Co wydarzyło się pod Cecorą w 1595 roku?
W październiku 1595 roku polska armia hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego, około 7 tysięcy żołnierzy w warownym obozie nad Prutem w Mołdawii, została otoczona przez, według historyka Jerzego Ronikiera, około 20 tysięcy Tatarów i Turków chana krymskiego Gazi II Gireja. Szturm na obóz się nie powiódł, a chan zgodził się na warunki, które uznawały kandydata Zamoyskiego, Jeremiego Mohyłę, za władcę Mołdawii.1
Nazwa Cecora kojarzy się w Polsce przede wszystkim z klęską: w 1620 roku zginął tam w pogromie hetman Stanisław Żółkiewski. Dwadzieścia pięć lat wcześniej, na tym samym miejscu, Polacy zwyciężyli. Kampania Jana Zamoyskiego z 1595 roku była wzorem, który późniejsza wyprawa próbowała powtórzyć i nie zdołała.2
Mołdawia między Polską a Turcją
Mołdawia od dawna była ściśnięta między Imperium Osmańskim a Polską. Jej władcy, hospodarowie, płacili sułtanowi trybut, a kilku z nich szukało oparcia w Polsce przeciw Osmanom. Zygmunt August dwukrotnie przyjmował od nich hołd lenny, nie wywołując z tego powodu wojny z Turcją.3
W 1595 roku Jan Zamoyski, hetman wielki koronny i kanclerz, postanowił pójść dalej. Wkroczył z wojskiem do Mołdawii, by osadzić na tronie swojego kandydata, Jeremiego Mohyłę, jako lennika Polski. Moment był wybrany celowo. Imperium Osmańskie prowadziło wojnę z Habsburgami, a Zamoyski wykorzystał to, by działać tam, gdzie sułtan nie mógł odpowiedzieć pełnymi siłami.4
Armia i obóz
Według hasła Jerzego Ronikiera w leksykonie Bitwy polskie Zamoyski prowadził około 7 tysięcy żołnierzy: około 2500 husarzy, 1900 jazdy kozackiej, 250 arkebuzerów, 1500 piechoty łanowej i 800 piechoty polskiej, z kilkudziesięcioma lekkimi działami. Wkroczył do Jass, stolicy Mołdawii, a potem stanął warownym obozem pod Cecorą nad Prutem.5
Miejsce było dobrze wybrane. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, pisząc o wyprawie z 1620 roku, zauważa, że Żółkiewski rozbił obóz w zakolu Prutu, na jego lewym brzegu, dokładnie tam, gdzie ćwierć wieku wcześniej stał obóz Zamoyskiego.6
Październik 1595: atak chana
Turcy odpowiedzieli rękami swoich lenników, Tatarów krymskich. 19 października chan Gazi II Girej otoczył polski obóz armią, którą Ronikier szacuje na około 20 tysięcy Tatarów i Turków. Po pierwszych utarczkach Tatarzy ruszyli do szturmu. Zamoyski wyprowadził przez bramę husarię i część lekkich chorągwi, a ich szarża odrzuciła napastników.7
Nieudany szturm przesądził sprawę. Chan zaproponował rokowania, a ich przebieg był korzystny dla Polaków. W układzie, który zawarł Zamoyski, strona turecka uznała Jeremiego Mohyłę za hospodara Mołdawii. Muzeum w Wilanowie opisuje ten wynik jako współwładztwo: zajęta wojną z Habsburgami Turcja przystała na udział Polski w rządach nad hospodarstwem.8
Liczby i daty
Liczebność obu armii pochodzi z leksykonu Ronikiera i należy ją traktować jako szacunek; szczególnie niepewna jest wielkość armii chana, a wykorzystane tu źródła nie podają strat żadnej ze stron. Ronikier datuje bitwę na 18 do 20 października 1595 roku.9
Co Cecora dała, a co odebrała
Na krótką metę wyprawa była sukcesem: Mohyła objął tron i przez pewien czas sprawa Mołdawii wydawała się rozwiązana. Jego ród rządził Mołdawią do 1612 roku, a trzy jego córki wyszły za mąż za przedstawicieli wielkich polskich rodów, Wiśniowieckich, Koreckich i Potockich, którzy dalej walczyli o tron dla Mohyłów. Muzeum w Wilanowie nazywa krok Zamoyskiego grą va banque, która dała Mołdawii szansę wyrwania się spod władzy osmańskiej, szansę zaprzepaszczoną w wojnach domowych po śmierci Jeremiego.10
Precedens okazał się groźny. W 1620 roku hetman Stanisław Żółkiewski znów ruszył pod Cecorę, zamierzając, w interpretacji muzeum w Wilanowie, powtórzyć manewr z 1595 roku: osadzić przychylnego hospodara i pokazem siły zmusić Turków do rokowań. Tym razem wyprawa skończyła się klęską, a stary hetman poległ. Wojna, która potem wybuchła, doprowadziła do Chocimia w 1621 roku. O samym Zamoyskim piszemy w biografii Jana Zamoyskiego.11 › Stanisław Żółkiewski
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Jerzy Ronikier, „Bitwa pod Cecorą (18-20 października 1595)”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Mołdawia między tureckim młotem a polskim kowadłem”. ↩
- Jerzy Ronikier, „Bitwa pod Cecorą (18-20 października 1595)”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Wyprawa cecorska (wrzesień-październik 1620)”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Mołdawia między tureckim młotem a polskim kowadłem”. ↩
- Jerzy Ronikier, „Bitwa pod Cecorą (18-20 października 1595)”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Mołdawia między tureckim młotem a polskim kowadłem”; dzieje.pl, „Mołdawia a sprawa polska”. ↩
- Jerzy Ronikier, „Bitwa pod Cecorą (18-20 października 1595)”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Wyprawa cecorska (wrzesień-październik 1620)”. ↩
- Jerzy Ronikier, „Bitwa pod Cecorą (18-20 października 1595)”. ↩
- Jerzy Ronikier, „Bitwa pod Cecorą (18-20 października 1595)”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Mołdawia między tureckim młotem a polskim kowadłem”. ↩
- Jerzy Ronikier, „Bitwa pod Cecorą (18-20 października 1595)”. ↩
- dzieje.pl, „Mołdawia a sprawa polska”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Wyprawa cecorska (wrzesień-październik 1620)”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Mołdawia między tureckim młotem a polskim kowadłem”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Wyprawa cecorska (wrzesień-październik 1620)”; dzieje.pl, „Mołdawia a sprawa polska”. ↩
Źródła
- Jerzy Ronikier, Bitwy polskie. Leksykon (Znak, 1999), w serwisie TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Cecorą (18-20 października 1595)”
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Mołdawia między tureckim młotem a polskim kowadłem”
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Wyprawa cecorska (wrzesień-październik 1620)”
- dzieje.pl, „Mołdawia a sprawa polska”
,_Grand_Crown_Hetman_-_MNK_I-10_-_National_Museum_Krak%C3%B3w.jpg){kind=link}