Potop szwedzki (1655 do 1660): przyczyny, przebieg, bitwy i skutki

Latem 1655 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów prowadziła już wojnę z Kozakami i z Moskwą, gdy od zachodu i północy wkroczyły do niej armie króla Szwecji Karola X Gustawa. W ciągu kilku miesięcy szlachta wielkopolska skapitulowała pod Ujściem, część magnatów litewskich zawarła układ ze Szwedami, a król Jan Kazimierz schronił się na Śląsku. Ten najazd i pięć lat walk, które po nim nastąpiły, Polacy nazywają potopem szwedzkim.²

Ten przewodnik opowiada całą wojnę: przyczyny po obu stronach, upadek z 1655 roku, odbudowę oporu, obrona Jasnej Góry, bitwę pod Filipowem, najazd Jerzego II Rakoczego zakończony pod Czarnym Ostrowem, rolę Stefana Czarnieckiego i pokój oliwski. Oddziela przy tym historię od legendy, którą utrwalił „Potop” Henryka Sienkiewicza. Szersze tło daje nasz przewodnik po wojnach Rzeczypospolitej.³

Przyczyny potopu szwedzkiego

W 1655 roku Rzeczpospolita była już wyczerpana. Od 1648 roku trwało powstanie Kozaków Bohdana Chmielnickiego, który w styczniu 1654 roku w Perejasławiu uznał zwierzchnictwo cara Aleksego. Wojska moskiewskie zajęły wtedy Smoleńsk, a w sierpniu 1655 roku także Wilno. Materiały Ministerstwa Edukacji podkreślają, że osłabione wojnami z Kozakami, Tatarami i Moskwą państwo nie zdołało się obronić przed kolejnym najazdem.⁴

Oficjalnym powodem wojny był spór dynastyczny. Zygmunt III Waza, wybrany na króla Polski w 1587 roku, został w 1599 roku zdetronizowany w Szwecji, a jego synowie, w tym Jan Kazimierz, nadal uważali się za prawowitych królów Szwecji. Karol X Gustaw, król Szwecji od 1654 roku, chciał zmusić Jana Kazimierza do zrzeczenia się tego tytułu.⁵

Za sporem o tytuł stały interesy bałtyckie. Kontrola portów nad Bałtykiem przynosiła ogromne dochody z handlu, a postępy Moskwy na Litwie i w Inflantach zagrażały szwedzkim posiadłościom nad tym morzem. Z perspektywy Sztokholmu wojna miała uprzedzić Moskwę i zabezpieczyć szwedzkie interesy nad Bałtykiem.⁶

W historiografii wojna lat 1655 do 1660 nosi nazwę II wojny północnej; dla Polaków to „potop szwedzki”. Była kolejnym starciem w długim konflikcie o Inflanty i Bałtyk, w którym wcześniej padły takie bitwy jak Kircholm w 1605 roku.⁷

Kto walczył w potopie szwedzkim

Wojna zaczęła się jako szwedzki atak na Rzeczpospolitą, wspierany przez elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma, który w styczniu 1656 roku w Królewcu związał się ze Szwecją jako książę pruski. Szybko jednak urosła w wojnę koalicyjną. W maju 1656 roku car Aleksy wypowiedział wojnę Szwecji, a w listopadzie tego roku Rzeczpospolita i Moskwa zawarły rozejm w Niemieży pod Wilnem.⁸

Car nie walczył jednak dla Rzeczypospolitej. Moskwa i Szwecja rywalizowały o południowe wybrzeże Bałtyku: w sierpniu 1656 roku wojska carskie zdobyły Dyneburg nad Dźwiną i ruszyły na Inflanty, ale Szwedzi odparli ich próby wejścia do Ingrii, Inflant, Estonii i Karelii, a w 1658 roku obie strony zawarły rozejm. Dla cara Aleksego ważniejsze od wojny ze Szwecją było utrzymanie Ukrainy i ziem Rzeczypospolitej zajętych w 1655 roku.⁹

Po stronie Szwecji stanęli też książę Siedmiogrodu Jerzy II Rakoczy i Kozacy. Układ w Radnot z 6 grudnia 1656 roku dzielił ziemie Rzeczypospolitej między Szwecję, Brandenburgię, Rakoczego, Kozaków i księcia Bogusława Radziwiłła, a Rakoczemu obiecywał koronę polską. Nigdy nie wszedł w życie.¹⁰

