Co wydarzyło się w bitwie pod Byczyną?
Bitwa pod Byczyną rozegrała się 24 stycznia 1588 roku pod śląskim miasteczkiem Byczyna. Wojsko hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego rozbiło tam siły arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, który rościł sobie prawo do polskiej korony wbrew świeżo koronowanemu Zygmuntowi III Wazie. Zamoyski uderzył na armię arcyksięcia z flanki i ją rozbił, Maksymilian schronił się w mieście i skapitulował, po czym trafił do niewoli w Krasnymstawie. Zwycięstwo rozstrzygnęło podwójną elekcję 1587 roku na korzyść Zygmunta.6
Byczyna była małą bitwą o wielką stawkę. Dwie armie liczące po sześć, siedem tysięcy ludzi walczyły o koronę Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a przegranym okazał się brat cesarza. Historyk Piotr Krzyżański nazywa ją niezwykle interesującym, lecz dziś stosunkowo mało znanym epizodem, w którym uderza rozdźwięk między skalą starcia a przypisywanymi mu skutkami. Losy zwycięzcy opisujemy w sylwetce Jana Zamoyskiego.7
Dwóch królów na jeden tron
Król Stefan Batory zmarł 12 grudnia 1586 roku i Rzeczpospolita musiała wybrać nowego władcę. Szlachta podzieliła się na stronników kanclerza Jana Zamoyskiego, najbliższego doradcy Batorego, i obóz Zborowskich, zaciekłych wrogów Zamoyskiego, którzy chcieli osadzić na tronie arcyksięcia z rodu Habsburgów.8
Była to już trzecia próba Habsburgów. Jak pokazuje Aleksandra Barwicka-Makula w monografii z 2019 roku, w 1573 roku przegrali elekcję z Henrykiem Walezym, a w latach 1575-1576 z Anną Jagiellonką i Stefanem Batorym, tym razem zaś byli zdecydowani zdobyć polski tron za wszelką cenę, nawet siłą.9
Sejm elekcyjny zebrał się pod Warszawą w sierpniu 1587 roku i nie doszedł do zgody. 19 sierpnia obóz Zamoyskiego obwołał królem Zygmunta Wazę, królewicza szwedzkiego, syna Katarzyny Jagiellonki, siostry ostatniego Jagiellona. Trzy dni później, 22 sierpnia, przeciwne koło z Andrzejem Zborowskim i wojewodą poznańskim Stanisławem Górką na czele wybrało arcyksięcia Maksymiliana, brata cesarza Rudolfa II.10
Obaj elekci zaprzysięgli pacta conventa, czyli warunki, jakie szlachta stawiała monarsze. Maksymilian uczynił to w morawskim Ołomuńcu.11
Marsz na Kraków
Pierwszy ruszył Maksymilian. 29 września wyszedł z Ołomuńca z wojskiem ochotników z Austrii, Moraw i Śląska, przez Opawę, Racibórz, Gliwice i Bytom wkroczył do Rzeczypospolitej i skierował się na Kraków, miasto koronacyjne.12
Zamoyski okazał się szybszy. Jego wojska obsadziły Kraków, a armia arcyksięcia, wzmocniona pocztami polskich stronników, oblegała miasto od połowy października mniej więcej do końca listopada 1587 roku. Szturm na mury się nie powiódł i Maksymilian odstąpił w stronę granicy śląskiej.13
Zygmunt, który tymczasem przypłynął ze Szwecji, dotarł do Krakowa i 27 grudnia 1587 roku został tam koronowany. Sejm koronacyjny dał wtedy Zamoyskiemu jako hetmanowi wielkiemu koronnemu wolną rękę wobec Maksymiliana i jego stronników oraz zwolnił go z odpowiedzialności prawnej za czyny wojenne. W praktyce pozwalało mu to ścigać arcyksięcia także za granicą.14
Pościg na Śląsk
Maksymilian zimował na pograniczu Korony, a jego armia topniała, bo odchodzili od niego kolejni stronnicy. W połowie stycznia 1588 roku przeniósł się do Wielunia.15
