Co wydarzyło się 21 października w historii wojskowości?

Z tą datą wiążą się trzy bitwy: pod Civetot w 1096 roku, gdzie rozbito krucjatę ludową; pod Sekigaharą w 1600 roku, którą wygrał Tokugawa Ieyasu; oraz pod Trafalgarem w 1805 roku, gdzie Nelson pokonał połączoną flotę francusko-hiszpańską i poległ.

Jak brzmiał sygnał Nelsona pod Trafalgarem?

„England expects that every man will do his duty”, czyli „Anglia oczekuje, że każdy spełni swój obowiązek”. Nelson chciał użyć słowa „confides” („ufa”), ale jego oficer sygnałowy John Pasco zaproponował „expects”, bo było w książce sygnałowej i dało się je szybciej nadać.

Około 13.15 kula muszkietowa wystrzelona z olinowania francuskiego Redoutable trafiła go w bark i strzaskała mu kręgosłup. Zmarł pod pokładem o 16.30, a jego ostatnie słowa brzmiały: „Dzięki Bogu, spełniłem swój obowiązek”.

Czy zdrada Kobayakawy rozstrzygnęła bitwę pod Sekigaharą?

Jego atak na skrzydło Armii Zachodniej, za którym poszli Wakisaka Yasuharu i trzej inni dowódcy, doprowadził do jej załamania. Opowieść o tym, że Ieyasu kazał go ostrzelać, by zmusić go do decyzji, jest tradycyjna, ale historyk Shiramine Jun dowodzi, że Kobayakawa zmienił stronę na samym początku bitwy, co czyniłoby z niej mit.

Ilu krzyżowców zginęło pod Civetot?

Wiarygodnej liczby nie ma. Większość krzyżowców zginęła lub trafiła do niewoli, a według serwisu Histories and Castles przeżyło mniej niż 3000 uczestników wyprawy Piotra.

21 października w historii wojskowości: bitwy pod Sekigaharą, Trafalgarem i Civetot

Krótka odpowiedź

Z 21 października wiążą się trzy bardzo różne bitwy. Pod Civetot w 1096 roku fałszywa pogłoska zwabiła krucjatę ludową w seldżucką zasadzkę na drodze do Nicei, a mur zbudowany z kości poległych stał jeszcze dziesiątki lat później. Pod Sekigaharą w 1600 roku Kobayakawa Hideaki zwrócił swoich 15 000 ludzi przeciw własnym sojusznikom, a Tokugawa Ieyasu w pół dnia zdobył władzę, którą jego ród miał utrzymać przez ponad dwa i pół stulecia. Pod Trafalgarem w 1805 roku Nelson zasygnalizował, że Anglia oczekuje od każdego spełnienia obowiązku, przełamał linię francusko-hiszpańską dwiema kolumnami i padł od kuli strzelca z olinowania wrogiego okrętu, umierając w godzinie zwycięstwa.

Civetot, 1096: krucjata ludowa w Azji Mniejszej

Krucjata ludowa była pierwszą falą I wyprawy krzyżowej: dziesiątki tysięcy w większości ubogich i słabo uzbrojonych zwolenników kaznodziei Piotra Pustelnika, którzy wyruszyli kilka miesięcy przed wojskami możnych panów. Późnym latem 1096 roku cesarz bizantyjski Aleksy I przeprawił ich przez Bosfor. Radził im zaczekać na rycerzy, ale nie posłuchali i rozbili obóz pod Civetot, niedaleko seldżuckiej Nicei.¹

We wrześniu oddział niemiecki, według Encyclopedia.com liczący około 6000 ludzi, opanował zamek Kserigordon, a Turcy go oblegli i odcięli od wody. Gesta Francorum, kronika spisana przez krzyżowca, opisuje osiem dni pragnienia, w czasie których obrońcy upuszczali krew koniom i osłom i ją pili. Tych, którzy się poddali i nie chcieli wyrzec się wiary, według kroniki zabito.²