Rzeczpospolita znalazła sojuszników. Cesarz zawarł z Janem Kazimierzem traktaty w grudniu 1656 i w maju 1657 roku, a wojska cesarskie oblegały zajęty przez Szwedów Kraków. W czerwcu 1657 roku wojnę Szwecji wypowiedziała Dania, a Tatarzy krymscy walczyli u boku wojsk koronnych. We wrześniu i listopadzie 1657 roku, układami w Welawie i Bydgoszczy, na stronę Rzeczypospolitej przeszedł Fryderyk Wilhelm, w zamian za zwolnienie Prus Książęcych spod polskiego zwierzchnictwa.¹¹

Przebieg potopu szwedzkiego

Upadek, lato i jesień 1655. 19 lipca 1655 roku wojska szwedzkie przekroczyły granicę. Główna armia, początkowo pod feldmarszałkiem Arvidem Wittenbergiem, szła z Pomorza Szwedzkiego, druga uderzyła z Inflant. 25 lipca pod Ujściem skapitulowało pospolite ruszenie Wielkopolski, a województwa poznańskie i kaliskie przyjęły opiekę Karola X Gustawa. Otwierało to Szwedom drogę w głąb kraju.¹²

8 września Szwedzi zajęli Warszawę. Jan Kazimierz przegrał 16 września pod Żarnowem i wyjechał na Śląsk, a w październiku po honorowej kapitulacji Stefana Czarnieckiego wojska szwedzkie weszły do Krakowa. 20 października w Kiejdanach książę Janusz Radziwiłł, hetman wielki litewski, wraz z Bogusławem Radziwiłłem podpisał ze Szwedami układ, który oddawał Wielkie Księstwo pod władzę Karola X Gustawa. Litwa była wtedy w dużej części zajęta przez Moskwę.¹³

Odbudowa oporu, 1655 do 1656. Okupacja szybko zraziła poddanych. Szwedzi rabowali zajęte ziemie, także dobra kościelne, i w Wielkopolsce oraz na wsi zaczęły powstawać oddziały partyzanckie. W listopadzie i grudniu 1655 roku oblężenie Jasnej Góry poruszyło opinię publiczną, a 29 grudnia w Tyszowcach szlachta zebrana w oddziałach wojskowych zawiązała konfederację przeciw Szwedom.¹⁴

Na początku 1656 roku król wrócił do kraju. 1 kwietnia 1656 roku w katedrze lwowskiej złożył śluby, w których oddał państwo pod opiekę Matki Bożej, ogłosił ją Królową Korony Polskiej i obiecał poprawę losu chłopów. Wojna pozostała jednak zmienna: w lutym Czarniecki przegrał pod Gołębiem, a na początku kwietnia Karol X Gustaw wymknął się z okrążenia w widłach Wisły i Sanu, tracąc artylerię. 7 kwietnia Czarniecki pokonał Szwedów pod Warką.¹⁵

Na przełomie czerwca i lipca 1656 roku wojska królewskie odbiły Warszawę. 28 do 30 lipca pod miastem rozegrała się trzydniowa bitwa, w której Szwedzi i Brandenburczycy pokonali armię Jana Kazimierza, lecz nie zdołali jej zniszczyć; wojsko polskie wycofało się za Wisłę. Jesienią na wschodzie walczyła dywizja hetmana polnego litewskiego Wincentego Gosiewskiego: 8 października wygrała pod Prostkami, 22 października stoczyła bitwę pod Filipowem.¹⁶

Najazd Rakoczego i rozszerzenie wojny, 1657. W styczniu 1657 roku armia siedmiogrodzka przekroczyła granice Rzeczypospolitej. Rakoczy połączył się ze Szwedami, a 17 czerwca, z pomocą Karola Gustawa, zajął Warszawę. Tymczasem 16 czerwca wojnę Szwecji wypowiedziała Dania i król szwedzki odszedł na nowy front, zostawiając sojusznika samego.¹⁷