Zamoyski wyjechał z Krakowa 13 lub 14 stycznia (źródła różnią się o dzień) i mimo zimowej pogody szybko maszerował kilkoma kolumnami. 21 stycznia przeprawił się przez Liswartę i stanął obozem w Parzymiechach, a następnej nocy jego straże odparły wypad Stanisława Stadnickiego, jednego z najruchliwszych stronników arcyksięcia.16
Nieprzyjaciel był blisko, a nadzieja na rokowania przepadła, więc Maksymilian późnym wieczorem 22 stycznia opuścił Wieluń i przekroczył granicę Śląska, rządzonego przez Habsburgów. 23 stycznia zatrzymał się w Byczynie, otoczonym murami miasteczku tuż za granicą, gdzie dołączyły do niego posiłki, a wśród nich węgierska jazda i piechota.17
Dwie armie pod Byczyną
Jak na starcie dwóch wielkich dynastii obie armie były niewielkie. Marek Plewczyński, autor studium z 1971 roku, które Krzyżański uważa za najcenniejsze opracowanie bitwy, ocenił siły Zamoyskiego na około 6 tys. ludzi, a Maksymiliana na około 7 tys. ze wszystkimi posiłkami. Leksykon „Bitwy polskie” przygotowany przez historyków Uniwersytetu Jagiellońskiego podaje około 6 tys. u Zamoyskiego (ok. 3,7 tys. jazdy i 2,3 tys. piechoty) wobec 6,5 tys., a Tadeusz Korzon po około 6 tys. z każdej strony.18
Jak zauważył w 1888 roku pułkownik Konstanty Górski, Polacy mieli przewagę w jeździe, a arcyksiążę w piechocie. Żadna z armii nie była narodowa, co podkreślał Włodzimierz Kaczorowski. Niemcy i Węgrzy walczyli po obu stronach, Zamoyski miał też Szkotów, a w śląskich rotach Maksymiliana służyli Polacy ze Śląska. Korzon dodaje Kozaków i Tatarów, którzy szli w straży przedniej Zamoyskiego. Kaczorowski dowodził też, że faktycznym dowódcą przeciwko Zamoyskiemu był nie Maksymilian, lecz Andrzej Zborowski.19
Maksymilian ustawił wojsko pod miastem po obu stronach głównego traktu, którym spodziewano się Zamoyskiego. Jego pozycja obejmowała wzgórza: według Korzona sam arcyksiążę stanął z piechotą niemiecką, doborową jazdą i działami na najwyższym wzniesieniu, a w leksykonie jego ciężka jazda kontratakuje z góry.20
Pole bitwy trudno dziś odczytać. Pierwszy zbadał je na miejscu Górski, który z pomocą pruskiej mapy sztabowej narysował plan bitwy, ale później sam nazwał ustawienie wojsk hipotezą, a Korzon zwracał uwagę, jak bardzo teren zmienił się po osuszeniu bagien.21
24 stycznia: bitwa
Zamoyski nie poszedł traktem. Po osobistym obejrzeniu terenu poprowadził wojsko boczną drogą, groblą przez moczary, i wyszedł na skrzydło linii arcyksięcia, zmuszając oddziały Maksymiliana do kłopotliwych manewrów. Górski widział przyczyny zwycięstwa właśnie w tym rozpoznaniu, w pewnym i energicznym dowodzeniu oraz w znakomicie przeprowadzonym manewrze flankującym.22
Walka zaczęła się na jednym ze skrzydeł, gdzie jazda arcyksięcia odparła kozaków Zamoyskiego, dopóki hetman nie posłał im wsparcia. Według leksykonu jeźdźców arcyksięcia zepchnęła następnie szarża polskiej husarii, a Maksymilian odpowiedział, rzucając do walki stojącą w odwodzie husarię węgierską.23
Rozstrzygnięcie przyszło, gdy węgierska jazda arcyksięcia nie wytrzymała, a za nią rzuciła się do ucieczki reszta jego konnicy. Bitwa trwała około pół godziny. Zygmunt Boras pisał, że Zamoyski w tym czasie rozbił w puch armię równą swojej.24
