2 listopada 1899 roku burskie działa rozpoczęły ostrzał Ladysmith, a działo oblężnicze zwane Long Tom strzelało z Pepworth Hill, ostatni pociąg wyjechał z miasta pod ostrzałem burskich karabinów, a o drugiej po południu zamilkł telegraf. W pierścieniu wzgórz znalazły się Siły Polowe Natalu generała porucznika sir George'a White'a, które National Army Museum szacuje na około 13 500 żołnierzy, oraz mniej więcej 7500 cywilów. Przez 118 dni żyli pod ostrzałem, odparli rozpaczliwy burski szturm na Wagon Hill i jedli własne konie, a armia odsieczy generała sir Redversa Bullera raz po raz przegrywała nad rzeką Tugela. Wieczorem 28 lutego 1900 roku do miasta wjechali jego pierwsi jeźdźcy.
Żałobny poniedziałek i ostatni pociąg
II wojna burska wybuchła 12 października 1899 roku, gdy obie republiki burskie, po odrzuceniu przez Wielką Brytanię ich ultimatum, wkroczyły do Natalu i Kolonii Przylądkowej. Oddziały White'a stoczyły z najeźdźcami bitwy pod Talaną i Elandslaagte 20 i 21 października, a potem skupiły się w garnizonowym Ladysmith. 30 października White uderzył na Burów zaciskających krąg wokół miasta i przegrał pod Lombard's Kop, a wydzielona kolumna podpułkownika Franka Carletona została odcięta pod Nicholson's Nek i skapitulowała, gdy jej muły spłoszyły się i uciekły z większością amunicji. Arthur Conan Doyle naliczył 800 jeńców, John Rickard pisze o blisko tysiącu. Brytyjczycy zapamiętali ten dzień jako „żałobny poniedziałek” (Mournful Monday). Jedynym łutem szczęścia była brygada morska, około 280 marynarzy z sześcioma działami dalekiego zasięgu, która dotarła pod koniec bitwy i pomogła osłonić odwrót.1
2 listopada pułapka się zatrzasnęła. Long Tom, 15-centymetrowe działo firmy Creusot na Pepworth Hill, otworzyło ogień tuż po szóstej rano, a odpowiedziały mu działa morskie komandora Hedwortha Lambtona. Tego dnia generał John French, dowódca kawalerii, zdążył na ostatni pociąg do Durbanu. Przejechał on pod ogniem karabinów i dział Burów z obu stron toru, a Doyle pisze, że pasażerowie jechali po niewłaściwej stronie siedzeń. History Hit dodaje, że tym samym pociągiem jechał Douglas Haig. O drugiej telegraf urwał się w połowie depeszy. „Jakkolwiek byśmy się przed tym wzbraniali”, pisał Henry Pearse, korespondent Daily News, „trzeba przyznać, że Ladysmith jest oblężone”.2
Miasto w pierścieniu wzgórz
Według National Army Museum w pułapce znalazło się około 13 500 żołnierzy, w większości regularnych oddziałów brytyjskich, i 7500 cywilów, w tym 2500 Hindusów. Muzeum dodaje, że Burów w liniach oblężniczych rzadko bywało więcej niż 5000 i że ostrzał zaczęli z 17 dział polowych. History Hit podaje mniejszą liczbę, około 12 000 ludzi White'a, a sam White w grudniowej depeszy do Bullera pisał o „12 000 ludzi tutaj”. Doyle ocenia obwód obrony na czternaście mil; biegł on przez Caesar's Camp i Wagon Hill na grzbiecie na południe od miasta.3
Dowódca Burów Piet Joubert zgodził się na neutralny obóz w Intombi Spruit, około pięciu mil od miasta przy linii kolejowej do Colenso, dla chorych, rannych i niewalczących, zaopatrywany z miasta codziennym pociągiem pod białą flagą. Wielu mieszkańców zostało i chroniło się przed pociskami w głębokich brzegach rzeki Klip.4