Wycofującą się armię ścigali Czarniecki, Jerzy Lubomirski i Stanisław Rewera Potocki. 11 lipca Czarniecki rozbił jej straż tylną pod Magierowem, a w drugiej połowie lipca, po klęsce pod Czarnym Ostrowem, osaczony Rakoczy skapitulował pod Międzybożem. Tatarzy, nieznający albo nieuznający warunków kapitulacji, rozbili cofających się Siedmiogrodzian i wzięli do niewoli około 11 tysięcy żołnierzy.¹⁸

Droga do pokoju, 1658 do 1660. Od końca 1657 roku Szwedzi stopniowo wycofywali się z Rzeczypospolitej, a Karol X Gustaw walczył głównie z Danią. Wojska polskie ruszyły na pomoc Duńczykom: 14 grudnia 1658 roku jazda Czarnieckiego odbiła ze szwedzkich rąk wyspę Als. W lutym 1660 roku Karol X Gustaw zmarł, co otworzyło drogę do porozumienia.¹⁹

Najważniejsze bitwy potopu szwedzkiego

Warka, 7 kwietnia 1656. Pod Warką Stefan Czarniecki pokonał Szwedów. Był to owoc wojny szarpanej, którą prowadził przez cały potop: nagłych uderzeń na mniejsze oddziały wroga w chwilach, gdy najmniej się ich spodziewały, bo słabiej uzbrojone wojsko polskie nie mogło stawić czoła całej armii szwedzkiej. Więcej w biografii Stefana Czarnieckiego.²⁰

Warszawa, 28 do 30 lipca 1656. Trzydniowa bitwa na polach praskich zakończyła się zwycięstwem Szwedów i Brandenburczyków. Jej najsłynniejszy epizod, szarża husarii drugiego dnia, budzi spory: nowsze badania wykazały, że szarżowała tylko husaria litewska pod pisarzem polnym Aleksandrem Hilarym Połubińskim i to w znacznie mniejszej liczbie, niż dawniej sądzono. Husarz, który miał zaatakować samego Karola Gustawa, występuje w źródłach pod kilkoma nazwiskami; w literaturze przeszedł do tradycji jako sienkiewiczowski Roch Kowalski. O szarży piszemy też w rankingu najsłynniejszych bitew husarii.²¹

Prostki i Filipów, październik 1656. Pod Prostkami 8 października wojska litewsko-tatarskie hetmana Gosiewskiego rozbiły korpus brandenbursko-szwedzki generała Jerzego Fryderyka Waldecka i wzięły do niewoli Bogusława Radziwiłła. Dwa tygodnie później, 22 października, w czasie kampanii feldmarszałka Ottona Gustawa Stenbocka w Prusach Książęcych, doszło do bitwy pod Filipowem; jej przebieg opisujemy w artykule o bitwie pod Filipowem.²²

Czarny Ostrów, lipiec 1657. Klęska i kapitulacja Rakoczego zakończyły najgroźniejszy moment wojny, gdy plan rozbioru z Radnot wydawał się realny. Zwycięstwa Czarnieckiego i Lubomirskiego przekreśliły ten plan, a koszty poniosła głównie armia siedmiogrodzka, która w większości trafiła w tatarski jasyr. Szczegóły w artykule o bitwie pod Czarnym Ostrowem.²³

Obrona Jasnej Góry: historia i legenda

Szwedzi oblegali klasztor paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie przez około czterdzieści dni, od 18 listopada do nocy z 26 na 27 grudnia 1655 roku, i nie zdobyli go. Obroną kierował przeor Augustyn Kordecki. Klasztor był dobrze ufortyfikowaną, zaopatrzoną i uzbrojoną twierdzą, a siły szwedzkie pod generałem Burchardem Müllerem miały za mało artylerii, by ją zdobyć.²⁴

Postawa samego Kordeckiego była bardziej pragmatyczna, niż chce tradycja. Przeor korespondował z Karolem X Gustawem; historyk Idzi Panic ocenia ten list jako grę na zwłokę, a Janusz Tazbir podkreślał, że Kordecki, jak wielu katolickich szlachciców, uznał zwierzchnictwo króla szwedzkiego i nie wpuścił Szwedów za mury przede wszystkim po to, by ochronić skarby i świętość miejsca.²⁵

