ENZapisz się
Król Jan III Sobieski i husaria szarżują na turecki obóz podczas odsieczy wiedeńskiej w 1683 roku, obraz Stanisława Chlebowskiego

Najsłynniejsze bitwy husarii: ranking 14 zwycięstw

Historia · 14 bitew · ok. 25 min czytania · Aktualizacja: listopad 2026

Stanisław Chlebowski, 1865 do 1876, przez Wikimedia Commons, CC0.

W skrócie
MiejsceBitwaDataSiłyWynik
1Wiedeń1683Polska, Cesarstwo i państwa niemieckie: 65 do 69 tys. odsieczyImperium Osmańskie: 100 do 120 tys.Oblężenie przerwane, Turcy rozbici
2Kircholm1605Rzeczpospolita Obojga Narodów: ok. 3,6 tys.Szwecja: ok. 11 tys.Armia szwedzka rozbita
3Kłuszyn1610Rzeczpospolita Obojga Narodów: Ok. 2,7 do 7 tys.Carstwo Rosyjskie: ok. 15 do 30 tys. i najemników (szacunki)Zwycięstwo, car obalony
4Byczyna1588ok. 6 tys. wobec 6,5 do 7 tys.Arcyksiążę Maksymilian w niewoli
5Chocim 16211621Rzeczpospolita i Kozacy: ok. 60 tys. z Kozakami (nasza suma)Imperium Osmańskie: 100 do 150 tys.Szturmy tureckie odparte
6Chocim 16731673Rzeczpospolita Obojga Narodów: ok. 45 tys.Imperium Osmańskie: ok. 30 tys.Obóz turecki zdobyty
7Parkany1683ok. 4 tys., potem 30 tys. wobec 15 tys., potem 20 do 36 tys.Klęska 7 X, zwycięstwo 9 X
8Trzciana1629Rzeczpospolita Obojga Narodów i Cesarstwo: 3,7 do 4,5 tys. jazdySzwecja: ok. 2 tys. i królaJazda szwedzka rozbita
9Beresteczko165180 do 150 tys. wobec Kozaków i TatarówZwycięstwo. Chan uciekł, tabor rozbity
10Lubieszów1577Wojsko królewskie: ok. 2,5 tys.Gdańsk: 10 do 12 tys.Armia gdańska rozbita, miasto przetrwało
11Orsza1514Polska i Litwa: ok. 28 do 33 tys.Wielkie Księstwo Moskiewskie: wojsk moskiewskich (rzekomo 80 tys.)Zwycięstwo, Smoleńsk nieodzyskany
12Połonka1660Rzeczpospolita: ok. 12 do 15 tys.Carstwo Rosyjskie: ok. 24 tys.Zwycięstwo, odzyskanie większości Litwy
13Kokenhauzen1601Wojsko litewskie: ok. 2 do 3,2 tys.Szwecja: ok. 4,9 tys.Zwycięstwo, załoga skapitulowała
14Lwów1675Rzeczpospolita: ok. 6 tys.Tatarzy krymscy: 8 do 15 tys. TatarówZwycięstwo. Tatarzy rozbici, Lwów ocalony
W skrócie

Jakie były najsłynniejsze bitwy husarii?

Na czele naszego rankingu stoi Wiedeń 1683: szarża prowadzona przez husarię przerwała oblężenie tureckie i to ją pamięta świat. Dalej są Kircholm 1605, wzorcowe zwycięstwo husarii, Kłuszyn 1610, Byczyna 1588 i Chocim, zarówno w 1621, jak i w 1673 roku. Czternaście bitew prowadzi od Orszy w 1514 roku do Parkanów w 1683 roku.

Ta strona szereguje czternaście bitew wygranych przez Rzeczpospolitą z husarią na polu, od lekkiej husarii pod Orszą w 1514 roku po zwycięstwa Sobieskiego pod Lwowem w 1675 roku i pod Parkanami w 1683 roku. O kolejności decydują punkty, a najwięcej waży to, jak dobrze bitwa jest znana jako bitwa husarii, i to, na ile szarża husarii przesądziła o wyniku. Zobacz, jak je wybraliśmy. Klęski, w których szarża zawiodła, pod Gniewem, Warszawą i Kliszowem, opisujemy pod listą. Kopię, skrzydła i taktykę wyjaśnia nasz przewodnik po husarii, a husarię z jazdą innych armii porównuje lista największych szarż kawalerii.1

Czternaście zwycięstw w ciągu dwóch stuleci i jedno pytanie zadane każdemu z nich: czy szarża miała znaczenie?

1 Wiedeń, 1683

Zwyciężają Polska, Cesarstwo i państwa niemieckie, przegrywa Imperium Osmańskie.

Gdzie
Ze wzgórza Kahlenberg na obóz turecki pod Wiedniem, Austria
Wojna
Wielka wojna turecka
Polska, Cesarstwo i państwa niemieckieOdsiecz wojsk polskich, cesarskich i niemieckich pod wodzą króla Jana III SobieskiegoZwycięstwo
Imperium OsmańskieKara MustafaPorażka
Siły
Polska, Cesarstwo i państwa niemieckie: 65 do 69 tys.
żołnierzy odsieczy
Imperium Osmańskie: Ok. 100 do 120 tys.
Turków pod Wiedniem

W ostatniej szarży ok. 20 tys. jazdy (szacunek)

Wynik
Oblężenie przerwane 12 września 1683. Straty tureckie ok. 10 do 15 tys.

Herb: Orzeł i Pogoń, rekonstrukcja na podstawie herbarza z XVII w.Flaga: rekonstrukcja na podstawie drzeworytu Hansa Burgkmaira (1510)

W lipcu 1683 roku armia Kary Mustafy, licząca według Muzeum Pałacu w Wilanowie 100 tysięcy ludzi, a według wiedeńskiej encyklopedii miejskiej około 120 tysięcy, obległa stolicę Habsburgów. Jan III Sobieski zawarł wiosną sojusz z cesarzem i 12 września poprowadził ze wzgórza Kahlenberg odsiecz liczącą od 65 do 69 tysięcy Polaków, Austriaków i Niemców. Polacy szli na prawym skrzydle.2

Około czwartej po południu król sprawdził teren szarżą próbną: ruszyła husarska chorągiew królewicza Aleksandra i dwie inne. Straty były ciężkie, poległ Stanisław Potocki, ale okazało się, że droga stoi otworem. Potem nastąpiło główne uderzenie. Muzeum w Wilanowie i Muzeum Historii Polski mówią o 20 tysiącach jeźdźców, z husarią na czele i szwadronami austriackimi i niemieckimi u boku. Armia turecka pękła i uciekła, tracąc od 10 do 15 tysięcy ludzi. Do papieża król napisał: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył.3

Mit i fakt: szarżę często nazywa się największą w dziejach, ale jeźdźców nikt nie policzył i nie wiadomo, ilu z owych 20 tysięcy było husarzami. Zwycięstwo otworzyło długą wojnę Ligi Świętej, zakończoną w Karłowicach w 1699 roku, a w 1983 roku Jan Paweł II uczcił 300. rocznicę na Kahlenbergu.4

Skąd to miejsce w rankingu: Pierwsze miejsce, bo tylko ta bitwa ma maksimum za rozpoznawalność, rolę husarii, skutek i pamięć: szarża rozstrzygnęła dzień, a klęska, jak pisze dzieje.pl, zakończyła okres zwycięstw Imperium Osmańskiego. Obniża ją tylko pewność źródeł, 3, bo wielkość szarży jest szacunkiem.5

Pełna historia: odsiecz wiedeńska ›

2 Kircholm, 1605

Zwycięża Rzeczpospolita Obojga Narodów, przegrywa Szwecja.