Wśród rannych był młody Stanisław Żółkiewski, przyszły hetman, który zdobył jedną z chorągwi arcyksięcia i odniósł ciężką ranę w nogę.25
Straty znamy tylko z szacunków. Korzon podaje około 3 tys. ciał pozostawionych na polu bitwy, a leksykon „Bitwy polskie” dochodzi do tej samej sumy, około 3 tys. poległych. Według Korzona lekarz Abraham Schwalbe, który przybył do obozu arcyksięcia 12 stycznia, doliczył się 3077 zabitych.26
Kapitulacja arcyksięcia
Maksymilian uszedł z pola do Byczyny i próbował bronić miasta. Nie miał szans. Zwycięzcy otoczyli miasteczko i po krótkim oporze arcyksiążę zgodził się na rokowania, po czym oddał się w niewolę Zamoyskiego.27
Razem z nim do niewoli trafiło kilku jego czołowych polskich stronników, w tym wojewoda poznański Stanisław Górka i marszałek nadworny koronny Andrzej Zborowski.28
Zamoyski odwiózł brata cesarskiego na zamek w Krasnymstawie i trzymał go tam, podczas gdy cesarz Rudolf II zabiegał o jego uwolnienie.29
Cena, jaką zapłaciła Byczyna
Mieszczanie Byczyny zapamiętali ten dzień inaczej niż polscy poeci. Zwycięskie wojska złupiły Byczynę i pobliski Kluczbork, a oba miasta spłonęły. Miejscowy pastor Bartłomiej Bentkius zanotował, że miasto i okoliczne wsie trawił straszliwy pożar, a żołnierze grabili mieszkańców.30
Anonimowa polska pieśń ze Śląska, De Bicinensi Proelio, opowiada o bitwie z perspektywy mieszczan, a dopisek pod nią mówi, że zwycięzcy uprowadzili ze sobą do Polski młodych ludzi. Krzyżański zwraca uwagę, że grabież mogła mieć prozaiczną przyczynę: skarb królewski nie był w stanie utrzymać około siedmiotysięcznej armii, a żołnierze już wcześniej buntowali się o żołd.31
Znaczenie bitwy pod Byczyną
Habsburskie starania o polską koronę zakończyły się przy stole rokowań. W traktacie bytomsko-będzińskim, zawartym 9 marca 1589 roku, Habsburgowie uznali Zygmunta III za prawowitego króla Rzeczypospolitej, co według monografii Barwickiej-Makuli było ich klęską dyplomatyczną. Jak ustaliła autorka, sam Maksymilian odmówił ratyfikowania traktatu.32
Stosunki z Wiedniem szybko się ociepliły. W 1592 roku Zygmunt III poślubił arcyksiężniczkę Annę Habsburżankę. Zdaniem Barwickiej-Makuli małżeństwo to stało się fundamentem trwałych przyjaznych stosunków, które umocniły drugie habsburskie małżeństwo króla w 1605 roku i przymierze polsko-austriackie z 1613 roku. Maksymilian nie przyłączył się do tego zbliżenia. Król rzeczywiście prowadził z Habsburgami tajne rozmowy o odstąpieniu im polskiej korony, a według ustaleń Barwickiej-Makuli to właśnie Maksymilian ujawnił je w 1592 roku.33
Historycy wciąż ważą znaczenie tego zwycięstwa. Prof. Edward Opaliński z Instytutu Historii PAN uważa, że gdyby nie Byczyna i niewola Maksymiliana, Zygmunt III najprawdopodobniej straciłby polski tron. Kaczorowski widział natomiast w tej wojnie przede wszystkim wojnę domową, która nie zmieniła zasadniczo stosunków z Cesarstwem, skoro później wojska habsburskie walczyły u boku Polaków przeciw Szwedom.34
W swoim czasie zwycięstwo powitał chór okolicznościowych wierszy Joachima Bielskiego, Stanisława Grochowskiego, Szymona Szymonowica i innych. Potem, jak pisał historyk literatury Marian Kaczmarek, zapadło milczenie, z rzadka przerywane. Byczyna należy do największych polskich bitew i do długiej historii wojen Rzeczypospolitej Obojga Narodów.35
.jpg){kind=link}