Na 19 października lub jego okolice przypadają trzy bitwy. Według tradycyjnej daty, 19 października 202 roku p.n.e., Scypion rozbił pod Zamą armię Hannibala w bitwie rozstrzygniętej przez spłoszone słonie i powracającą jazdę, a Kartagina przegrała drugą wojnę punicką. W październiku 1595 roku niewielka armia Jana Zamoyskiego obroniła pod Cecorą ufortyfikowany obóz przed chanem krymskim i przy stole rokowań wywalczyła Mołdawię dla swojego kandydata. 19 października 1914 roku zaczęła się pierwsza bitwa pod Ypres: pięć tygodni walk, które pod Gheluvelt omal nie przerwały linii brytyjskiej, pogrzebały we Flandrii wojnę manewrową i zostawiły Ypres w rękach aliantów.
Zama, 202 p.n.e.: ostatnia bitwa Hannibala
Hannibal walczył w Italii od ponad dziesięciu lat, gdy Kartagina wezwała go do domu przeciw Scypionowi, rzymskiemu wodzowi, który przeniósł wojnę do Afryki. Armie spotkały się pod Zamą, na terenie dzisiejszej Tunezji. Przed bitwą obaj wodzowie mieli spotkać się sami między liniami, tylko z tłumaczami. W relacji Polibiusza Hannibal proponował oddanie Sycylii, Sardynii, Hiszpanii i wysp między Italią a Afryką, a Scypion odmówił i kazał mu szykować się do walki.1
Hannibal ustawił przed armią ponad osiemdziesiąt słoni bojowych, najwięcej, ilu kiedykolwiek użył, a za nimi trzy linie piechoty: najpierw najemników, potem Libijczyków i Kartagińczyków, a weteranów z Italii zatrzymał w odwodzie. Scypion nie ustawił manipułów w zwykłą szachownicę. Postawił je jeden za drugim, tak że przez jego armię biegły otwarte korytarze, wypełnił je lekką piechotą i kazał jej się cofać, gdyby nadbiegły słonie.2
Na początku bitwy naraz zagrały rzymskie trąby i rogi. Część słoni spłoszyła się i zawróciła na numidyjską jazdę samego Hannibala, inne przebiegły bez szkody korytarzami, a resztę przepędzono z pola oszczepami. Na skrzydłach Leliusz z jazdą italską i sprzymierzeniec Scypiona Masynissa ze swoimi Numidami rozbili jazdę kartagińską i ruszyli za nią w pościg.3
Walka piechoty była długa i zażarta. Najemnicy z pierwszej linii Hannibala ulegli. Kartagińczycy i Libijczycy za nimi nie chcieli ich przyjąć w swoje szeregi, więc przez pewien czas najemnicy walczyli z własnymi towarzyszami, a potem Hannibal nie dopuścił ocalałych do szeregów weteranów. Scypion na nowo uszykował linie na polu zasłanym ciałami i rzucił je na weteranów Hannibala. Walka była wyrównana, dopóki Leliusz i Masynissa nie wrócili z pościgu i nie uderzyli Kartagińczykom na tyły. To rozstrzygnęło bitwę.4
Straty pod Zamą i pokój
Polibiusz i Liwiusz podają około 20 tysięcy zabitych Kartagińczyków i sprzymierzeńców i niemal tyle samo jeńców, wobec około 1500 lub nieco więcej zabitych Rzymian. History Hit podaje około 2500 poległych Rzymian. Hannibal uszedł z kilkoma jeźdźcami do Hadrumetum. Wezwany do Kartaginy, powiedział w senacie, jak zapisał Liwiusz, że przegrał nie tylko bitwę, ale całą wojnę, i doradził pokój.5
Warunki były ciężkie. Kartagina zachowała swoje ziemie w Afryce, ale wydała okręty wojenne z wyjątkiem dziesięciu trier, nie mogła prowadzić wojny bez zgody Rzymu, dała stu zakładników i zgodziła się zapłacić 10 tysięcy talentów srebra w ciągu pięćdziesięciu lat. Scypion wrócił do Rzymu z przydomkiem Afrykański. Sam dzień bitwy jest niepewny: History Hit podaje 19 października 202 roku p.n.e., a opracowanie Bullera w EBSCO tylko rok. Całą historię opisujemy w artykule o bitwie pod Zamą i w artykule o Scypionie Afrykańskim.6
Cecora 1595: obóz nad Prutem
W 1595 roku dwór osmański zamierzał znieść odrębność Mołdawii i zamienić ją w zwykłą prowincję imperium. Hetman wielki koronny Jan Zamoyski wyruszył, by do tego nie dopuścić i osadzić na mołdawskim tronie władcę przychylnego Polsce: Jeremiego Mohyłę (Ieremia Movilă), który 27 sierpnia 1595 roku przysiągł uznać zwierzchnictwo króla polskiego.7
Pod Cecorą nad Prutem Zamoyski założył ufortyfikowany obóz. W październiku nadciągnął chan krymski Gazi II Girej z Tatarami i wojskami osmańskimi. Jerzy Ronikier podaje około 7 tysięcy ludzi Zamoyskiego wobec około 20 tysięcy przeciwników. Tatarzy nie zdołali wedrzeć się do obozu, a wypady jazdy Zamoyskiego odpierały ich natarcia. Historyczka Ilona Czamańska ocenia bitwę jako nierozstrzygniętą, z pewną przewagą strony polskiej.8
Resztę rozstrzygnięto przy stole rokowań. Dowódca osmański Ahmed pasza okazał się wyjątkowo skłonny do porozumienia, a ugoda z 22 października 1595 roku porzuciła plan prowincji osmańskiej i uznała Mohyłę za hospodara Mołdawii na dawnych zasadach. Mohyła pomógł sobie, przekazując chanowi siedem wsi. O dowódcy piszemy w artykule o Janie Zamoyskim.9
