Kim był Jan III Sobieski?
Jan III Sobieski (1629-1696) był królem Polski i wielkim księciem litewskim od 1674 roku aż do śmierci. Wcześniej, jako hetman wielki koronny, pokonał Turków pod Chocimiem w 1673 roku, a 12 września 1683 roku poprowadził armię sprzymierzonych, która przełamała osmańskie oblężenie Wiednia.1
Sobieski spędził na wojnie ponad cztery dekady, od wojen kozackich w 1649 roku po ostatnią wyprawę mołdawską w 1691 roku. Został ciężko ranny pod Beresteczkiem w 1651 roku, rozbił armię osmańską w jej warownym obozie pod Chocimiem w 1673 roku, a jako król dowodził odsieczą wiedeńską w 1683 roku.2
Rodzina i pierwsze kampanie
Sobieski urodził się 17 sierpnia 1629 roku w Olesku jako syn Jakuba Sobieskiego, kasztelana krakowskiego. Pierwsze boje stoczył przeciw powstaniu kozackiemu Bohdana Chmielnickiego: pod Zborowem w 1649 roku i pod Beresteczkiem w 1651 roku, gdzie został ciężko ranny.3

W następnych dwóch dekadach walczył z Kozakami, Tatarami, Moskwą, Szwecją i Turkami. Został marszałkiem wielkim koronnym, potem hetmanem polnym w 1666 roku i hetmanem wielkim koronnym, czyli dowódcą armii koronnej, w 1668 roku.4
W październiku 1667 roku utrzymał warowny obóz pod Podhajcami przeciw liczniejszej armii tatarsko-kozackiej, a 16 października Tatarzy zawarli pokój z Rzecząpospolitą. Kalendarium Muzeum Historii Polski podaje, że jego armia liczyła 10 tysięcy żołnierzy wobec dwukrotnie liczniejszego przeciwnika. Biogram wilanowski mówi o 3 tysiącach żołnierzy w samym obozie.5
W dwudniowej bitwie zakończonej 11 listopada 1673 roku zaatakował armię osmańską Husejna Paszy w jej warownym obozie pod Chocimiem i rozbił ją.6
Największe zwycięstwa Jana III Sobieskiego
Największe zwycięstwa Sobieskiego to Podhajce w 1667 roku, gdzie powstrzymał liczniejszą armię tatarsko-kozacką. Chocim w 1673 roku, gdzie zniszczył armię osmańską w jej warownym obozie. Lwów w 1675 roku, przeciw Tatarom. Wiedeń 12 września 1683 roku oraz druga bitwa pod Parkanami 9 października 1683 roku, wygrana razem z wojskami cesarskimi.7
- 1629Rodzi się 17 sierpnia w Olesku.8
- 1651Zostaje ciężko ranny pod Beresteczkiem.9
- 1668Zostaje hetmanem wielkim koronnym.10
- 1673Pokonuje armię osmańską pod Chocimiem.11
- 167421 maja zostaje wybrany królem Polski.12
- 12 września 1683Dowodzi armią sprzymierzonych, która ratuje Wiedeń.13
- 1696Umiera 17 czerwca w Wilanowie.14
Jak Jan III Sobieski został królem?
Po śmierci króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego szlachta zebrała się, by wybrać następcę, a zwycięstwo pod Chocimiem uczyniło hetmana wielkiego koronnego najmocniejszym kandydatem. 21 maja 1674 roku sejm elekcyjny ogłosił Jana Sobieskiego królem. On i jego żona, Maria Kazimiera, zostali koronowani na Wawelu w Krakowie 2 lutego 1676 roku.15
Jako król nadal walczył z Turkami i Tatarami. W 1675 roku pokonał armię tatarską pod Lwowem, a w 1676 roku układ zawarty z Turkami pod Żurawnem zwrócił Rzeczypospolitej część Ukrainy, ale Podole pozostawił w rękach osmańskich.16
Kim była żona Jana III Sobieskiego?
Żoną Jana III Sobieskiego była Maria Kazimiera de la Grange d'Arquien, w Polsce zwana Marysieńką. Urodzona we Francji w 1641 roku, wychowała się na polskim dworze królowej Marii Ludwiki Gonzagi i najpierw poślubiła magnata Jana Zamoyskiego. Po jego śmierci w kwietniu 1665 roku wyszła za Sobieskiego, a w 1676 roku koronowano ją razem z nim.17
Pobrali się potajemnie wkrótce po śmierci Zamoyskiego, łamiąc zwyczaj rocznej żałoby, a w lipcu 1665 roku powtórzyli ślub publicznie. Data potajemnej ceremonii jest sporna: Kazimierz Waliszewski zauważył, że sam Sobieski podawał 6 maja, a biogram wilanowski podaje 14 maja.18
To małżeństwo żyje dziś w listach. Pisali do siebie zawsze, gdy rozdzielała ich wojna lub podróż, także w czasie wypraw przeciw Turkom w latach 1675-1676 i marszu pod Wiedeń w 1683 roku. Oboje używali kryptonimów dla osób i wydarzeń. Sobieski występuje w nich jako Celadon.19
Najsłynniejszy z tych listów król napisał „w namiotach wezyrskich” w nocy 13 września 1683 roku, dzień po bitwie, opisując zdobyty obóz i jego skarby.20
Z czego słynął Jan III Sobieski?