21 października 1096: zasadzka na drodze do Nicei

Wtedy do Civetot dotarła fałszywa wieść, że Niemcy zdobyli Niceę i jej bogactwa. Anna Komnena, córka cesarza, pisała, że „wszystkich gwałtownie poruszyła”, a według Dereka Davisona rozeszła się za sprawą podrobionego listu. Piotr przebywał wtedy w Konstantynopolu, gdzie zabiegał o zaopatrzenie i pomoc. Albert z Akwizgranu podaje, że wymaszerowało 25 000 pieszych i 500 rycerzy; Encyclopedia.com szacuje kolumnę na około 20 000 ludzi.³

Wojska seldżuckiego władcy Kilidż Arslana urządziły na drodze zasadzkę i rozbiły kolumnę. Zginął Walter bez Mienia, jeden z nielicznych doświadczonych rycerzy wyprawy; według Alberta padł przeszyty siedmioma strzałami, które przebiły jego kolczugę; tę samą liczbę podaje serwis Histories and Castles. Turcy zepchnęli niedobitków do obozu, gdzie, jak czytamy w Gesta Francorum, „jednych zastali śpiących, innych leżących, jeszcze innych nagich i wszystkich ich zabili”. Według Alberta około 3000 ludzi uciekło do starej, opuszczonej warowni nad morzem i broniło się, dopóki z odsieczą nie nadeszły wojska bizantyjskie wysłane przez Aleksego; Davison pisze o paru tysiącach.⁴

Straty pod Civetot

Wiarygodnej liczby nie ma. Większość krzyżowców zginęła albo trafiła do niewoli i została sprzedana, a według serwisu Histories and Castles przeżyło mniej niż 3000 uczestników wyprawy Piotra. Anna Komnena pisała, że zabitych zwalono w kopiec „wysoki jak góra”, a ich kości wmurowano później w mury twierdzy, która stała się czymś w rodzaju grobowca i stała jeszcze za jej czasów. Krucjata ludowa przestała istnieć. Sam Piotr dołączył do głównej armii krzyżowców i był obecny przy zdobyciu Jerozolimy w 1099 roku.⁵

Sekigahara, 1600: dwie armie we mgle

Władca Japonii Toyotomi Hideyoshi zmarł w 1598 roku i pozostawił dwóch głównych rywali do władzy, Ishidę Mitsunariego i Tokugawę Ieyasu. Ich armie spotkały się w dolinie w środkowej Japonii, na trakcie Nakasendō łączącym Kioto z Edo: Armia Wschodnia Ieyasu przeciw Armii Zachodniej, koalicji panów prowadzonej przez Mitsunariego. Serwis History of War podaje po około 60 000 ludzi z każdej strony, amerykańska National Park Service po około 80 000. Data jest przeliczona: japońskie źródła podają 15. dzień 9. miesiąca piątego roku ery Keichō, co odpowiada 21 października 1600 roku w kalendarzu gregoriańskim.⁶

Tego ranka dolinę spowijała gęsta mgła. Walka zaczęła się, gdy Ii Naomasa i Matsudaira Tadayoshi otworzyli ogień do oddziałów Ukity Hideiego. Na okolicznych wzgórzach stały oddziały zachodnie o wątpliwej lojalności: Kobayakawa Hideaki z około 15 000 ludzi na górze Matsuo oraz wielkie siły rodu Mōri, których czołowy generał Kikkawa Hiroie potajemnie obiecał Ieyasu, że nie stanie do walki. Shimazu Yoshihiro, obozujący w pobliżu Mitsunariego, odrzucał jego prośby o włączenie się do bitwy.⁷