Pierwsza strata, która wstrząsnęła garnizonem, przyszła już 2 listopada. Pocisk z Long Toma trafił w baterię morską i zmiażdżył nogi porucznikowi Egertonowi z okrętu HMS Powerful. Według Pearse'a powiedział: „Moje krykietowe dni już się skończyły”, a Doyle podaje te słowa jako „To koniec mojego krykieta”. Według Nevinsona po południu siedział, pił szampana i palił papierosy, ale zmarł w nocy. Na Caesar's Camp Nevinson zastał żołnierzy pułku Manchester, którzy bez zapału budowali kamienne szańce. „Jesteśmy otoczeni, ot co”, powtarzali. „Myśleliśmy, że zjemy świąteczny pudding w Pretorii”.5
Czarny Tydzień i odmowa kapitulacji
Burowie oblegli też Kimberley i Mafeking, a w grudniu pobili Brytyjczyków pod Stormbergiem (10 grudnia), Magersfontein (11 grudnia) i Colenso (15 grudnia); te porażki nazwano Czarnym Tygodniem. Pod Colenso odparto własną próbę Bullera przejścia przez Tugelę i dotarcia do Ladysmith; bitwę opisujemy na naszej stronie o 15 grudnia.6
Buller zasugerował wtedy White'owi, by rozważył kapitulację. W depeszy, którą przytacza Doyle, Buller pytał, ile dni White wytrzyma, i radził „wystrzelać jak najwięcej amunicji i wynegocjować jak najlepsze warunki”. White odpowiedział 16 grudnia: „Mogę sprawić, że żywność wystarczy na znacznie dłużej niż miesiąc, i nie pomyślę o pertraktacjach, dopóki nie zostanę do tego zmuszony”. W tej samej depeszy ostrzegał, że dur brzuszny „szerzy się alarmująco”: 180 przypadków w ciągu miesiąca. History Hit streszcza jego odpowiedź jako przysięgę, że utrzyma Ladysmith dla królowej.7
Boże Narodzenie pod ostrzałem
22 grudnia, jak pisał Pearse, pocisk ze wzgórza Bulwana spadł na obóz pułku Gloucestershire, gdy żołnierze jedli śniadanie, zabijając sześciu i raniąc dziewięciu; wojskowy nauczyciel W. H. Gilbert, którego dziennik z 19 i 22 grudnia przechowuje National Army Museum, opisał ten sam pocisk, który wybuchł na szańcu wśród jedzących śniadanie żołnierzy pułku Gloucestershire, zabijając siedmiu i raniąc dziesięciu. Gilbert zanotował też, że zapasy bardzo się kurczą, w tym kawa, tytoń, dżem i pikle.8
W Boże Narodzenie burscy artylerzyści przesłali inną wiadomość. Ich pociski nie wybuchły, a gdy je wykopano, jak pisał Pearse, były w nich prymitywne podróbki puddingu śliwkowego, a na korpusie każdego pocisku wygrawerowano „Z życzeniami świątecznymi” (With the Compliments of the Season).9
Wagon Hill, 6 stycznia: szturm
Joubert postanowił zdobyć miasto, zanim Buller spróbuje ponownie. Przed świtem 6 stycznia 1900 roku wyborowi ochotnicy z komand Heidelberg i Harrismith, wielu boso, wspięli się na długi grzbiet na południe od miasta, przez Burów zwany Platrand: Caesar's Camp na jego wschodnim krańcu, Wagon Hill na zachodnim. Na obu krańcach placówki zostały zaskoczone, a walka trwała cały dzień na tak bliską odległość, że według Doyle'a można było przerzucić na drugą stronę „kamień albo obelgę”.10
Na Wagon Hill porucznik Robert Digby-Jones z Royal Engineers, 23-latek, i szeregowiec Herman Albrecht z Imperial Light Horse poprowadzili ludzi, którzy w krytycznej chwili odbili szczyt wzgórza. Według cytatu odznaczenia Digby-Jones zastrzelił przywódcę trzech czołowych Burów, a Albrecht pozostałych dwóch. Obaj zginęli tego dnia, a London Gazette z 8 sierpnia 1902 roku ogłosiła, że obaj zostaliby przedstawieni do Krzyża Wiktorii, gdyby przeżyli. Doyle podaje inną wersję: to Albrecht zastrzelił burskiego dowódcę de Villiersa, a Digby-Jones Bura, który zabił Albrechta.11