Jan III Sobieski słynie przede wszystkim z odsieczy wiedeńskiej. W 1683 roku wielki wezyr Kara Mustafa przez dwa miesiące oblegał stolicę Habsburgów. 12 września Sobieski, jedyny koronowany władca wśród dowódców sprzymierzonych, poprowadził polską, cesarską i niemiecką armię odsieczy do zwycięstwa, które zakończyło oblężenie miasta.21
Droga do tej bitwy zaczęła się od traktatu. 1 kwietnia 1683 roku Sobieski i cesarz Leopold I zobowiązali się do wzajemnej pomocy przeciw Turkom, a gdy armia osmańska stanęła pod Wiedniem 14 lipca, Rzeczpospolita zaczęła mobilizację. Sobieski ruszył przez Kraków, na początku września połączył się nad Dunajem z wojskami cesarskimi i niemieckimi i objął naczelne dowództwo.22
Walka zaczęła się wcześnie rano 12 września, gdy lewe skrzydło sprzymierzonych schodziło z grzbietów Lasu Wiedeńskiego w stronę Dunaju. Polskie prawe skrzydło przez większą część dnia przedzierało się przez zalesione doliny. Po południu do ataku ruszyła husaria. Po generalnym natarciu armia osmańska się załamała, Polacy weszli do obozu Kara Mustafy, a wieczorem Wiedeń był wolny.23

13 września Sobieski napisał do papieża Innocentego XI, nawiązując do słów Cezara: „Przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył” (Venimus, vidimus, Deus vicit). John Stoye dodaje, że w powszechnym odbiorze to Sobieski był narzędziem Boga. Większa część armii osmańskiej uszła, ale Stoye nazywa bitwę jednym z najgłośniejszych zwycięstw chrześcijan i klęsk Osmanów.24

Wróć do tej kampanii w naszym artykule o największych oblężeniach w historii i zobacz, gdzie Sobieski stoi wśród największych wodzów w historii.
Husaria
Uderzenie Sobieskiego pod Wiedniem pamięta się przede wszystkim za sprawą polskiej husarii. Dwie główne relacje, na których opiera się ten tekst, różnią się w szczegółach: John Stoye pisze o wybranych oddziałach husarzy-ochotników, którzy poprowadzili polskie natarcie, a relacja Muzeum Historii Polski o jednej chorągwi husarii, która ściągnęła turecką jazdę pod ogień polskich armat przed głównym atakiem.25

Czy Sobieski przegrał kiedyś bitwę?
Tak. Niespełna miesiąc po Wiedniu, w pierwszej bitwie pod Parkanami w październiku 1683 roku, jego polskie wojska zostały rozbite, a sam Sobieski znalazł się w niebezpieczeństwie śmierci lub niewoli. Sprzymierzeni wygrali tam drugą bitwę 9 października, ale jego wyprawy mołdawskie z 1686 i 1691 roku zawiodły, a Kamieniec Podolski pozostał w rękach tureckich.26
Biogram wilanowski datuje porażkę pod Parkanami na 7 października. Po drugiej bitwie sprzymierzeni przeprawili się przez Dunaj i zdobyli Ostrzyhom na Węgrzech.27
Co Sobieski robił po odsieczy wiedeńskiej?
Po Wiedniu Sobieski nadal walczył z Turkami. W marcu 1684 roku w Linzu zawarto Ligę Świętą, która dołączyła Wenecję do sojuszu króla i cesarza. Próbował zdobyć Mołdawię i Wołoszczyznę, ale bez powodzenia, a w 1686 roku Rzeczpospolita zawarła z Rosją pokój wieczysty, potwierdzający postanowienia rozejmu andruszowskiego z 1667 roku.28
Kamieniec Podolski, utracony na rzecz Turków w 1672 roku, pozostał zdobyczą, której nie odzyskał. Dla jego blokady zbudowano warowny obóz w Okopach Świętej Trójcy: Instytut Polonika datuje jego założenie, na polecenie króla, na 1692 rok, a biogram wilanowski umieszcza go w kampanii 1684 roku. Podole z Kamieńcem wróciło do Rzeczypospolitej dopiero w 1699 roku, trzy lata po śmierci króla.29
Kiedy zmarł Jan III Sobieski?