Gdzie
Kircholm nad Dźwiną pod Rygą (dziś Salaspils, Łotwa)
Wojna
Wojna polsko-szwedzka
Rzeczpospolita Obojga NarodówWojsko litewskie hetmana Jana Karola ChodkiewiczaZwycięstwo
SzwecjaKarol IXPorażka
Siły
Rzeczpospolita Obojga Narodów: Ok. 3,6 tys.
Szwecja: ok. 11 tys.
Szwedów
Wynik
Armia szwedzka rozbita. 8 do 9 tys. zabitych Szwedów (szacunek) wobec 100 do 200 po stronie Rzeczypospolitej

Flaga: rekonstrukcja na podstawie Rolki Sztokholmskiej (ok. 1605)

We wrześniu 1605 roku Karol IX oblegał Rygę. Hetman Jan Karol Chodkiewicz ruszył na odsiecz z około 3600 ludźmi. Muzeum Historii Polski ocenia armię szwedzką na 11 tysięcy, a leksykon Bitwy polskie liczy po stronie hetmana około 2400 jazdy i 1000 piechoty, po stronie króla 8300 piechoty i 2500 jazdy. 27 września oba wojska spotkały się pod Kircholmem nad Dźwiną.6

Szwedzi stanęli na wzgórzu i hetman nie chciał ich tam atakować. Po kilku godzinach harców pozorował odwrót, Karol IX rzucił wojsko do ataku, a wtedy uderzyła husaria. Przełamała szwedzkie szeregi i po trzech godzinach armia królewska była rozbita. Straty szwedzkie szacuje się na 8 do 9 tysięcy zabitych, około 70% armii. Wojsko Rzeczypospolitej straciło od 100 do 200 ludzi, w tym zaledwie 13 husarzy.7

Wieść o zwycięstwie obiegła Europę: podziw wyrazili władcy Anglii i Persji oraz papież, a dziś o bitwie przeczytamy w każdym podręczniku historii Polski. Strategicznie dała jednak niewiele. Nieopłaceni żołnierze opuścili hetmana, Szwedzi przyjęli rozejm, a wojna ciągnęła się latami.8

Skąd to miejsce w rankingu: Wzorcowe zwycięstwo husarii, odniesione szarżą nad trzykrotnie liczniejszym wrogiem, stąd 5 za rozpoznawalność i rolę husarii oraz 4 za pamięć. Rygę ocaliło jednak tylko na pewien czas, a wojna trwała dalej, więc skutek 3, i to trzyma Kircholm na drugim miejscu.

Pełna historia: bitwa pod Kircholmem ›

Siedemnastowieczny obraz szarży husarii pod Kircholmem
Bitwa pod Kircholmem, obraz Pietera Snayersa z lat 20. XVII wieku, namalowany około dwudziestu lat po bitwie. Szarża husarii uderza w szwedzkie szyki pod Rygą. Domena publiczna

3 Kłuszyn, 1610

Zwycięża Rzeczpospolita Obojga Narodów, przegrywa Carstwo Rosyjskie.

Gdzie
Kłuszyn na zachód od Moskwy, Rosja
Wojna
Wojna polsko-rosyjska
Rzeczpospolita Obojga NarodówWojsko polsko-litewskie hetmana Stanisława ŻółkiewskiegoZwycięstwo
Carstwo RosyjskieDymitr SzujskiPorażka
Siły
Rzeczpospolita Obojga Narodów:
Ok. 2,7 do 7 tys. ludzi, prawie sama jazda (sporne)
Carstwo Rosyjskie:
ok. 15 do 30 tys. Rosjan i do 8 tys. najemników (szacunki)
Wynik
Armia rosyjska i najemnicy rozbici. Car Wasyl Szujski obalony kilka tygodni później

Flaga: rekonstrukcja na podstawie Rolki Sztokholmskiej (ok. 1605)Godło: orzeł dwugłowy Moskwy, rekonstrukcja na podstawie pieczęci Iwana III (ok. 1489)

W 1610 roku, w czasie wielkiej smuty, Zygmunt III oblegał Smoleńsk, a na odsiecz szła armia rosyjska Dymitra Szujskiego z korpusem cudzoziemskich najemników Jakoba De la Gardiego. Hetman Stanisław Żółkiewski wyszedł jej naprzeciw z wojskiem złożonym prawie wyłącznie z jazdy. Ile go miał, jest sporne: Przemysław Gawron z Muzeum Pałacu w Wilanowie przedstawia szacunki od około 2700, ku której to liczbie skłania się Radosław Sikora, do 7 tysięcy, a Maciej Adam Pieńkowski nazywa tradycyjną liczbę 7 tysięcy błędem. Rosjan według szacunków przytaczanych przez Gawrona było od około 15 tysięcy (Sikora) do 30 tysięcy z listu Żółkiewskiego do króla i więcej. Najemników De la Gardiego źródła cytowane przez Pieńkowskiego liczą na 4 do 8 tysięcy, a Sikora na 1830 jazdy i 1500 piechoty.9

Po nocnym marszu Polacy uderzyli 4 lipca. Husaria szarżowała raz za razem. Jak opisał uczestnik bitwy Samuel Maskiewicz, niektóre chorągwie atakowały osiem, a nawet dziesięć razy szyk, którego nie mogły przełamać, aż uderzenie chorągwi Zborowskiego ze skrzydła rozbiło rajtarię i zmusiło De la Gardiego do ucieczki. Pozostawiona sama piechota najemna skapitulowała. 27 lipca obalono cara Wasyla Szujskiego, a polska załoga trzymała Kreml do listopada 1612 roku. W 2019 roku Sejm ogłosił rok 2020 Rokiem Hetmana Żółkiewskiego, przypominając, że mając około 3 tysięcy jazdy, przede wszystkim husarii, pokonał ponad 30-tysięczną armię.10

Skąd to miejsce w rankingu: Czysta bitwa husarii, szarża za szarżą aż do złamania wroga, stąd rola husarii 5, a zwycięstwo wprowadziło polską załogę na Kreml, więc skutek 4. Bitwa jest mniej znana niż Kircholm, a liczebność obu armii sporna, stąd rozpoznawalność 4 i pewność źródeł 3.

Pełna historia: bitwa pod Kłuszynem ›

4 Byczyna, 1588

Zwycięża Wojsko koronne, przegrywają Arcyksiążę Maksymilian i jego stronnicy.

Gdzie
Byczyna na Śląsku
Wojna
Wojna o tron polski 1587 do 1588
Wojsko koronnehetman wielki Jan ZamoyskiZwycięstwo
Arcyksiążę Maksymilian i jego stronnicyMaksymilian HabsburgPorażka
Siły
Wojsko koronne: Ok. 6 tys.
u Zamoyskiego (w tym ok. 3,7 tys. jazdy)
Arcyksiążę Maksymilian i jego stronnicy: ok. 6,5 do 7 tys.
u Maksymiliana
Wynik
Wojsko Maksymiliana rozbite, arcyksiążę w niewoli. W 1589 Habsburgowie uznali Zygmunta III

Flaga: rekonstrukcja na podstawie Rolki Sztokholmskiej (ok. 1605)

Po śmierci Stefana Batorego elekcja 1587 roku się rozdwoiła: stronnicy Zamoyskiego obwołali królem szwedzkiego królewicza Zygmunta Wazę, koło Zborowskich arcyksięcia Maksymiliana. Maksymilian nie zdobył Krakowa, Zygmunt został tam koronowany 27 grudnia, a Zamoyski ruszył za arcyksięciem na Śląsk. Siły były wyrównane: według studium Marka Plewczyńskiego Zamoyski miał około 6 tysięcy ludzi, a Maksymilian około 7 tysięcy. Jak zauważył Konstanty Górski, hetman miał przewagę w jeździe, arcyksiążę w piechocie.11

24 stycznia 1588 roku Zamoyski uderzył z flanki, zmuszając wojska Maksymiliana do kłopotliwych manewrów, a Zygmunt Boras pisał, że w pół godziny rozbił w puch równą sobie armię. Udział husarii znamy gorzej. Według leksykonu bitew polskich przygotowanego przez wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego chorągwie kozackie Zamoyskiego zostały odparte, dopiero szarża husarii zmusiła jazdę arcyksięcia do odwrotu, a gdy Maksymilian rzucił do boju husarię węgierską, hetman uderzył w jej skrzydło odwodem 1200 husarzy i cała jazda przeciwnika poszła w rozsypkę. Stanisław Żółkiewski zdobył chorągiew arcyksięcia i został ciężko ranny w nogę. Arcyksiążę i jego główni stronnicy trafili do niewoli, a układem bytomsko-będzińskim z 9 marca 1589 roku Habsburgowie uznali Zygmunta za króla.12

Piotr Krzyżański nazywa Byczynę epizodem niezwykle interesującym, lecz dziś relatywnie mało znanym: małym starciem o wielkich skutkach.13

Skąd to miejsce w rankingu: Odsunęła Habsburgów od polskiego tronu, stąd skutek 4, a husaria Zamoyskiego rozbiła jazdę arcyksięcia. Husaria walczyła jednak po obu stronach, a szczegóły przebiegu znamy tylko z jednego opisu, z leksykonu, więc rola husarii 4 i pewność źródeł 3, a że bitwa jest dziś mało znana, rozpoznawalność 3.