Około czwartej po południu nad grzbietem rozpętała się burza z piorunami, a Doyle opisuje, jak żołnierze pułku Devonshire pod pułkownikiem Parkiem ruszyli w deszczu do natarcia i zmietli Burów z grzbietu. Szturm się nie powiódł. Doyle podaje 420 zabitych i rannych Brytyjczyków; tę samą liczbę powtarza wydanie listów Pearse'a. Doyle dodaje, że z samego grzbietu wydano Burom 80 ciał, i ocenia, że ich straty nie mogły być mniejsze niż 300 zabitych i rannych.12
Konina i gorączka
Buller przegrał znowu pod Spion Kop 24 stycznia, a potem pod Vaal Krantz. W Ladysmith choroby i głód sprawiły, że do racji trafiła konina. Od 1 lutego, jak odnotował Pearse, koninę wygotowywano na ekstrakt mięsny nazwany Chevril, a każdy żołnierz dostawał dziennie kufel zupy z Chevrilu. S. A. Watt pisze, że na bulion dla chorych zabijano codziennie 70 koni i mułów. History Hit dodaje, że Burowie przejęli ujęcie wody, więc pito mętną wodę z rzeki Klip.13
Watt liczy 10 673 przyjęcia do szpitala w Intombi do końca oblężenia i 583 zmarłych żołnierzy, z czego 382 na dur brzuszny, a 109 na czerwonkę. Doyle szacował, że od ran lub chorób zmarł mniej więcej co dziesiąty żołnierz garnizonu i że na miasto spadło około 16 000 pocisków.14
Odsiecz, 28 lutego 1900
Buller wyciągnął wnioski z porażek i zaczął ściśle zgrywać działania piechoty i artylerii. Po walkach na wzgórzach nad Tugelą Burowie ustąpili 27 lutego, co, jak zauważa książka Pearse'a, przypadło w dziewiętnastą rocznicę bitwy pod Majubą. Wieczorem 28 lutego lord Dundonald wjechał do miasta ze strażą przednią z kolonialnej jazdy, w tym z Imperial Light Horse i Natal Carbineers; Pearse naliczył 170 ludzi. History Hit odnotowuje, że wśród żołnierzy odsieczy był młody Winston Churchill.15
Mieszkańcy i żołnierze otoczyli White'a, który powiedział: „Dziękuję Bogu, że nasza flaga wciąż powiewa”. Pearse donosił, że zostały pełne racje tylko na cztery dni, a w szpitalu leżało 800 chorych i rannych. Buller przyjechał następnego ranka. Doyle szacuje straty armii odsieczy w całej kampanii na ponad 5000 ludzi. South African History Online i Doyle liczą oblężenie na 118 dni; Pearse pisał o 119 dniach ścisłego okrążenia.16
Po miesiącach porażek wiadomość świętowano w całym Imperium Brytyjskim. Wojna odwróciła się w ciągu kilku tygodni: lord Roberts zajął Bloemfontein 13 marca, a Pretorię 5 czerwca 1900 roku. Trwała jednak jako wojna partyzancka aż do pokoju w Vereeniging 31 maja 1902 roku.17
Także 2 listopada
2 listopada 1914 roku brytyjski krążownik HMS Fox dotarł pod Tangę w Niemieckiej Afryce Wschodniej, wyprzedzając transportowce z Indyjskim Korpusem Ekspedycyjnym B, blisko 8000 ludzi pod dowództwem generała majora Arthura Aitkena. Pierwsi żołnierze zeszli na ląd tej nocy; National Army Museum datuje lądowanie na 3 listopada, a do 5 listopada oddziały Aitkena zostały zepchnięte do łodzi i ponownie zaokrętowane. Według Western Front Association Brytyjczyków pokonało około 1000 askarysów pod niemieckim dowództwem Paula von Lettow-Vorbecka, roje rozdrażnionych pszczół żądliły obie strony, a Brytyjczycy stracili blisko 400 zabitych.18
W 1943 roku, we wczesnych godzinach 2 listopada, Zespół Operacyjny 39 kontradmirała A. Stantona Merrilla starł się u wybrzeży Bougainville z krążownikami kontradmirała Sentarō Ōmoriego i nie dopuścił ich do amerykańskiego lądowania w zatoce Cesarzowej Augusty. Japończycy stracili lekki krążownik Sendai i niszczyciel Hatsukaze.19
