Anarchia w Anglii 1135 do 1154: Stefan, Matylda i dziewiętnaście długich zim

Utopiony książę i złamana przysięga

Wojna zaczęła się od katastrofy morskiej. 25 listopada 1120 roku na kanale La Manche zatonął Biały Statek, a wraz z nim książę Wilhelm, jedyny prawowity syn Henryka I. Nadzieje króla spoczęły odtąd na córce Matyldzie, która w 1114 roku poślubiła cesarza rzymskiego i po jego śmierci w 1125 roku zachowała tytuł cesarzowej. W latach 1126 i 1127 Henryk kazał baronom przysiąc, że przyjmą ją jako panią Anglii, a w 1128 roku wydał ją za Godfryda Plantageneta, hrabiego Andegawenii.²

Henryk zmarł 1 grudnia 1135 roku. Jego siostrzeniec Stefan z Blois złożył tę samą przysięgę co inni, ale pośpiesznie przeprawił się z Normandii, zdobył poparcie Kościoła i dostatecznej liczby normańskich możnych i został koronowany tuż przed Bożym Narodzeniem. Stephen Roberts pisze w Military History Matters, że jego rządy szybko okazały się słabe: Szkoci najechali kraj w 1136 i 1137 roku, a w 1138 roku król Dawid I ruszył na południe po raz trzeci i został pobity w bitwie o Sztandar pod Northallerton 22 sierpnia.³

Cesarzowa ląduje

We wrześniu 1139 roku Matylda wylądowała w Arundel. Najważniejszym z baronów, którzy stanęli po jej stronie, był jej przyrodni brat Robert, hrabia Gloucester, i z jego siedziby w Bristolu szybko opanowała większość zachodu kraju. Anglia miała teraz dwoje władców, a wojna, która nastąpiła, była przede wszystkim wojną zamków.⁴

Kate Ravilious, relacjonując dla magazynu Archaeology badania zespołu z Uniwersytetu w Exeter, opisuje, jak walki zapełniły kraj nowymi umocnieniami. Baronowie stawiali kolejne zamki, oblegający sypali obok nich zamki oblężnicze, a niektórych nie zdążono nawet dokończyć. Zamek Wallingford nad Tamizą, którego dla Matyldy bronił Brien fitz Count, był oblegany raz za razem między 1139 a 1153 rokiem, najciężej w latach 1139 i 1140, w 1146 oraz w latach 1152 i 1153. Po drugiej stronie rzeki Stefan zbudował zamek oblężniczy w Crowmarsh, który archeolodzy odkopali w 2011 roku.⁵

Lincoln i król w niewoli

Jedyna wielka bitwa tej wojny rozegrała się pod Lincoln. Stefan stanął pod miastem 6 stycznia 1141 roku, by oblegać zamek zajęty przez Ranulfa, hrabiego Chester. Ranulf i Robert z Gloucester nadciągnęli z odsieczą 1 lutego, a nazajutrz uderzyli. Znaczna część królewskiej jazdy uciekła, Stefan walczył dalej, aż w końcu powalił go kamień i dostał się do niewoli. Przebieg tego dnia oczami kronikarzy opisujemy w artykule o bitwie pod Lincoln w 1141 roku.⁶

Zwycięstwo powinno było dać Matyldzie królestwo. Uznano ją za królową, ale wysokie podatki i wyniosły sposób bycia zraziły do niej londyńczyków, którzy powstali i wypędzili ją, zanim zdążyła się koronować. Potem szala znów się przechyliła. 14 września 1141 roku pod Winchesterem jej armię rozgromiła odsiecz zebrana przez żonę Stefana, także Matyldę, a Robert z Gloucester dostał się do niewoli, osłaniając odwrót. W listopadzie wymieniono jeńców, hrabiego za króla, i wojna zaczęła się niemal od początku.⁷

Ucieczka przez śnieg

Zimą 1142 roku Stefan omal nie zakończył wojny pod Oksfordem, gdzie oblegał cesarzową w zamku. Pewnej nocy wymknęła się z trzema rycerzami, wszyscy w bieli, by nie odcinać się od śniegu, i przeszła około sześciu mil przez śnieg i lód do Wallingford. Ravilious dodaje, że po drodze przeprawiła się przez zamarzniętą Tamizę.⁸

Żadna ze stron nie potrafiła dobić drugiej. Roberts datuje najcięższe walki mniej więcej do 1145 roku. Wojna była okrutna bardziej dla wsi niż krwawa na polu bitwy: Ravilious przypomina, że stronnicy Matyldy ścięli sześćdziesięciu królewskich łuczników, że Geoffrey de Mandeville, hrabia Essex, pustoszył Fenlandię z wyspy Ely, dopóki w 1144 roku nie zabiła go strzała, i że za panowania Stefana na zachodzie kraju znacznie przybyło zakopanych skarbów monet, znak, że ludzie ukrywali swój majątek.⁹

Henryk Plantagenet i pokój

Robert z Gloucester zmarł w 1147 roku, a na początku 1148 roku Matylda opuściła Anglię i wróciła do Normandii. Jej sprawę przejął syn Henryk, który próbował szczęścia w 1147 i 1149 roku. W 1152 roku był już księciem Normandii, hrabią Andegawenii i mężem Eleonory Akwitańskiej, a papież nie zgodził się, by Stefan koronował za życia swego syna Eustachego.¹⁰

W styczniu 1153 roku Henryk przeprawił się do Anglii z większą armią. W sierpniu zmarł Eustachy, a wraz z nim powód, dla którego Stefan miał walczyć dalej. 6 listopada 1153 roku traktat z Winchesteru, nazywany też traktatem z Wallingford, zakończył wojnę: Stefan miał panować do śmierci, a po nim tron miał objąć Henryk. Warunki pokoju nakazywały też zburzyć zamek oblężniczy w Crowmarsh. Stefan zmarł 25 października 1154 roku, a Henryk II, wnuk Henryka I i prawnuk Wilhelma Zdobywcy, rozpoczął panowanie, które trwało do 1189 roku.¹¹

Skąd nazwa Anarchia

Nikt w tamtych czasach tak tej wojny nie nazywał. Kronika z epoki mówiła o panowaniu Stefana jako o dziewiętnastu długich zimach, a nazwę Anarchia wymyślił wiktoriański historyk William Stubbs. Współcześni historycy spierają się i o nazwę, i o daty, zaczynając wojnę w 1135 albo w 1139 roku i kończąc ją w 1153 albo w 1154 roku. Nie ma natomiast wątpliwości co do skutku: korona przeszła na syna Matyldy i na dom Andegaweński, dynastię Henryka II i jego syna Ryszarda Lwie Serce.¹²