Spór dotyczy znaczenia oblężenia. Współcześni tłumaczyli niepowodzenie Szwedów udziałem sił nadprzyrodzonych, co podniosło morale i wzbudziło oburzenie na najeźdźców. Badania Olgierda Górki i Adama Kerstena, na które powoływał się Tazbir, wskazują jednak, że obrona nie była militarnym punktem zwrotnym wojny, a materiały edukacyjne ministerstwa piszą wprost, że nie zmieniła przebiegu walk.²⁶

Legendę ukształtował przede wszystkim wiek XIX. Kordecki opisał oblężenie w dziele „Nova Gigantomachia”, pełnym cudów i wyolbrzymień, i to z jego relacji czerpał Henryk Sienkiewicz w „Potopie”. Powieść wprowadziła przeora do narodowego panteonu i zdeformowała przebieg walk, dodając między innymi fikcyjnego Kmicica. Fakty pozostają jednak godne uwagi: niewielka załoga utrzymała twierdzę przez sześć tygodni. Więcej w artykule obrona Jasnej Góry.²⁷

Najważniejsi dowódcy potopu szwedzkiego

Karol X Gustaw (król Szwecji 1654 do 1660) prowadził najazd osobiście i był głównym wodzem szwedzkim; zmarł w lutym 1660 roku. Jan II Kazimierz Waza kierował obroną Rzeczypospolitej; z wygnania na Śląsku wrócił na początku 1656 roku, a w lipcu jego armia przegrała trzydniową bitwę pod Warszawą.²⁸

Stefan Czarniecki pozostał wierny królowi i nękał Szwedów niespodziewanymi atakami, wygrał pod Warką, ścigał Rakoczego, a w 1658 roku poprowadził wyprawę do Danii. Jerzy Lubomirski i Stanisław Rewera Potocki zmusili do kapitulacji Rakoczego.²⁹

Wincenty Korwin Gosiewski, hetman polny litewski, wygrał pod Prostkami. Janusz Radziwiłł i Bogusław Radziwiłł związali się ze Szwecją układem w Kiejdanach; Bogusław dostał się do niewoli pod Prostkami. Po stronie szwedzkiej walczyli także Arvid Wittenberg i Otto Gustaw Stenbock, a po stronie przeciwników Rzeczypospolitej elektor Fryderyk Wilhelm i książę Jerzy II Rakoczy.³⁰

Kto wygrał potop szwedzki: pokój w Oliwie

Wojnę zakończył pokój podpisany 3 maja 1660 roku w klasztorze cystersów w Oliwie pod Gdańskiem przez Szwecję, króla Jana Kazimierza, cesarza Leopolda I i elektora Fryderyka Wilhelma; podpisał go także poseł francuski Antoine de Lumbres. Dokument ma podwójną datę: 23 kwietnia według kalendarza juliańskiego i 3 maja według gregoriańskiego.³¹

Pokój przywracał w zasadzie granice sprzed wojny. Jan Kazimierz zrzekł się pretensji do tronu szwedzkiego, zachowując dożywotnio tytuł króla Szwedów, Gotów i Wandalów. Rzeczpospolita zrzekła się większości Inflant, zachowując tylko tak zwane Inflanty Polskie, i potwierdziła suwerenność Prus Książęcych. Szwedzi zobowiązali się zwrócić zrabowane archiwa i biblioteki, ale zrobili to w niewielkim stopniu.³²

Nikt więc nie wygrał w pełni. Rzeczpospolita przetrwała i odzyskała zajęte ziemie, ale niczego nie zyskała; Szwecja straciła zdobycze z 1655 roku, zachowała jednak wszystko, co miała przed wojną. Największym beneficjentem był Fryderyk Wilhelm, którego suwerenność w Prusach Książęcych, uzyskaną w 1657 roku, potwierdzono.³³

Rzeczpospolita nadal walczyła za to z Moskwą. W czerwcu 1660 roku wojska Pawła Jana Sapiehy i Stefana Czarnieckiego pobiły Moskwę pod Połonką, a walki zakończył dopiero rozejm w Andruszowie w styczniu 1667 roku, który zostawił Moskwie lewobrzeżną Ukrainę, Smoleńsk i Kijów.³⁴