Wybór Kobayakawy

Kobayakawa już wcześniej potajemnie porozumiewał się z Ieyasu. W tradycyjnej wersji przez wiele godzin czekał na górze Matsuo, gdy losy bitwy się ważyły, aż około południa Ieyasu kazał swoim strzelcom ostrzelać wzgórze, by zmusić go do decyzji. Muzeum Pola Bitwy pod Sekigaharą w prefekturze Gifu nazywa to jedną z teorii. Według Stephena Turnbulla japoński historyk Shiramine Jun dowodził w 2014 roku, że Kobayakawa zwrócił się przeciw sojusznikom na samym początku bitwy, a to, jak konkluduje Turnbull, czyni z opowieści o ostrzale „kompletny mit”.⁸

Niezależnie od tego, kiedy to nastąpiło, jego atak spadł na skrzydło Armii Zachodniej i na oddziały Ōtaniego Yoshitsugu, który według National Park Service odebrał sobie potem życie. Na stronę wschodnią przeszli też Wakisaka Yasuharu i trzej inni dowódcy stojący u stóp wzgórza, i Armia Zachodnia się załamała. Shimazu Yoshihiro, mając według muzeum około 1500 ludzi, a według National Park Service 2000, przebił się przez Armię Wschodnią i wrócił do Satsumy. Jego bratanek Shimazu Toyohisa, jak podaje muzeum, zginął, dowodząc tylną strażą.⁹

Straty pod Sekigaharą i 260 lat rządów Tokugawów

Rozstrzygająca bitwa trwała mniej więcej pół dnia: według serwisu Samurai History & Culture zaczęła się około 7.30 rano i skończyła około 14.00. Szacunki strat się różnią. History of War podaje około 40 000 zabitych, a National Park Service i Samurai History & Culture około 30 000. Mitsunari uciekł, ale został schwytany i ścięty w Kioto razem z innymi przywódcami Armii Zachodniej, wśród nich Konishim Yukinagą.¹⁰

Ieyasu trzy lata później został szogunem, a jego ród rządził Japonią przez około 260 lat, aż do restauracji Meiji w 1868 roku. Całą historię opisujemy w artykule o bitwie pod Sekigaharą i w artykule o Tokugawie Ieyasu.¹¹

Trafalgar, 1805: „the Nelson touch”

Napoleon planował inwazję na Wielką Brytanię, a do tego potrzebował panowania na morzu. Połączył floty francuską i hiszpańską i 19 października 1805 roku admirał Pierre de Villeneuve wyszedł z Kadyksu z 33 okrętami liniowymi; wiceadmirał Horatio Nelson czekał na niego z 27. Royal Museums Greenwich opisuje, jak Nelson, mając mniej okrętów, stawiał na wyszkolenie swoich załóg i artylerzystów i objaśniał kapitanom plan przy kolacjach, nazywając go „the Nelson touch”. Flota miała uderzyć w dwóch kolumnach, kolumna Nelsona na środek linii przeciwnika, a kolumna wiceadmirała Cuthberta Collingwooda na jej tył. William Beatty, chirurg okrętu HMS Victory, naliczył 14 okrętów w kolumnie Nelsona i 13 w kolumnie Collingwooda.¹²

Około 11.45 na Victory podniesiono najsłynniejszy sygnał w historii marynarki: „England expects that every man will do his duty”, czyli „Anglia oczekuje, że każdy spełni swój obowiązek”. Nelson chciał napisać „England confides” („Anglia ufa”). Jego oficer sygnałowy, porucznik John Pasco, zaproponował „expects”, bo to słowo było w książce sygnałowej, a „confides” trzeba by przekazywać litera po literze. Według relacji Pasco Nelson odpowiedział: „Wystarczy, Pasco, nadawaj od razu”. Beatty pisał, że cała flota przyjęła sygnał z entuzjazmem.¹³

