Bitwa pod Civetot 1096: koniec krucjaty ludowej

Pierwszą krucjatę pamięta się ze zdobycia Jerozolimy w 1099 roku. Jej pierwsza fala nawet się do niej nie zbliżyła. Jesienią 1096 roku dziesiątki tysięcy zwykłych mężczyzn i kobiet, którzy poszli za Piotrem Pustelnikiem przez Europę, przeprawiły się do Anatolii przed armiami rycerskimi, a w ciągu trzech miesięcy prawie wszyscy zginęli albo trafili w niewolę.²

Armia Piotra Pustelnika

Gdy w 1095 roku papież Urban II wezwał do krucjaty, Piotr, kaznodzieja z Amiens, poniósł to wezwanie przez Francję i Niemcy. Obiecywał, że armia idąca wyzwolić Jerozolimę będzie pod Bożą opieką, i tłumy szły za nim. Kościół myślał o rycerzach, którzy potrafią uzbroić i poprowadzić wojsko; Piotr werbował wszystkich, a większość jego zwolenników to chłopi i mieszczanie bez uzbrojenia i wyszkolenia. Crusades Reference Library ocenia jego zwolenników na od dwudziestu do czterdziestu tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci w chwili wyjścia z Niemiec.³

Marsz na wschód był krwawy. Grupy związane z ruchem napadały na gminy żydowskie, a kolumna Piotra walczyła po drodze z Węgrami i Bułgarami, tracąc tysiące ludzi w walkach, od głodu i w wypadkach. Grupa Waltera bez Mienia dotarła do Konstantynopola pod koniec lipca 1096 roku, a grupa Piotra na początku sierpnia.⁴

Przez Bosfor

Cesarz Aleksy I Komnen prosił Zachód o żołnierzy, a nie o tłum, który musiał wyżywić. Namawiał Piotra, by zaczekał na armie rycerskie, ale gdy krzyżowcy zaczęli plądrować przedmieścia Konstantynopola, kazał przewieźć ich przez Bosfor, według Dereka Davisona 6 sierpnia. Rozłożyli się obozem pod Civetot, które Anna Komnena, córka cesarza i historyczka, umieszcza koło miasteczka Helenopolis.⁵

Bez mocnego przywództwa tłum podzielił się według języków. Francuskie grupy łupiły okolice Nicei, stolicy seldżuckiego sułtana Kilidż Arslana I, a grupa Niemców zajęła we wrześniu zamek Kserigordon. Wojska sułtana go oblegały i odbiły; według Crusades Reference Library utrzymywało go około sześciu tysięcy krzyżowców, którzy zginęli, natomiast Anna Komnena pisze, że sułtan część obrońców wyciął, a resztę wziął do niewoli.⁶

21 października: zasadzka

To, co wyciągnęło główne siły z obozu, opowiada się na dwa sposoby. Davison i Anna Komnena piszą, że Turcy rozpuścili fałszywą wieść, w wersji Davisona listem, w wersji Anny przez dwóch wysłanników do obozu, że Niemcy zdobyli Niceę i dzielą jej bogactwa, a krzyżowcy rzucili się po swoją część łupów. Crusades Reference Library pisze, że gdy dotarła wieść o rzezi w Kserigordonie, około dwudziestu tysięcy ludzi ruszyło na Niceę, by się zemścić. Tak czy inaczej, maszerowali bez ładu prosto w tureckie zasadzki.⁷

21 października 1096 roku armia seldżucka uderzyła na kolumnę na drodze do Nicei, rozbiła ją i zepchnęła z powrotem ku obozowi, w którym zostały kobiety, dzieci i chorzy. Większość krzyżowców zginęła albo została pojmana i sprzedana w niewolę. Kilka tysięcy dotarło do pobliskiej twierdzy i broniło się, aż nadeszły wojska bizantyjskie i odwiozły ich do Konstantynopola.⁸

Gdzie był Piotr?

Źródła nie zgadzają się co do samego Piotra. Davison i Crusades Reference Library piszą, że wrócił do Konstantynopola prosić cesarza o pomoc i ominęła go bitwa. Anna Komnena pisze, że Piotr uszedł z rzezi z garstką ludzi i schronił się w Helenopolis, gdzie Turcy próbowali go pojmać, dopóki cesarz nie wysłał po niego okrętów. Tak czy inaczej przeżył, dołączył do głównych armii krucjaty, wygłaszał kazania pod Antiochią i przed Jerozolimą, a potem wrócił do Europy, gdzie założył klasztor Neufmoustier.⁹

Piramida kości

Nikt nie policzył zabitych. Crusades Reference Library pisze, że z dwudziestu tysięcy idących na Niceę zginęli wszyscy oprócz małej garstki. Anna Komnena, pisząca po latach, opisuje ciała ułożone w coś, co nazywa nie kopcem, lecz górą, piramidą kości, i dodaje, że później kości użyto do wypełnienia murów twierdzy. Jej opis jest sugestywny, ale z drugiej ręki, a jej liczby w innych miejscach, jak 80 tysięcy pieszych i 100 tysięcy konnych w samym orszaku Piotra, znacznie przewyższają inne szacunki, więc warto go czytać jako obraz skali klęski, a nie jako rachunek.¹⁰

Civetot zakończyło krucjatę ludową. Davison nazywa ją próbą, z której przywódcy Europy powinni byli wyciągnąć wnioski. Crusades Reference Library ocenia, że Piotr był lepszym mówcą niż wodzem: jego kazania porwały tysiące ludzi, a jego przywództwo kosztowało wielu z nich życie i zatruło stosunki między Bizancjum a późniejszymi krzyżowcami. Tego samego dnia wieki później dwie zupełnie inne armie rozstrzygnęły los Japonii pod Sekigaharą w 1600 roku i los mórz pod Trafalgarem w 1805 roku.¹¹