5 Chocim, 1621

Zwyciężają Rzeczpospolita i Kozacy, przegrywa Imperium Osmańskie.

Gdzie
Obóz warowny pod Chocimiem nad Dniestrem (dziś Ukraina)
Wojna
Wojna polsko-turecka 1620 do 1621
Rzeczpospolita i KozacyWojsko polsko-litewskie (Jan Karol Chodkiewicz, po jego śmierci Stanisław Lubomirski) i Kozacy zaporoscyZwycięstwo
Imperium OsmańskieOsman IIPorażka
Siły
Rzeczpospolita i Kozacy: Ok. 30 tys.
wojska polsko-litewskiego i podobna liczba Kozaków
Imperium Osmańskie: co najmniej 100 tys.
Turków i Tatarów (wg jednego źródła 150 tys.)
Wynik
Szturmy tureckie odparte. Traktat z 9 października 1621, bez strat terytorialnych

Flaga: rekonstrukcja na podstawie Rolki Sztokholmskiej (ok. 1605)

Wojna zaczęła się klęską pod Cecorą w 1620 roku, gdzie zginął hetman Żółkiewski. Sejm uchwalił podatki na 60 tysięcy żołnierzy, ale udało się wystawić tylko połowę, a w 1621 roku Osman II ruszył na północ z około 100 tysiącami ludzi. Encyklopedia Ukrainy liczy 150 tysięcy Turków i Tatarów. Chodkiewicz przeszedł Dniestr i okopał się pod Chocimiem, a w przeddzień bitwy dołączyło do niego około 30 tysięcy Kozaków.14

Od 2 września Turcy raz po raz szturmowali obóz. Bramy w wale pozwalały obrońcom wychodzić do walki na przedpole obozu, i husaria to robiła: wieczorem 7 września, jak opowiadają polskie prace popularne, cztery chorągwie husarskie, około 600 koni, prowadzone przez samego Chodkiewicza, rozbiły wielokrotnie liczniejszego przeciwnika. Główny ciężar walk od 2 do 28 września dźwigali jednak Kozacy. Chodkiewicz zmarł 24 września, ostatni szturm 28 września załamał się, choć w obozie została jedna beczka prochu, a traktat z 9 października nie dał sułtanowi żadnych zdobyczy. W 2021 roku Senat RP uczcił 400. rocznicę bitwy.15

Skąd to miejsce w rankingu: Obóz zatrzymał armię sułtana na ponad miesiąc, ale bronili go w równym stopniu piechota i Kozacy, co kontrszarże husarii, stąd rola husarii 3, skutek 3 i pamięć 4. Remisuje z Chocimiem 1673 na 33 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza go skutkiem.

Pełna historia: bitwa pod Chocimiem 1621 ›

6 Chocim, 1673

Zwycięża Rzeczpospolita Obojga Narodów, przegrywa Imperium Osmańskie.

Gdzie
Obóz turecki pod twierdzą chocimską nad Dniestrem (dziś Ukraina)
Wojna
Wojna polsko-turecka
Rzeczpospolita Obojga NarodówWojsko polsko-litewskie hetmana wielkiego Jana Sobieskiego z sojusznikami mołdawskimi i wołoskimiZwycięstwo
Imperium OsmańskieHusajn PaszaPorażka
Siły
Rzeczpospolita Obojga Narodów:
Liczniejsze wojska sprzymierzone (ok. 45 tys. według dzieje.pl)
Imperium Osmańskie:
ok. 30 tys. Turków
Wynik
Obóz turecki zdobyty. Według Muzeum w Wilanowie ocalało tylko ok. 4 tys. Turków

Herb: Orzeł i Pogoń, rekonstrukcja na podstawie herbarza z XVII w.

W 1672 roku Turcy zajęli Podole z Kamieńcem, a Rzeczpospolita musiała przyjąć traktat w Buczaczu. Sejm uchwalił podatki na 43 tysiące żołnierzy, wystawiono około 45 tysięcy i jesienią 1673 roku hetman wielki Jan Sobieski poprowadził je nad Dniestr, gdzie w dawnym obozie pod Chocimiem stała okopana armia Husejna Paszy, około 30 tysięcy ludzi.16

Po nocy deszczu ze śniegiem szturm ruszył rankiem 11 listopada. Piechota i dragoni zdobyli wały w około kwadrans i pod ogniem zaczęli zasypywać fosę, a gdy ruszyła na nich jazda turecka, husaria wpadła do obozu i rozstrzygnęła bitwę. Na prawym skrzydle Stanisław Jan Jabłonowski prowadził siedem chorągwi husarskich, około 750 ludzi, i jedna z jego szarż odrzuciła Turków od wałów w głąb obozowiska. Inna szarża husarska ocaliła przed jazdą Sulejmana Paszy poczet samego Sobieskiego. Uciekający spadali ze skał nad Dniestrem albo tonęli, gdy zawalił się most.17

W 1674 roku Sobieski został królem, ale wojna trwała dalej, a Podole wróciło dopiero na mocy pokoju w Karłowicach w 1699 roku.18

Skąd to miejsce w rankingu: Husaria wjechała w wyłomy otwarte przez piechotę, stąd rola husarii 4 i pamięć 4, ale zwycięstwo nie zakończyło wojny, więc skutek 2. Remisuje z Chocimiem 1621 na 33 punktach i w rozpoznawalności, a ustępuje mu skutkiem.

Pełna historia: bitwa pod Chocimiem 1673 ›

Siedemnastowieczny obraz polskiej jazdy atakującej obóz turecki pod Chocimiem
Bitwa pod Chocimiem w 1673 roku, obraz Jana van Huchtenburgha z około 1675 roku. Polska jazda szturmuje ufortyfikowany obóz turecki nad Dniestrem. Domena publiczna

7 Parkany, 1683

Gdzie
Parkany na lewym brzegu Dunaju, naprzeciw Ostrzyhomia (dziś Štúrovo, Słowacja)
Wojna
Wielka wojna turecka, kampania po odsieczy wiedeńskiej
Polska i CesarstwoJan III Sobieski, Karol Lotaryński
Imperium OsmańskieKara Mehmed, pasza Budy
Siły
7 października: ok. 4 tys. jazdy polskiej przeciw ok. 15 tys. 9 października: ok. 30 tys. sprzymierzonych przeciw 20 do 36 tys. Turków (relacje się różnią)
Wynik
7 października klęska Polaków, ok. 1,5 tys. strat. 9 października zwycięstwo sprzymierzonych, ok. 9 tys. zabitych Turków, Parkany zdobyte

Herb: Orzeł i Pogoń, rekonstrukcja na podstawie herbarza z XVII w.Flaga: rekonstrukcja na podstawie drzeworytu Hansa Burgkmaira (1510)

Niespełna cztery tygodnie po Wiedniu Sobieski ruszył doliną Dunaju na Ostrzyhom, do którego droga prowadziła przez przyczółek w Parkanach na lewym brzegu rzeki. 7 października poszedł naprzód, nie czekając na resztę wojska. Tysiąc koni straży przedniej Stefana Bidzińskiego pognał za garstką tureckich jeźdźców i wpadł prosto na armię paszy Budy Kara Mehmeda, około 15 tys. ludzi, którzy w nocy przeprawili się przez Dunaj.19

Ogień janczarów i dział twierdzy kosił polską jazdę. Król nadciągnął z około 4 tys. konnicy, ale chorągwie hetmana Stanisława Jabłonowskiego wbrew rozkazom rzuciły się w pościg, zostały odrzucone i niemal okrążone, a gdy Sobieski z kilkoma chorągwiami husarskimi pospieszył im na ratunek, centrum i prawe skrzydło wzięły to za odwrót i uciekało przez 3 do 4 kilometrów. Straty sięgnęły około 1,5 tys. ludzi.20

9 października Sobieski oparł jedno skrzydło o Dunaj, a drugie o wzgórza. Turcy, około 20 tys. według Muzeum Pałacu w Wilanowie i 36 tys. według leksykonu bitew polskich, wykrwawili się na lewym skrzydle. Wtedy z prawej uderzyła jazda Hieronima Lubomirskiego, a do kontrataku ruszyli rajtarzy cesarscy i dziesięć chorągwi husarii Michała Rzewuskiego. Most do Ostrzyhomia zawalił się pod uciekającymi, zginęło około 9 tys. Turków, a 27 października skapitulował Ostrzyhom.21

Skąd to miejsce w rankingu: Dwie bitwy w trzy dni dają husarii 3 punkty za rolę: 7 października szarża zawiodła, a król omal nie zginął, 9 października husaria Rzewuskiego miała udział w rozstrzygającym kontrataku zwycięstwa sprzymierzonych, które otworzyło drogę na Ostrzyhom, więc skutek 3. Liczby tureckie bardzo się różnią, więc pewność źródeł 3. Remisuje z Trzcianą na 30 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza ją skutkiem.

