7 maja w historii wojskowości: bitwa pod Harranem, 1104

Państwa krzyżowe w 1104 roku

Po pierwszej krucjacie Frankowie trzymali łańcuch nowych państw w Syrii i Palestynie. Hrabstwem Edessy, wysuniętym najdalej na wschód, rządził od 1100 roku Baldwin z Le Bourg, kuzyn króla Jerozolimy Baldwina I. Na zachód od niego leżało Księstwo Antiochii normańskiego wodza Boemunda, którego Turcy wypuścili z niewoli dopiero w 1103 roku.¹

Wiosną 1104 roku dwaj potężni emirowie tureccy, Czökürmisz z Mosulu i Sokman ibn Artuk z Mardinu, zażegnali spory i połączyli siły przeciw Frankom. Damasceński kronikarz Ibn al-Kalanisi pisze, że zaprzysięgli wspólną świętą wojnę i rozbili obóz pod Ras al-Ajn na początku miesiąca szaban, który zaczął się 29 kwietnia. Ruszyli na Edessę. Baldwin wezwał pomocy, a Boemund i Tankred wyruszyli z Antiochii, by połączyć się z nim i z jego głównym wasalem Joscelinem, panem Tell Baszir.²

Oblężenie i pościg

Zamiast czekać na Turków pod Edessą, czterej wodzowie zaatakowali Harran, twierdzę położoną według historyka Harolda S. Finka dwadzieścia trzy mile na południe od miasta. Fink widzi w tym manewr dywersyjny, który odciągnął armię turecką od Edessy. Ormiański kronikarz Mateusz z Edessy pisze, że Frankowie tak mocno przycisnęli Harran, że groził mu głód. Opowiada też, jak frankijski żołnierz zbezcześcił bochenek chleba i podrzucił go pod bramę, a mieszczanie uznali to za świętokradztwo, którego Bóg nie zostawi bez kary.³

Gdy nadciągnęła armia turecka, posłużyła się pozorowanym odwrotem. Fink pisze, że Turcy cofali się na południe przez trzy dni i ciągnęli za sobą Franków, aż krzyżowcy rozdzielili się na dwa zgrupowania. Mateusz umieszcza bitwę dwa dni marszu od Harranu, w miejscu, które nazywa Oszut, i winą za klęskę obarcza pychę: Baldwin i Joscelin mieli trzymać Boemunda i Tankreda z dala, by sami zebrali laury pierwszego natarcia. Dokładne miejsce bitwy nie jest znane.⁴

Bitwa 7 maja

Oba zgrupowania frankijskie zostały rozbite jedno po drugim. Ibn al-Kalanisi datuje bitwę na 9 szabana, co według niego odpowiada 7 maja, a Britannica podaje tę samą datę pojmania Baldwina. Data podana jest według kalendarza juliańskiego, którego wówczas używano w Europie. Baldwin i Joscelin trafili do niewoli. Boemund i Tankred uciekli do Edessy z niewielkim orszakiem.⁵

Kronikarze podają wielkie liczby, których nie da się sprawdzić. Ibn al-Kalanisi pisze, że Franków było ponad dziesięć tysięcy konnych i pieszych, nie licząc taborów. Mateusz z Edessy mówi o ponad trzydziestu tysiącach zabitych chrześcijan i o kolejnych dziesięciu tysiącach uciekinierów wyrżniętych w drodze powrotnej przez mieszkańców Harranu. Ibn al-Kalanisi nazwał to wielkim i bezprzykładnym zwycięstwem, które złamało siłę zaczepną Franków i podniosło ducha muzułmanów.⁶

Granica na wschodzie

Jeńców podzielono. Joscelina zatrzymał Sokman, a Czökürmisz porwał Baldwina z obozu Sokmana i wywiózł do Mosulu. Fink pisze, że Boemund i Tankred, którym nieobecność Baldwina była na rękę, nie spieszyli się z okupem i Baldwin spędził w niewoli cztery lata. Według Britanniki wykupiono go w 1108 roku, po czym siłą odzyskał Edessę. W 1118 roku został koronowany na króla Jerozolimy.⁷

Regentem Edessy został Tankred. Antiochia traciła ziemie ze wszystkich stron: Fink opisuje, jak Ridwan z Aleppo niemal bez walki odzyskał szereg twierdz granicznych, a Bizantyjczycy zajęli Laodyceę i miasta w Cylicji. Bez ludzi i pieniędzy Boemund zostawił władzę Tankredowi i odpłynął do Italii, by zebrać nowe siły przeciw Bizancjum. Fink porównuje tę bitwę do klęski rzymskiego wodza Krassusa pod Karrami, czyli w tym samym miejscu, w 53 roku p.n.e., i uważa, że przekreśliła ona szanse Franków na marsz w stronę Iraku. Zmagania krzyżowców z muzułmańskimi sąsiadami trwały dalej, a ich punkt zwrotny opisujemy w artykule o bitwie pod Hattin.⁸