Skutki potopu szwedzkiego i pamięć o nim

Straty były ogromne, choć szacunki trzeba czytać ostrożnie. Według materiałów Ministerstwa Edukacji ludność Rzeczypospolitej spadła z około 3,85 miliona w połowie XVII wieku do 2,85 miliona w 1660 roku; według Muzeum Historii Gdańska, cytowanego przez Dzieje.pl, Wielkopolska, Małopolska i Mazowsze straciły prawie milion mieszkańców, a Prusy Królewskie ponad 60 procent ludności. Oba szacunki wskazują na ubytek rzędu miliona ludzi. Ucierpiały miasta, wsie i młyny, a Szwedzi wywieźli dzieła sztuki, księgozbiory i archiwa.³⁵

Nie wszyscy historycy widzą bilans równie czarno. Tadeusz Cegielski zwraca uwagę, że wielka wojna północna z lat 1700 do 1721 była dla Rzeczypospolitej równie niszcząca, a najtrwalszym skutkiem potopu są straty kulturowe. Wojna osłabiła średnią szlachtę i wzmocniła magnatów, którym szlachta coraz częściej się podporządkowywała.³⁶

W pamięci zbiorowej potop to przede wszystkim powieść Sienkiewicza, pisana „ku pokrzepieniu serc” i ukształtowana pod wpływem pytania o przyczyny upadku państwa. Stąd obraz zdradzieckich magnatów i wiernej szlachty, stąd Kmicic i Roch Kowalski. Śluby lwowskie Jana Kazimierza zachowały się w pamięci jako akt religijny i polityczny; w 2016 roku Senat upamiętnił ich 360. rocznicę.³⁷

Bitwy potopu szwedzkiego

Poniżej, w porządku chronologicznym, nasze artykuły o bitwach tej wojny.

1. 1655
   Obrona Jasnej Góry, 1655Rzeczpospolita Obojga Narodów (załoga Jasnej Góry) kontra Szwecja

   Garstka zakonników i żołnierzy zatrzymała Szwedów.

   
2. 1656
   Bitwa pod Filipowem, 1656Wielkie Księstwo Litewskie kontra Szwecja i Brandenburgia

   22 października 1656 roku armia szwedzko-brandenburska dopadła pod Filipowem dywizję hetmana Gosiewskiego, dwa tygodnie po jego zwycięstwie pod Prostkami.

   
3. 1657
   Bitwa pod Czarnym Ostrowem, 1657Rzeczpospolita Obojga Narodów kontra Księstwo Siedmiogrodu i sojusznicy

   20 lipca 1657 roku wojska polskie dopadły pod Czarnym Ostrowem na Podolu Jerzego II Rakoczego i zmusiły go do kapitulacji i opuszczenia Polski.

   

Oś czasu potopu szwedzkiego

1. 1655
   19 lipca armie szwedzkie wkraczają do Rzeczypospolitej; 25 lipca kapitulacja pod Ujściem.³⁸
2. 1655
   8 września Szwedzi zajmują Warszawę, w październiku Kraków; 20 października układ w Kiejdanach.³⁹
3. 1655
   18 listopada do 27 grudnia oblężenie Jasnej Góry; 29 grudnia konfederacja tyszowiecka.⁴⁰
4. 1656
   1 kwietnia śluby lwowskie, 7 kwietnia zwycięstwo pod Warką.⁴¹
5. 1656
   28 do 30 lipca szwedzko-brandenburskie zwycięstwo w trzydniowej bitwie pod Warszawą.⁴²
6. 1656
   8 października zwycięstwo pod Prostkami, 22 października bitwa pod Filipowem; 6 grudnia układ w Radnot.⁴³
7. 1657
   Styczeń: najazd Rakoczego; 16 czerwca Dania wypowiada wojnę Szwecji.⁴⁴
8. 1657
   Lipiec: Czarny Ostrów i kapitulacja Rakoczego; wrzesień i listopad: układy w Welawie i Bydgoszczy.⁴⁵
9. 1658
   14 grudnia jazda Czarnieckiego odbija wyspę Als w Danii.⁴⁶
10. 1660
    Luty: śmierć Karola X Gustawa; 3 maja pokój w Oliwie.⁴⁷

Co czytać dalej

Potop to jeden z rozdziałów naszych przewodników Wojny Rzeczypospolitej i Historia wojskowa Polski. Inne bitwy tej epoki znajdziesz w rankingach największe polskie bitwy, najsłynniejsze bitwy husarii i największe bitwy nowożytności, a wiedzę sprawdzisz w quizie o polskich bitwach.⁴⁸