Bitwa pod Filipowem 1656: porażka Gosiewskiego na granicy Prus

Bitwa pod Filipowem rozegrała się dwa tygodnie po jednym z najlepszych dni Rzeczypospolitej w czasie potopu i odebrała mu większość blasku. 8 października 1656 roku Gosiewski pobił pod Prostkami siły brandenbursko-szwedzkie. 22 października nowa armia szwedzko-brandenburska dopadła jego dywizję przy tej samej granicy i zmusiła ją do odwrotu.²

Potop i Prusy Książęce

W 1655 roku Karol X Gustaw najechał Rzeczpospolitą, która prowadziła już wojnę z Moskwą i Kozakami; w Polsce zapamiętano to jako potop. Prusy Książęce były polskim lennem, ale ich książę, elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm, stanął po stronie Szwecji; w 1656 roku uznał Karola X Gustawa za swego zwierzchnika i latem posłał wojska do walki u boku Szwedów pod Warszawą.³

Odpowiedzią Rzeczypospolitej była wyprawa karna do Prus Książęcych sprzymierzonych Tatarów krymskich i dywizji litewskiej hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego. Zaczęła się dobrze. Pod Prostkami 8 października Litwini i Tatarzy zwyciężyli, a wśród jeńców znalazł się książę Bogusław Radziwiłł, magnat, który przeszedł na stronę Szwedów.⁴

Błędy Gosiewskiego

Andrzej Rachuba, recenzując studium Sławomira Augusiewicza o tej kampanii, bez ogródek ocenia, co było dalej. Gosiewski zwlekał w Prusach bez wyraźnego celu, tracił czas i możliwości działania i poróżnił się z Tatarami, głównie o cennego jeńca, Radziwiłła. Odeszli od niego Tatarzy, a także jednostki polskie i część litewskich. Przeciw tak osłabionej dywizji Szwedzi i Brandenburczycy ruszyli z nową ofensywą pod wodzą feldmarszałka Gustawa Ottona Stenbocka.⁵

22 października: Mieruniszki i Filipów

Stenbock i hrabia Jerzy Fryderyk Waldeck dopadli Gosiewskiego 22 października pod Filipowem, w dzisiejszym powiecie suwalskim. Lokalna historia Mieruniszek opisuje niespodziewany atak na tylną straż litewską pod Mieruniszkami; inicjatywę od początku mieli Szwedzi i Brandenburczycy. W obliczu groźby oskrzydlenia Gosiewski oderwał się od przeciwnika i wycofał na północ.⁶

Rycina Erika Dahlbergha, opublikowana w 1696 roku w dziele Samuela Pufendorfa o Karolu X Gustawie, pokazuje szwedzkie i brandenburskie bataliony na równinie i armię litewską ustawioną w półksiężyc na wzgórzach. Dahlbergh, szwedzki oficer i inżynier, przebywał w Polsce w czasie wojny i rysował ją dla strony zwycięskiej.⁷

Straty i los Radziwiłła

Ronikier w leksykonie Bitwy polskie ocenia siły na około 8,5 tysiąca Litwinów wobec około 9 tysięcy Szwedów i pisze, że Litwini uniknęli dużych strat tylko dzięki sprawnemu wycofaniu się z walki. Gosiewski, pisząc nazajutrz spod Sejn do szlachty podlaskiej, przyznawał, że jego ludzie musieli „w różne różnym uskoczyć strony”, ale zapewniał, że nie z tak wielką szkodą, jak głosiła plotka; winą obarczał nieprzybycie ordy i towarzyszy, którzy rozjechali się z pruskim łupem do domów. Rachuba zauważa, że stracił jednak dwóch rotmistrzów: Korotkiewicz zginął, a Konstanty Pokłoński dostał się do niewoli.⁸

Los Radziwiłła jest sporny. Ronikier i lokalna historia Mieruniszek piszą, że Szwedzi odbili go pod Filipowem wraz z częścią litewskiego taboru. Augusiewicz, jak relacjonuje Rachuba, sugeruje natomiast, że Radziwiłł uciekł z niewoli, być może przy pomocy samego Gosiewskiego. Historia Mieruniszek dodaje, powołując się na niemieckie studium z 1906 roku, że sam Filipów został w czasie walk zdobyty i spalony.⁹

Dlaczego Filipów ma znaczenie

Według Rachuby porażka nie miała znaczenia operacyjnego, lecz raczej prestiżowe i propagandowe. Gosiewski musiał wkrótce zgodzić się na krótki rozejm z elektorem, korzystniejszy dla Brandenburgii. Obraz bitwy wciąż się uzupełnia: wydane w 2018 roku przez Augusiewicza źródła szwedzkie, w tym diariusz kampanii Stenbocka z Riksarkivet w Sztokholmie, wnoszą nowe szczegóły, a zachowany spis pułków Gosiewskiego może dotyczyć raczej Prostek niż Filipowa. Bitwa należy do wojen Rzeczypospolitej; tego samego dnia w 1764 roku, daleko w Bengalu, Kompania Wschodnioindyjska wygrała pod Buxarem.¹⁰