8 Trzciana, 1629

Zwyciężają Rzeczpospolita Obojga Narodów i Cesarstwo, przegrywa Szwecja.

Gdzie
Trzciana (Honigfelde) koło Sztumu, Prusy Królewskie (dziś Trzciano)
Wojna
Wojna polsko-szwedzka 1626 do 1629
Rzeczpospolita Obojga Narodów i CesarstwoWojsko koronne hetmana Stanisława Koniecpolskiego z jazdą cesarską Hansa Georga von ArnimaZwycięstwo
SzwecjaKról Gustaw II AdolfPorażka
Siły
Rzeczpospolita Obojga Narodów i Cesarstwo: Ok. 3,7 do 4,5 tys.
jazdy polskiej i cesarskiej (źródła się różnią)
Szwecja: ok. 2 tys.
jazdy szwedzkiej tylnej straży, potem posiłków króla
Wynik
Jazda szwedzka rozbita, król omal nie wzięty do niewoli. Straty szwedzkie sporne, od 200 do ok. 1500

Flaga: rekonstrukcja na podstawie Rolki Sztokholmskiej (ok. 1605)Flaga: rekonstrukcja na podstawie drzeworytu Hansa Burgkmaira (1510)

Gustaw Adolf wkroczył do Prus w 1626 roku i jesienią tego roku pod Gniewem wojsko polskie musiało się wycofać. Kolejne dwa lata walk pod wodzą hetmana Stanisława Koniecpolskiego nie dały przewagi żadnej ze stron, aż w 1629 roku dołączył do niego 5-tysięczny korpus cesarski Hansa Georga von Arnima. Gdy Szwedzi cofali się ku Sztumowi, hetman ruszył w pościg samą jazdą: według Pawła Piaseckiego miał 1300 koni pod ośmioma znakami husarskimi i 1200 Kozaków, do tego 2000 jazdy cesarskiej, według Arnima 700 husarzy i 1000 Kozaków.22

27 czerwca sprzymierzeni dopadli szwedzką tylną straż, około 2000 jazdy. Husaria ukryta w dolinie uderzyła na jej lewe skrzydło, Szwedzi poszli w rozsypkę, a pod Pułkowicami, dokąd nadciągnął sam król, husaria z rajtarią cesarską przełamała ich ponownie. Axel Oxenstierna zanotował, że jeden z Polaków chwycił Gustawa Adolfa za pendent. Król zrzucił go przez głowę, tracąc kapelusz, a gdy kolejny chwycił go za ramię, Eric Soop zastrzelił napastnika. Król przyznał się do 200 zabitych, Polacy mówili o blisko 1500, a Maciej Adam Pieńkowski szacuje straty na 600 do 800 ludzi razem z jeńcami. Wkrótce król zgodził się na rokowania, ale sześcioletni rozejm w Starym Targu, zawarty we wrześniu, zostawił Szwedom większość portów pruskich, w tym Elbląg.23

Skąd to miejsce w rankingu: Husaria razem z rajtarią cesarską rozbiła Szwedów i omal nie pojmała ich króla, stąd rola husarii 4, ale rozejm, który nastąpił, był korzystny dla Szwecji, więc skutek 2. Siły i straty są sporne, więc pewność źródeł 3. Remisuje z Parkanami na 30 punktach i w rozpoznawalności, a ustępuje im skutkiem.

Pełna historia: bitwa pod Trzcianą ›

9 Beresteczko, 1651

Zwycięża Rzeczpospolita Obojga Narodów, przegrywają Kozacy zaporoscy i Chanat Krymski.

Gdzie
Pod Beresteczkiem nad Styrem, Wołyń (dziś Ukraina)
Wojna
Powstanie Chmielnickiego
Rzeczpospolita Obojga NarodówKról Jan II KazimierzZwycięstwo
Kozacy zaporoscy i Chanat KrymskiHetman Bohdan Chmielnicki, chan Islam III GirejPorażka
Siły
Jazda polska 18 tys. i ok. 30 tys. wojska na popisie w czerwcu, 80 do 150 tys. z pospolitym ruszeniem. Blisko 100 tys. Kozaków i 50 do 100 tys. Tatarów (wszystko szacunki)
Wynik
Zwycięstwo polskie. Chan uciekł, a obóz kozacki został rozbity, ale wojna trwała dalej

Flaga: rekonstrukcja na podstawie Rolki Sztokholmskiej (ok. 1605)Znak: tamga Girejów, rekonstrukcja na podstawie odważnika z XVI w.

W czerwcu 1651 roku Jan II Kazimierz zebrał wojsko tak wielkie, pisze Mychajło Hruszewski, że starzy żołnierze nie pamiętali podobnego. Na popisach z przełomu maja i czerwca jazda polska, chorągwie husarskie i kozackie razem, liczyła 18 tys., a całe popisane wojsko około 30 tys., zanim nadciągnęło pospolite ruszenie. Bogusław Radziwiłł szacował obóz na 80 tys. Encyclopedia of Ukraine podaje 150 tys. Polaków przeciw blisko 100 tys. Kozaków i blisko 50 tys. Tatarów, zastrzegając, że to szacunki, a inne relacje liczyły ordę na 80 do 100 tys.24

Armie walczyły pod Beresteczkiem na Wołyniu od 28 do 30 czerwca. Ostatniego dnia po południu książę Jeremi Wiśniowiecki z jazdą lewego skrzydła uprosił króla o zgodę na atak i rozbił piechotę kozacką oraz linię jej wozów. Polskie centrum pod królem zepchnęło Tatarów z pola, a chan uciekł, uprowadzając Chmielnickiego. Pozbawieni wodza Kozacy bronili taboru dziesięć dni, aż 8 lipca Iwan Bohun wyprowadził większość z nich przez bagna, bez dział. Zwycięstwa nie wykorzystano: ugoda w Białej Cerkwi we wrześniu zmniejszyła rejestr kozacki o połowę, do 20 tys., a w 1652 roku Chmielnicki znów walczył.25

Skąd to miejsce w rankingu: Husaria była tylko częścią ogromnej armii, a ucieczka chana zrobiła tyle co szarża, więc rola husarii 3, a wszystkie liczby obu stron to domysły, więc pewność źródeł 2. Remisuje z Lubieszowem na 29 punktach i w rozpoznawalności, a wyżej stoi dzięki większym skutkom.

Pełna historia: bitwa pod Beresteczkiem ›

Sztychowany plan bitwy z rzędami oddziałów i ufortyfikowanym obozem nad rzeką
Plan bitwy pod Beresteczkiem z 30 czerwca 1651 roku, z liniami wojsk Rzeczypospolitej naprzeciw obozu kozackiego, skopiowany z oryginału z teki króla Stanisława Augusta i wydany w Rosji w 1822 roku. Domena publiczna

10 Lubieszów, 1577

Zwycięża Wojsko królewskie, przegrywa Gdańsk.

Gdzie
Grobla między jeziorami lubieszowskimi nad Motławą, koło Tczewa, na południe od Gdańska
Wojna
Wojna Stefana Batorego z Gdańskiem, 1576 do 1577
Wojsko królewskiehetman Jan ZborowskiZwycięstwo
GdańskHans Winckelbruch von KölnPorażka
Siły
Wojsko królewskie: Ok. 2,3 do 2,5 tys.
(ok. 1,3 tys. jazdy)
Gdańsk: ok. 10 do 12 tys.
(3,1 tys. lancknechtów, 800 jazdy, 6 do 8 tys. milicji)
Wynik
Armia gdańska rozbita. Około 4 do 4,5 tys. zabitych przy niespełna 100 poległych królewskich. Miasto się nie poddało

Herb: Orzeł i Pogoń, rekonstrukcja na podstawie rękopisu z XVI w.

