak ujął to Prescott, stawką było władanie imperium.6