Jan III Sobieski zmarł w Wilanowie, swojej rezydencji pod Warszawą, 17 czerwca 1696 roku, po latach złego zdrowia. Jego ciało przez blisko cztery dekady spoczywało w kościele kapucynów w Warszawie. 15 stycznia 1734 roku pochowano go w katedrze na Wawelu w Krakowie, razem z królową Marią Kazimierą i królem Augustem II.30
Historycy wyżej oceniają go jako żołnierza niż jako władcę. Muzeum Historii Polski nazywa go jednym z największych wodzów swoich czasów, ale mniej energicznym politykiem, a Encyclopedia of Ukraine zauważa, że jego próby wprowadzenia monarchii dziedzicznej rozbiły się o opór senatu i sejmu.31
Poznaj innych w gronie największych wodzów w historii albo przeczytaj pełną historię jego najważniejszego dnia w artykule o bitwie pod Wiedniem.
Który wódz pasuje do twojego stylu? Przekonaj się w naszym quizie Którym wodzem jesteś albo sprawdź swoją wiedzę w quizie o polskich bitwach.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1673”. ↩
- dzieje.pl, „Kalendarz dat 1629”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. ↩
- dzieje.pl, „Kalendarz dat 1667”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1673”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1667”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1673”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1629”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1673”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1674”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1696”. ↩
- Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1674”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1676”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. Kazimierz Waliszewski, Marysienka, Marie de la Grange d’Arquien, reine de Pologne, femme de Sobieski, 1641-1716. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1676”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Kazimierz Waliszewski, Marysienka, Marie de la Grange d’Arquien, reine de Pologne, femme de Sobieski, 1641-1716. ↩
- Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. Jan III Sobieski, Listy Jana Sobieskiego do żony Maryi Kazimiry. Kazimierz Waliszewski, Marysienka, Marie de la Grange d’Arquien, reine de Pologne, femme de Sobieski, 1641-1716. ↩
- Jan III Sobieski, Listy Jana Sobieskiego do żony Maryi Kazimiry. John Stoye, The Siege of Vienna. Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. John Stoye, The Siege of Vienna. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. John Stoye, The Siege of Vienna. dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna. dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna. Hanna Osiecka-Samsonowicz, „‘Banner of the grand vizier’ and the Roman celebrations of John III Sobieski and the Vienna victory”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna. dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. Instytut Polonika, „Okopy Świętej Trójcy - dawna twierdza Rzeczypospolitej”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. John Stoye, The Siege of Vienna. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. Encyclopedia of Ukraine, „Eternal Peace of 1686”. ↩
- dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. Instytut Polonika, „Okopy Świętej Trójcy - dawna twierdza Rzeczypospolitej”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1699”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1696”. Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. dzieje.pl, „Kalendarz dat 1734”. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „King Jan III Sobieski in Wawel”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
Źródła
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms” (biogram, po angielsku)
- Encyclopedia of Ukraine (Kanadyjski Instytut Studiów Ukraińskich), „Jan III Sobieski” (po angielsku)
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1683”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1673”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1629”
- Muzeum Historii Polski (polishhistory.pl), „John III Sobieski and Marysieńka” (po angielsku)
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1667”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1674”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1696”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski / PAP), „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1676”
- Kazimierz Waliszewski, Marysienka, Marie de la Grange d’Arquien, reine de Pologne, femme de Sobieski, 1641-1716 (Plon, 1898), tekst w Internet Archive (po francusku)
- Jan III Sobieski, Listy Jana Sobieskiego do żony Maryi Kazimiry, oprac. Antoni Zygmunt Helcel (Kraków, 1860), tekst w Internet Archive
- John Stoye, The Siege of Vienna: The Last Great Trial Between Cross & Crescent (Pegasus Books, 2008, tekst © 2000), po angielsku
- Hanna Osiecka-Samsonowicz, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „‘Banner of the grand vizier’ and the Roman celebrations of John III Sobieski and the Vienna victory” (po angielsku)
- Instytut Polonika, „Okopy Świętej Trójcy - dawna twierdza Rzeczypospolitej”
- Encyclopedia of Ukraine (Kanadyjski Instytut Studiów Ukraińskich), „Eternal Peace of 1686” (po angielsku)
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1699”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1734”
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „King Jan III Sobieski in Wawel” (po angielsku)
Na podstawie uznanych opracowań historycznych. Gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.
Jan III Sobieski: cytaty ze źródłami
Venimus, vidimus, Deus vicit: przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył.
Bóg i Pan nasz na wieki błogosławiony dał zwycięstwo i sławę narodowi naszemu, o jakiej wieki przeszłe nigdy nie słyszały.
Każdy cytat podajemy ze źródłem, które go zapisało, sprawdzonym w naszym audycie cytatów. Zasady redakcyjne ›