Gdańsk, największy port Rzeczypospolitej, nie uznał elekcji Stefana Batorego i jesienią 1576 roku jako jedyny wciąż stawiał opór. Hetman Jan Zborowski zimował pod Tczewem z około 1,3 tys. jazdy, tysiącem piechoty i kilkoma działami. W kwietniu 1577 roku dowodzący wojskami miasta kondotier Hans Winckelbruch von Köln ruszył, by go zniszczyć, z około 3,1 tys. lancknechtów, 400 rajtarami, 400 jazdy miejskiej i 6 do 8 tys. milicji, według Muzeum Wojska Polskiego w sumie około 10 tys. ludzi.26

17 kwietnia Zborowski wysadził most pod Rokitkami i ze wszystkimi siłami poszedł ku grobli lubieszowskiej, zanim cała armia gdańska zdążyła się przeprawić. Około 600 hajduków węgierskich zdobyło baterię gdańszczan i obróciło działa przeciw właścicielom. Polskie natarcie rozbiło najemną piechotę, a z boku uderzyła trzymana w odwodzie husaria. Najemnicy pękli, milicja uciekła, a jazda królewska ścigała ich aż pod Gdańsk.27

Leksykon bitew polskich podaje około 4,5 tys. zabitych gdańszczan i 5 tys. jeńców przy 188 stratach królewskich, w tym 58 zabitych. Muzeum około 4 tys. zabitych i tysiąc jeńców. Miasto jednak przetrwało letnie oblężenie, a w grudniu zachowało autonomię za przysięgę wierności i 200 tys. złotych.28

Skąd to miejsce w rankingu: Trzymana w odwodzie husaria małej armii rozstrzygnęła walkę przy przewadze wroga mniej więcej cztery do jednego, stąd rola husarii 5. Gdańska jednak nie zdobyto, a wojna skończyła się kompromisem, więc skutek 2, a liczby opierają się głównie na relacjach polskich, więc pewność źródeł 2. Remisuje z Beresteczkiem na 29 punktach i w rozpoznawalności, a niżej stoi z powodu mniejszych skutków.

11 Orsza, 1514

Zwyciężają Polska i Litwa, przegrywa Wielkie Księstwo Moskiewskie.

Gdzie
Nad Dnieprem pod Orszą (dziś Białoruś)
Wojna
Wojna litewsko-moskiewska 1512 do 1522
Polska i LitwaArmia polsko-litewska hetmana Konstantego OstrogskiegoZwycięstwo
Wielkie Księstwo MoskiewskieIwan Czeladnin, Michał Golica BułhakowPorażka
Siły
Polska i Litwa:
Ok. 28 do 33 tys., głównie jazdy (nasze sumy liczb muzeum i Culture.pl)
Wielkie Księstwo Moskiewskie:
80 tys. według współczesnych, 50 tys. jazdy według Muzeum Wojska Polskiego, zapewne znacznie mniej
Wynik
Zwycięstwo polsko-litewskie, Czeladnin w niewoli, Smoleńska nie odzyskano

Flaga: czerwona chorągiew z Pogonią, rekonstrukcja według rękopisu z 1443 r.Godło: orzeł dwugłowy Moskwy, rekonstrukcja na podstawie pieczęci Iwana III (ok. 1489)

1 sierpnia 1514 roku, po trzecim oblężeniu, Moskwa zdobyła Smoleńsk, kluczową twierdzę na wschodniej granicy Litwy. Spóźniona odsiecz pod hetmanem Konstantym Ostrogskim spotkała wojsko Wasyla III pod Iwanem Czeladninem na północny wschód od Orszy, po drugiej stronie Dniepru. Muzeum Wojska Polskiego liczy około 25 tys. jazdy i 3 tys. piechoty. Culture.pl podaje 16 tys. lekkiej jazdy litewskiej, 14 tys. lekkiej i ciężkiej jazdy polskiej oraz 3 tys. piechoty zaciężnej. Husaria była wtedy jeszcze lekką jazdą, walczącą obok ciężkozbrojnych kopijników.29

8 września jazda Ostrogskiego przeszła Dniepr brodem, a reszta po mostach na beczkach. Prawie całą piechotę i artylerię hetman ukrył w zaroślach na skraju wąwozu nad rzeką. Gdy lewe skrzydło moskiewskie naparło na Polaków, tamtejsze lekkie hufce pozorowały ucieczkę. Czeladnin, sądząc, że skrzydło jest rozbite, rzucił do boju wszystko, a jego jazda wpadła do wąwozu pod salwę ukrytych dział. Uciekający zawrócili do szarży i wojsko moskiewskie poszło w rozsypkę. Czeladnin trafił do niewoli, ale Smoleńsk pozostał w rękach moskiewskich. Mit i fakt: współcześni pisali o 80 tys. Moskali. Culture.pl uważa tę liczbę za zawyżoną mniej więcej o połowę, a rosyjscy historycy Biencjanow i Łobin twierdzą, że skalę bitwy mocno przesadzono.30

Skąd to miejsce w rankingu: Orszę często nazywa się chrztem bojowym husarii, ale wczesna lekka husaria odegrała swoją rolę w pozorowanej ucieczce, która ściągnęła wroga pod działa i piechotę Ostrogskiego, więc rola husarii 3. Smoleńsk pozostał moskiewski, a dawne 80 tys. to propaganda, więc skutek i pewność źródeł 2. Wśród czterech bitew z 27 punktami stoi najwyżej dzięki rozpoznawalności.

Pełna historia: bitwa pod Orszą ›

Renesansowy obraz bitwy pod Orszą z masami jazdy
Bitwa pod Orszą, obraz z lat około 1525 do 1530 namalowany przez artystę z kręgu Lucasa Cranacha Starszego, niekiedy utożsamianego z Hansem Krellem, dziś w Muzeum Narodowym w Warszawie. Widać przeprawę jazdy polsko-litewskiej przez Dniepr i atak na wojsko moskiewskie. Domena publiczna

12 Połonka, 1660

Zwycięża Rzeczpospolita, przegrywa Carstwo Rosyjskie.

Gdzie
Połonka koło Lachowicz, Wielkie Księstwo Litewskie (dziś Pałonka, rejon baranowicki, Białoruś)
Wojna
Wojna z Moskwą 1654 do 1667
RzeczpospolitaStefan Czarniecki, Paweł Jan SapiehaZwycięstwo
Carstwo Rosyjskiekniaź Iwan ChowańskiPorażka
Siły
Rzeczpospolita:
Ok. 12 do 15 tys.
Carstwo Rosyjskie:
ok. 24 tys. z 60 działami (szacunki)
Wynik
Zwycięstwo Rzeczypospolitej. Piechota Chowańskiego wybita, odzyskanie większości Litwy

Flaga: rekonstrukcja na podstawie Rolki Sztokholmskiej (ok. 1605)

Pokój w Oliwie w maju 1660 roku zakończył wojnę ze Szwecją i Rzeczpospolita mogła wreszcie zwrócić się przeciw wojskom moskiewskim, które trzymały większą część Litwy. Chowański od niemal pół roku oblegał zamek w Lachowiczach, gdy Czarniecki i Sapieha ruszyli na odsiecz, i wyszedł im naprzeciw pod wieś Połonkę. Leksykon bitew polskich podaje 12 do 15 tys. żołnierzy Rzeczypospolitej, w tym 3 tys. piechoty, przeciw około 24 tys. Moskali z 60 działami.31

Sporna jest nawet data. Druk ulotny wydany tego lata, leksykon i historyk Konrad Bobiatyński podają 28 czerwca, a w niektórych opracowaniach pojawia się 29 czerwca. Sporne jest też, kto zadał decydujący cios. Leksykon stawia wszystkie chorągwie husarii koronnej w centrum pod Czarnieckim i przypisuje zwycięstwo ich uderzeniu na groblę. Bobiatyński, opierając się na relacjach dowódców, widzi przełom w wyjściu pancernych i lekkiej jazdy Gabriela Wojniłłowicza na tyły Moskwy, ale husarii przypisuje ważną rolę: dwie chorągwie litewskie i dwie koronne rozniosły piechotę moskiewską, a Litwini związali potem jazdę Chowańskiego. Jazda Chowańskiego uciekła, piechotę wycięto, a Rzeczpospolita odzyskała potem większość Litwy. Na polu bitwy stoi kamień pamiątkowy.32

Skąd to miejsce w rankingu: Według leksykonu husaria rozstrzygnęła bitwę, według Bobiatyńskiego odegrała ważną, choć nie decydującą rolę, stąd rola husarii 4, a zwycięstwo otworzyło drogę na Litwę, więc skutek 3. Znają ją głównie specjaliści, a nawet data jest niepewna, więc rozpoznawalność 2 i pewność źródeł 3. Wśród czterech bitew z 27 punktami stoi niżej od Orszy z powodu rozpoznawalności, a wyżej od Kokenhauzen i Lwowa dzięki skutkom.