Przełamanie linii

Tuż przed południem przeciwnik otworzył ogień do okrętu flagowego Collingwooda, Royal Sovereign: według Royal Museums Greenwich pierwsze strzały oddał francuski Fougueux o 11.50, według Beatty'ego ogień padł już o 11.30. Royal Sovereign jako pierwszy brytyjski okręt dotarł do linii przeciwnika i ostrzelał jeden z hiszpańskich okrętów flagowych, Santa Ana. Nelson, obserwując to z pokładu Victory, powiedział według zapisu Beatty'ego: „Collingwood dobrze sobie radzi”. Raport samego Collingwooda ujmuje to krótko: „Bitwa zaczęła się o dwunastej, gdy czołowe okręty kolumn przebiły się przez linię nieprzyjaciela”.¹⁴

Victory przeszedł za rufą okrętu flagowego Villeneuve'a, Bucentaure, i dał w niego salwę burtową, cios nokautujący, a okręty płynące za nim wdarły się w lukę i zmiażdżyły środek floty sprzymierzonych. Następnie Victory sczepił się z francuskim Redoutable.¹⁵

„W końcu mnie dopadli, Hardy”

Około 13.15, gdy Nelson przechadzał się po pokładzie rufowym z kapitanem Thomasem Hardym, kula muszkietowa wystrzelona z olinowania Redoutable trafiła go w lewy bark, przeszła przez płuco i strzaskała mu kręgosłup. Beatty zapisał wymianę zdań, która nastąpiła: „W końcu mnie dopadli, Hardy”. „Mam nadzieję, że nie”. „Tak, mam przestrzelony kręgosłup”.¹⁶

Nelsona zniesiono na najniższy pokład, gdzie w wielkim bólu żył jeszcze około trzech godzin, podczas gdy nad nim trwała bitwa. Według Beatty'ego prosił Hardy'ego, by zaopiekował się lady Hamilton, i powiedział: „Pocałuj mnie, Hardy”; kapitan ukląkł i pocałował go w policzek. Jego ostatnie słowa brzmiały: „Dzięki Bogu, spełniłem swój obowiązek”. Zmarł o 16.30.¹⁷

Pryzy, sztorm i straty pod Trafalgarem

Według National Museum of the Royal Navy bitwa skończyła się około 17.00, według Royal Museums Greenwich ogień ustał o 17.30. Brytyjczycy zdobyli siedemnaście okrętów przeciwnika, a jeden stał w płomieniach: był to francuski Achille, który, jak meldował Collingwood, zapalił się już po kapitulacji i wyleciał w powietrze, a z jego załogi uratowano 200 ludzi. Villeneuve dostał się do niewoli. Potem przez wiele dni szalał sztorm, a gdy ucichł, w rękach brytyjskich pozostały tylko cztery pryzy; większość pozostałych rozbiła się, została zatopiona albo utracona.¹⁸

Fondation Napoléon podaje straty francuskie na 3499 zabitych i utopionych, 1138 rannych i 2200 jeńców, hiszpańskie na 1050 zabitych i 1390 rannych, a brytyjskie na 449 zabitych i 1214 rannych. Royal Museums Greenwich podaje 449 zabitych i 1217 rannych Brytyjczyków. Według Fondation Napoléon klęska zamknęła Napoleona na kontynencie i dała Wielkiej Brytanii panowanie na morzu. Villeneuve'a, zwolnionego na słowo, znaleziono martwego w gospodzie w Rennes w kwietniu 1806 roku; Fondation Napoléon uznaje to za samobójstwo. Więcej w artykule o bitwie pod Trafalgarem i w artykule o Horatiu Nelsonie.¹⁹

Także 21 października

W 1899 roku, w pierwszych tygodniach wojny burskiej, generał John French pokonał oddział Burów pod Elandslaagte w Natalu, a szarża 5. Pułku Lansjerów i 5. Pułku Gwardii Dragonów zamieniła odwrót Burów w bezładną ucieczkę. Oblężenie Ladysmith, które nastąpiło potem, opisujemy na stronie 2 listopada.²⁰

W 1944 roku pułkownik Gerhard Wilck poddał Akwizgran; było to pierwsze duże miasto niemieckie zdobyte przez aliantów.²¹