Datowanie Cecory
Ronikier datuje walki pod obozem na 18-20 października, a ugoda nosi datę 22 października. Ani Ronikier, ani Czamańska nie podają strat.10
Pierwsza bitwa pod Ypres, 1914
Po bitwie nad Marną obie strony próbowały obejść północne skrzydło przeciwnika w tak zwanym wyścigu do morza, a armie spotkały się we Flandrii. Bitwa pod Ypres oficjalnie zaczęła się 19 października 1914 roku. Brytyjczycy dzielą ją na trzy oficjalne fazy: Langemarck 21-24 października, Gheluvelt 29-31 października i Nonne Bosschen 11 listopada.11
Niemcy rzucili do walki 4. i 6. Armię, w tym nowe korpusy rezerwowe sformowane w 1914 roku z ochotników, wśród nich wielu słabo wyszkolonych uczniów i studentów. Według Johna Rickarda Sir John French zaczął od natarcia 21 października w przekonaniu, że naprzeciw stoi tylko jeden niemiecki korpus, a Douglas Haig musiał je wstrzymać jeszcze tego popołudnia, gdy jego I Korpus natknął się na znacznie silniejsze siły.12
Gheluvelt, 31 października: dzień, w którym linia omal nie pękła
31 października główne natarcie niemieckie przełamało front pod Gheluvelt, przy drodze z Menin do Ypres, i zajęło wieś. Generał brygady Charles FitzClarence posłał wtedy do przeciwnatarcia 2. batalion pułku Worcestershire. Około 370 żołnierzy przeszło przez otwarty teren pod ogniem, dotarło do parku przy zamku, gdzie wciąż broniły się resztki batalionu South Wales Borderers, i odrzuciło Niemców. John Rickard podaje 364 atakujących, przy przewadze wroga mniej więcej pięć do jednego. Batalion stracił 187 zabitych i rannych, blisko dwóch na pięciu żołnierzy tego dnia, ale linię odtworzono.13
Tego samego dnia kilka kilometrów na południe, w odcinku Hollebeke, sipaj Khudadad Khan ze 129. pułku Beludżów nadal strzelał z karabinu maszynowego, choć jego oficer był ranny, a drugi karabin wyłączono z walki. Reszta obsady zginęła, a Khudadad Khan, sam ranny, udawał martwego i po zmroku doczołgał się do swojego pułku. Został pierwszym urodzonym w Indiach żołnierzem odznaczonym Krzyżem Wiktorii. Odznaczenie odebrał z rąk króla Jerzego V.14
Ostatnie natarcie i legenda Langemarck
Ostatnie wielkie natarcie niemieckie przyszło 11 listopada, gdy pruska gwardia wdarła się w linię brytyjską w lesie Nonne Bosschen. Ogień artylerii odciął gwardzistów od wsparcia, a przeciwnatarcie 2. batalionu Oxfordshire Light Infantry wyparło ich z lasu. Potem niemieckie zagrożenie wygasło.15
11 listopada niemiecki komunikat wojenny ogłosił też, że młode pułki ruszyły do ataku na zachód od Langemarck, śpiewając „Deutschland, Deutschland über alles”. Historycy uznają ten komunikat za przesadzony: Western Front Association umieszcza walkę pod Bixschoote i pisze, że Langemarck wybrano zapewne ze względu na z niemiecka brzmiącą nazwę. Z opowieści wyrosła legenda o młodych ochotnikach poświęcających życie, którą przejęli potem naziści. Według Western Front Association Hitler pisał o niej w „Mein Kampf”, a w latach 1933-1944 Niemcy obchodzili 11 listopada jako Dzień Langemarck.16
Straty pod Ypres
Liczby bardzo się różnią i obejmują różne okresy. John Rickard podaje 58 155 strat brytyjskich za okres od 14 października do 30 listopada. Zauważa też, że do końca bitwy straty BEF od sierpnia sięgnęły 86 237 ludzi, w większości spośród 84 tysięcy piechurów, z którymi Brytyjczycy wylądowali: dawnej armii zawodowej w dużej mierze już nie było. Straty francuskie szacuje na około 50 tysięcy. Niemiecka historia oficjalna podaje 134 315, ale ta liczba obejmuje trzy bitwy, pod Lille, nad Yser i pod Ypres, więc nie da się jej wprost porównać.17
Źródła nie zgadzają się co do końca bitwy: Francuzi datują go na 13 listopada, Brytyjczycy na 22 listopada, a Niemcy na 30 listopada. Ypres zostało w rękach aliantów, a walki wokół miasta przeszły w impas i wojnę okopową. Więcej w artykule o bitwie nad Marną i w artykule o bitwie pod Ypres.18
Także 19 października
W 1781 roku brytyjska załoga Yorktown wymaszerowała między armiami amerykańską i francuską i złożyła broń, co w praktyce rozstrzygnęło wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Oblężenie opisujemy na stronie 28 września.19
W 1813 roku francuski odwrót spod Lipska skończył się katastrofą, gdy most na Elsterze wysadzono, zanim przeszły po nim wszystkie wojska, a marszałek Józef Poniatowski utonął, próbując przeprawić się przez rzekę. Bitwę narodów opisujemy na stronie 16 października.20
Także tego dnia
- 1595: Bitwa pod Cecorą. W Mołdawii armia koronna hetmana Jana Zamoyskiego broniła warownego obozu nad Prutem pod Cecorą przed wojskami tatarskimi i tureckimi chana Gazi II Gireja.