13 Kokenhauzen, 1601

Zwycięża Wojsko litewskie, przegrywa Szwecja.

Gdzie
Kokenhauzen (Koknese) nad Dźwiną, Inflanty (dziś Łotwa)
Wojna
Wojna polsko-szwedzka o Inflanty, od 1600 roku
Wojsko litewskiehetman wielki Krzysztof Radziwiłł „Piorun”Zwycięstwo
SzwecjaCarl GyllenhielmPorażka
Siły
Wojsko litewskie: Ok. 2 do 3,2 tys.
(1,6 do 2,9 tys. jazdy)
Szwecja: ok. 4,9 tys.
(4 tys. jazdy, 900 piechoty)
Wynik
Zwycięstwo litewskie. Według jednego źródła ok. 2 tys. strat szwedzkich. Załoga szwedzka skapitulowała

Flaga: rekonstrukcja na podstawie Rolki Sztokholmskiej (ok. 1605)

Zdetronizowany w Szwecji Zygmunt III wcielił Estonię do Rzeczypospolitej, a wojna, która z tego wybuchła, toczyła się o Inflanty. W ciągu roku Szwedzi opanowali niemal całą prowincję. Kokenhauzen nad Dźwiną miał szczególne znaczenie: bronił jedynego w okolicy brodu i mieścił niemal wszystkie działa wysłane przez króla do Inflant. Hetman wielki litewski Krzysztof Radziwiłł, zwany Piorunem, był skłócony z królem i miał mało wojska, ale pod koniec maja zebrał je pod miastem, w którym, jak podaje Muzeum Wojska Polskiego, stała już załoga szwedzka, i odciął je od świata.33

23 czerwca na odsiecz nadciągnął Carl Gyllenhielm z około 4 tys. jazdy i 900 piechoty. Muzeum Wojska Polskiego daje Radziwiłłowi 2,9 tys. jazdy, 300 piechoty i 17 dział. Leksykon bitew polskich zaledwie 1,6 tys. jazdy, 400 piechoty i 9 dział. Bitwę zaczęło natarcie szwedzkie na lewe skrzydło. Gdy je powstrzymano, kontratak husarii przełamał linie szwedzkie, a na prawym skrzydle jazda Jana Karola Chodkiewicza i syna hetmana, Janusza Radziwiłła, wsparta celnym ogniem dział, zmusiła konnicę szwedzką do ucieczki. Artyleria rozproszyła potem szwedzką piechotę. Według leksykonu Szwedzi stracili około 2 tys. ludzi, a załoga skapitulowała. Radziwiłł zajął potem Wenden, ale utknął pod Rumborkiem, a jego wojsko topniało, bo żołnierzom kończył się czas służby.34

Skąd to miejsce w rankingu: Mała armia złożona niemal wyłącznie z jazdy rozbiła większe wojsko szwedzkie kontratakiem husarii, stąd rola husarii 5, ale wojna o Inflanty trwała dalej, więc skutek 2, a poza Polską mało kto zna tę nazwę, więc rozpoznawalność 2. Remisuje ze Lwowem 1675 według wszystkich zasad i stoi wyżej jako bitwa starsza.

14 Lwów, 1675

Zwycięża Rzeczpospolita, przegrywają Tatarzy krymscy.

Gdzie
Gościniec gliniański pod wsią Lesienice, na przedpolu Lwowa (dziś Ukraina)
Wojna
Wojna polsko-turecka 1672 do 1676
RzeczpospolitaJan III SobieskiZwycięstwo
Tatarzy krymscywysłani przez Ibrahima SzyszmanaPorażka
Siły
Rzeczpospolita: Ok. 6 tys.
(ok. 1,5 tys. husarii)
Tatarzy krymscy: ok. 8 do 15 tys.
Tatarów (relacje się różnią)
Wynik
Zwycięstwo polsko-litewskie. Tatarzy rozbici, Lwów ocalony

Herb: Orzeł i Pogoń, rekonstrukcja na podstawie herbarza z XVII w.

Latem 1675 roku armia turecka Ibrahima Szyszmana pustoszyła Podole, a na Lwów ruszyli Tatarzy Safy i Hadżi Gireja: według Muzeum Pałacu w Wilanowie 15 tys., według leksykonu bitew polskich około 8 tys. Sobieski miał około 6 tys. ludzi. Przewidział, że orda pójdzie gościńcem od Glinian, wąwozem pod wsią Lesienice, obsadził go 200 piechurami, 200 jeźdźcami i kilkoma armatkami, a za nimi na gościńcu stanęło około półtora tysiąca husarzy z samym królem.35

24 sierpnia około trzeciej po południu Tatarzy weszli do wąwozu i odezwały się ukryte w krzakach działa. Leksykon datuje bitwę na 22 sierpnia. Sobieski ściągnął jazdę litewską Radziwiłła i około piątej miał już 4 tys. konnicy rozwiniętej na ledwie trzystumetrowym froncie, a król, jak opowiada muzeum, odebrał husarzom kopie: część dał czeladzi obozowej, która udawała jeszcze jedną chorągiew, resztę kazał wbić w ziemię. Dwa razy Tatarzy wytrzymali. Przy trzecim uderzeniu poszli w rozsypkę. Historyk Konrad Bobiatyński uważa wspólne uderzenie ciężkiej jazdy koronnej i litewskiej za punkt zwrotny, a królowi przypisuje świetny wybór pola: wąskiej przełęczy, na której orda nie mogła wykorzystać przewagi liczebnej. Lwów ocalał, a obrona miasta przyniosła Sobieskiemu sławę, ale armia Szyszmana została na Podolu.36

Skąd to miejsce w rankingu: Ciężka jazda w jedno popołudnie rozbiła znacznie liczniejszą ordę, stąd rola husarii 5, ale bitwa ocaliła miasto, a nie zmieniła losów wojny, więc skutek 2, a siły tatarskie wahają się w relacjach od 8 do 15 tys., więc pewność źródeł 3. Remisuje z Kokenhauzen według wszystkich zasad i stoi niżej jako bitwa młodsza.

Jak wybraliśmy i ułożyliśmy najsłynniejsze bitwy husarii

Wzięliśmy pod uwagę każdą bitwę wygraną przez Rzeczpospolitą z husarią na polu, od lekkiej husarii spod Orszy w 1514 roku po ostatnie wielkie zwycięstwa Sobieskiego, i każdej zadaliśmy jedno pytanie: czy szarża husarii miała znaczenie? Klęski, w których szarża zawiodła, jak Gniew w 1626 roku, Warszawa w 1656 roku i Kliszów w 1702 roku, opisujemy w części pod listą, a nie w rankingu. Kopię, skrzydła i taktykę wyjaśnia nasz przewodnik po husarii, inne polskie bitwy ocenia ranking największych polskich bitew, a szarże wszystkich armii lista największych szarż kawalerii.37

Rozważyliśmy 23 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy husarii są najbardziej znane. Rola husarii w wyniku, skutek i pamięć liczą się podwójnie, a pewność źródeł raz:

Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Wiedeń jest pierwszy i dlaczego Kircholm, wzorcowe zwycięstwo husarii, jest dopiero drugi: na razie ocalił Rygę, ale wojna ze Szwecją trwała jeszcze latami.

Punkty, z których wynika kolejność
MiejsceNazwaRozpoznawalność
×3
Rola husarii
×2
Skutek
×2
Pamięć
×2
Pewność źródeł
×1
Razem
1Wiedeń5555348
2Kircholm5534443
3Kłuszyn4543339
4Byczyna3443334
5Chocim 16213334433
6Chocim 16733424433
7Parkany3333330
8Trzciana3423330
9Beresteczko3333229
10Lubieszów3522229
11Orsza3323227
12Połonka2432327
13Kokenhauzen2522327
14Lwów2522327

Tuż za listą

Cztery bitwy były blisko i nie weszły do czternastki:

Cudnów, 1660. W 1660 roku hetmani koronni Stanisław Potocki i Jerzy Lubomirski pobili w polu armię moskiewską Wasyla Szeremietiewa, a potem przez trzy tygodnie oblegali ją w obozie, aż skapitulowała. Klęska ta przywróciła Rzeczypospolitej Kozaków Jerzego Chmielnickiego na mocy ugody w Słobodyszczach, stąd skutek 4, ale zwycięstwo dała blokada, a nie szarża, więc rola husarii 2, i do Lwowa 1675 brakuje mu dwóch punktów.38

Obertyn, 1531. 22 sierpnia 1531 roku hetman Jan Tarnowski z około 5,6 tys. ludzi w taborze z wozów spiętych łańcuchami stanął przeciw około 17 tys. Mołdawian Piotra Raresza. Po kilkugodzinnym ostrzale wyprowadził jazdę z obozu i okrążona armia mołdawska poszła w rozsypkę. Husarze szli obok kopijników, ale uderzyła cała jazda, więc rola husarii 3, a zwycięstwo ocaliło tylko Pokucie, więc skutek 2. Remisuje z Ochmatowem i stoi wyżej jako starsze.39 › Jan Tarnowski

Ochmatów, 1644. 30 stycznia 1644 roku hetman wielki koronny Stanisław Koniecpolski rozbił pod Ochmatowem wielki najazd tatarski. Jako pierwsza ruszyła do szarży husaria Stefana Czarnieckiego, ale według leksykonu bitew polskich około 19 tys. żołnierzy wszystkich rodzajów broni, z taborami, działami i piechotą, stanęło przeciw około 30 tys. ordyńców Tuhaj-beja, więc rola husarii 3, a poza Polską bitwa jest mało znana. Remisuje z Obertynem i stoi niżej jako młodsza.40

Hodów, 1694. 11 czerwca 1694 roku około 400 jeźdźców, według tradycji siedem chorągwi husarii i pancernych, obroniło wieś Hodów przed ordą liczoną na 40 tys., aż Tatarzy odstąpili. To słynna polska obrona, ale Zbigniew Hundert naliczył wśród obrońców niespełna stu husarzy, więc rola husarii 2. Opisujemy ją w przewodnikach po polskich zwycięstwach wbrew przewadze i po ostatnich bastionach.41

Gdzie szarża zawiodła

Husaria nie była niezwyciężona, a trzy klęski pokazują, gdzie szarża przestawała działać. Pod Gniewem, między 22 września a 1 października 1626 roku, Gustaw Adolf przeprowadził armię obok polskich pozycji: kolejne szarże polskiej jazdy załamywały się w ogniu szwedzkich muszkieterów, a gdy piechota szwedzka wdarła się na wzgórze zajęte przez polską jazdę, szarża husarii zepchnęła pierwszy rzut, po czym załamała się w ogniu dział i drugiego rzutu. Szwedzi zajęli szczyt, a Zygmunt III wycofał się z bitwy.42

Pod Warszawą 29 lipca 1656 roku, drugiego dnia trzydniowej bitwy, husaria pod Aleksandrem Hilarym Połubińskim uderzyła na nacierającą armię szwedzko-brandenburską i po początkowych sukcesach została zatrzymana ogniem szwedzkim. Starsze ujęcie, powtórzone jeszcze w leksykonie bitew polskich wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego, mówi o około 1200 husarzach polskich i litewskich. Nowsze badania pokazują, że szarżowała tylko husaria litewska, najpewniej zaledwie dwie chorągwie, królewska i Sapiehy, razem około 340 koni, a husaria koronna nie brała w niej udziału. Trzeciego dnia wojsko polskie zepchnięto z pola, a straty sięgnęły około 2 tysięcy ludzi.43

Pod Kliszowem 19 lipca 1702 roku Karol XII ustawił piechotę i działa między szwadronami jazdy. Hetman Lubomirski rzucił do kontrataku całą swoją jazdę, na czele z kolumną czterech chorągwi husarskich i sześciu pancernych. Powstrzymał ją ogień szwedzkiej piechoty i artylerii, a Lubomirski wyprowadził potem swoje wojska z pola, co odsłoniło prawe skrzydło saskie i przesądziło o wyniku bitwy. Kliszów uchodzi za ostatnie użycie husarii w boju. Potem, jak pisze Tadeusz Korzon, występowała głównie do parady, szczególnie przy pogrzebach, a o końcu formacji w 1776 roku opowiada nasz przewodnik po husarii.44

Dziewiętnastowieczny plan bitwy pod Kliszowem z 1702 roku
Plan bitwy pod Kliszowem w 1702 roku z dzieła Leonarda Chodźki La Pologne historique z 1839 roku: Sasi zaznaczeni na różowo, Polacy na żółto, a Szwedzi na niebiesko. Domena publiczna

Najczęstsze pytania

Jakie było największe zwycięstwo husarii?

W naszym rankingu pierwszy jest Wiedeń 1683: szarża około 20 tysięcy jeźdźców z husarią na czele przerwała oblężenie tureckie. Kircholm 1605, gdzie około 3600 żołnierzy rozbiło armię szwedzką liczącą około 11 tysięcy, to wzorcowe zwycięstwo husarii i zajmuje drugie miejsce, przed Kłuszynem 1610.

Ile bitew przegrała husaria?

Nikt ich dokładnie nie policzył, ale husaria przegrywała albo zawodziła: pod Gniewem w 1626 roku wobec muszkieterów i dział Gustawa Adolfa, pod Warszawą w 1656 roku, gdzie jej szarżę zatrzymał ogień piechoty szwedzkiej, i pod Kliszowem w 1702 roku. Nawet Parkany w 1683 roku zaczęły się od polskiej klęski, na dwa dni przed zwycięstwem sprzymierzonych.

Kiedy była ostatnia szarża husarii?

Ostatnie wielkie zwycięstwa husaria odniosła pod wodzą Sobieskiego: pod Lwowem w 1675 roku, a potem pod Wiedniem i Parkanami w 1683 roku. Kliszów w 1702 roku, gdzie jej szarże załamały się w ogniu szwedzkim, uchodzi za ostatnie użycie husarii w boju. Potem służyła głównie na paradach, a w 1776 roku pozostałe chorągwie przekształcono w kawalerię narodową.

Czy husaria walczyła pod Wiedniem?

Tak. 12 września 1683 roku husaria poprowadziła wielką szarżę jazdy odsieczy, według Muzeum Pałacu w Wilanowie około 20 tysięcy jeźdźców, ze wzgórza Kahlenberg na obóz turecki. Ilu z nich było husarzami, nie wiadomo.

Dlaczego husaria odnosiła takie sukcesy?

Łączyła bardzo długie kopie, dobre konie, dyscyplinę i szarżę w odpowiedniej chwili, zwykle wtedy, gdy przeciwnika osłabiły już piechota i działa albo gdy pozorowany odwrót wywabił go z pozycji, jak pod Orszą, Kircholmem i Chocimiem w 1673 roku.

Kto dowodził husarią?

Wśród wodzów bitew z tej listy są Konstanty Ostrogski (Orsza), Jan Zamoyski (Byczyna), Jan Karol Chodkiewicz (Kircholm, Chocim 1621), Stanisław Żółkiewski (Kłuszyn), Stanisław Koniecpolski (Trzciana), Stefan Czarniecki (Połonka) i Jan III Sobieski (Chocim 1673, Lwów, Wiedeń i Parkany).

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. dzieje.pl, „Mija 500 lat od wiktorii polsko-litewskich wojsk pod Orszą”. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Orszą”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Lwowem (22 sierpnia 1675)”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Parkany II, 9 X 1683”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Gniewem (22 września do 1 października 1626)”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Warszawą (28-30 lipca 1656)”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Kliszowem (19 lipca 1702)”. ↩
  2. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Battle of Vienna”. Wien Geschichte Wiki, „Zweite Türkenbelagerung (1683)”. dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem, 12 września 1683 r.”. ↩
  3. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Battle of Vienna”. Muzeum Historii Polski, „The Battle of Vienna (1683): The Clash that Saved Europe”. dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem, 12 września 1683 r.”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Banner of the grand vizier and the Roman celebrations of John III Sobieski and the Vienna victory”. ↩
  4. dzieje.pl, „Dr Konrad Bobiatyński”. Stolica Apostolska, „Rievocazione al Kahlenberg nel ricordo della vittoria di Vienna (13 settembre 1983)”. ↩
  5. dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem, 12 września 1683 r.”. ↩
  6. Muzeum Historii Polski, „The great victory of the winged hussars. The Battle of Kirchholm (1605)”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Kircholmem (27 września 1605)”. ↩
  7. Muzeum Historii Polski, „The great victory of the winged hussars. The Battle of Kirchholm (1605)”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Kircholmem (27 września 1605)”. ↩
  8. Mariusz Balcerek, „Polacy w armii Karola IX w bitwie pod Kircholmem 27 IX 1605 roku”. Muzeum Historii Polski, „The great victory of the winged hussars. The Battle of Kirchholm (1605)”. ↩
  9. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Bitwa pod Kłuszynem 1610 r.”. Histmag.org, „Bitwa pod Kłuszynem (4 lipca 1610). Wielki triumf polskiego oręża”. ↩
  10. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Bitwa pod Kłuszynem 1610 r.”. Histmag.org, „Bitwa pod Kłuszynem (4 lipca 1610). Wielki triumf polskiego oręża”. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 czerwca 2019 r. w sprawie ustanowienia roku 2020 Rokiem Hetmana Stanisława Żółkiewskiego”. ↩
  11. Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Byczyną”. Muzeum Historii Polski, „Elekcja Zygmunta III Wazy”. Piotr Krzyżański, „Bitwa pod Byczyną”. ↩
  12. Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Byczyną”. Piotr Krzyżański, „Bitwa pod Byczyną”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Byczyną (24 stycznia 1588)”. Muzeum Historii Polski, „Żółkiewski”. Muzeum Historii Polski, „Elekcja Zygmunta III Wazy”. ↩
  13. Piotr Krzyżański, „Bitwa pod Byczyną”. ↩
  14. Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Chocimiem”. Internet Encyclopedia of Ukraine, „Khotyn, Battle of”. ↩
  15. Historia.org.pl, „Bitwa pod Chocimiem (1621). Polska zatrzymała ponad 100 tys. armię Imperium Osmańskiego”. Historia Do Rzeczy, „Pierwsza bitwa pod Chocimiem (1621). Zwycięstwo czy porażka?”. Internet Encyclopedia of Ukraine, „Khotyn, Battle of”. Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Chocimiem”. Senat RP, „Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 29 października 2021 r. w 400. rocznicę bitwy pod Chocimiem”. ↩
  16. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Battle of Chocim, 11 November 1673”. dzieje.pl, „350 lat temu wojska Rzeczypospolitej pokonały siły tureckie pod Chocimiem”. ↩
  17. dzieje.pl, „350 lat temu wojska Rzeczypospolitej pokonały siły tureckie pod Chocimiem”. Muzeum Historii Polski, „Stanisław Jan Jabłonowski”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Battle of Chocim, 11 November 1673”. ↩
  18. dzieje.pl, „350 lat temu wojska Rzeczypospolitej pokonały siły tureckie pod Chocimiem”. dzieje.pl, „Dr Konrad Bobiatyński”. ↩
  19. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Parkany 1683”. TwojaHistoria.pl, „Bitwy pod Parkanami (7-9 października 1683)”. ↩
  20. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Parkany 1683”. TwojaHistoria.pl, „Bitwy pod Parkanami (7-9 października 1683)”. ↩
  21. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Parkany II, 9 X 1683”. TwojaHistoria.pl, „Bitwy pod Parkanami (7-9 października 1683)”. ↩
  22. dzieje.pl, „Bitwa pod Trzcianą”. Histmag.org, „‘Lew Północy’ ucieka przed husarią”. ↩
  23. dzieje.pl, „Bitwa pod Trzcianą”. Erik Gustaf Geijer, „XVI. Gustavus II. Adolphus”. Histmag.org, „‘Lew Północy’ ucieka przed husarią”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Wojna ze Szwecją o Inflanty”. ↩
  24. Mychajło Hruszewski, „Історія України-Руси. Том IX. Розділ III”. Mychajło Hruszewski, „Історія України-Руси. Том IX. Розділ III”. Encyclopedia of Ukraine, „Berestechko, Battle of”. ↩
  25. Encyclopedia of Ukraine, „Berestechko, Battle of”. Mychajło Hruszewski, „Історія України-Руси. Том IX. Розділ III”. Encyclopedia of Ukraine, „Bila Tserkva, Treaty of”. ↩
  26. dzieje.pl, „Stefan Batory”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Lubieszowem (17 kwietnia 1577)”. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Lubieszowem”. ↩
  27. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Lubieszowem (17 kwietnia 1577)”. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Lubieszowem”. ↩
  28. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Lubieszowem (17 kwietnia 1577)”. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Lubieszowem”. dzieje.pl, „Stefan Batory”. ↩
  29. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Orszą”. Culture.pl, „Autor nieznany, Bitwa pod Orszą”. ↩
  30. dzieje.pl, „Mija 500 lat od wiktorii polsko-litewskich wojsk pod Orszą”. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Orszą”. Culture.pl, „Autor nieznany, Bitwa pod Orszą”. M. M. Biencjanow i A. N. Łobin, „On the question of the structure of the Russian army at the battle of Orsha”. ↩
  31. Nasza Niwa, „На памятным камені на месцы бітвы пад Палонкай з'явілася шыльда”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Połonką (28 czerwca 1660)”. ↩
  32. Cyfrowa Biblioteka Druków Ulotnych Polskich i Polski Dotyczących z XVI, „Zwycięstwo nad Moskwą przez Polaków i Litwinów w roku 1660”. Konrad Bobiatyński, „Lietuvos husarai didžiųjų 1648-1676 m. karų laikotarpiu”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Połonką (28 czerwca 1660)”. Nasza Niwa, „На памятным камені на месцы бітвы пад Палонкай з'явілася шыльда”. ↩
  33. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Kokenhausen”. Piotr Łabędź, „Konflikt Krzysztofa Radziwiłła »Pioruna« z Zygmuntem III Wazą a działania wojenne w Inflantach w latach 1600-1602”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Kokenhausen (23 czerwca 1601)”. ↩
  34. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Kokenhausen”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Kokenhausen (23 czerwca 1601)”. Piotr Łabędź, „Konflikt Krzysztofa Radziwiłła »Pioruna« z Zygmuntem III Wazą a działania wojenne w Inflantach w latach 1600-1602”. ↩
  35. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Lwów 1675”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Lwowem (22 sierpnia 1675)”. ↩
  36. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Lwów 1675”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Lwowem (22 sierpnia 1675)”. Konrad Bobiatyński, „Lietuvos husarai didžiųjų 1648-1676 m. karų laikotarpiu”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
  37. dzieje.pl, „Mija 500 lat od wiktorii polsko-litewskich wojsk pod Orszą”. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Orszą”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Gniewem (22 września do 1 października 1626)”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Warszawą (28-30 lipca 1656)”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Kliszowem (19 lipca 1702)”. ↩
  38. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Cudnowem”. Encyclopedia of Ukraine, „Chudniv”. Encyclopedia of Ukraine, „Slobodyshche, Treaty of”. ↩
  39. Urząd Miasta Tarnowa, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. Wielki sukces hetmana Tarnowskiego”. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”. ↩
  40. Władysław Czapliński, „Koniecpolski h. Pobóg Stanisław”. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Ochmatowem (30 stycznia 1644)”. ↩
  41. dzieje.pl, „Pomnik bitwy pod Hodowem”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jaka husaria walczyła pod Hodowem w 1694 r.?”. ↩
  42. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Gniewem (22 września do 1 października 1626)”. ↩
  43. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Warszawą (28-30 lipca 1656)”. Andrzej A. Majewski, „Szarża husarska pod Warszawą 29 lipca 1656 roku”. Zbigniew Hundert i Andrzej A. Majewski, „O dwóch Rochach Kowalskich (najsłynniejszy epizod bitwy warszawskiej 1656 roku w świetle nowego źródła)”. ↩
  44. TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Kliszowem (19 lipca 1702)”. Świętokrzyski Urząd Wojewódzki, Wędrowiec Świętokrzyski, czerwiec 2010. Tadeusz Korzon, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. 3. ↩

Źródła

Bitwy, które zmieniły świat

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Ten sam wybór dla każdego czytelnika · dlaczego? ·

Przeżyj bitwy

Echoes of Battle ożywia 40 największych bitew w historii narracją, a tryb taktyczny w czasie rzeczywistym jest już w przygotowaniu. Zapisz się poniżej na newsletter z nowymi opowieściami o bitwach, a w dniu premiery wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.