Co wydarzyło się pod Czarnym Ostrowem?
20 lipca 1657 roku wojska polskie pod wodzą Stanisława Rewery Potockiego, Stefana Czarnieckiego i Jerzego Sebastiana Lubomirskiego dopadły pod Czarnym Ostrowem na Podolu cofającą się armię Jerzego II Rakoczego, księcia Siedmiogrodu. Rakoczy najechał w tym roku Polskę jako sojusznik Szwecji, licząc na polską koronę. Pobity i otoczony, kilka dni później skapitulował pod Międzybożem, obiecując wysokie odszkodowanie, zerwanie ze Szwecją i opuszczenie Rzeczypospolitej. W drodze do domu jego armię rozbili sprzymierzeni z Polską Tatarzy.1
W 1657 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów od dwóch lat walczyła ze Szwecją. Szwedzki najazd z 1655 roku, zapamiętany jako potop, udało się częściowo odeprzeć, ale Szwecja szukała nowych sojuszników. Jednym z nich był Jerzy II Rakoczy, książę Siedmiogrodu. Na mocy traktatu w Radnot z 6 grudnia 1656 roku on i król szwedzki Karol X Gustaw uzgodnili rozbiór Rzeczypospolitej, a Rakoczemu obiecano polską koronę i mocno okrojone królestwo.2
Najazd od południa
Na początku 1657 roku Rakoczy przekroczył Karpaty i wkroczył do Polski. W skład jego armii wchodziły korpusy mołdawskie i wołoskie oraz Kozacy przysłani przez Bohdana Chmielnickiego. Pamiętnikarz Jan Chryzostom Pasek, który z nim walczył, pisał drwiąco o czterdziestu tysiącach Węgrów z Multanami i drugie tyle Kozaków. To jego liczba, nie wynik spisu. Rakoczy nie zdobył Lwowa, za to złupił Małopolskę, w tym Duklę, Lesko i Odrzykoń, a potem ruszył na Warszawę.3
Z pomocą Karola Gustawa zajął stolicę. Wtedy jednak, 16 czerwca, Dania wypowiedziała Szwecji wojnę, a Karol Gustaw pospieszył na zachód na nowy front, zostawiając Rakoczego w Warszawie samego. W tym samym czasie na pomoc Polakom wkroczyły wojska cesarskie i rozpoczęły oblężenie Krakowa, w którego załodze byli także żołnierze siedmiogrodzcy.4
Lubomirski uderza na Siedmiogród
Decydujący cios przyszedł z nieoczekiwanej strony. Rakoczy zaatakował Łańcut, siedzibę Lubomirskich, a marszałek wielki koronny Jerzy Sebastian Lubomirski odpowiedział wyprawą własnej armii przez góry do samego Siedmiogrodu, by ściągnąć Rakoczego do domu. Pasek opisuje, jak Lubomirski palił i pustoszył wszystko po drodze, a od matki Rakoczego wziął wielki okup.5
Rakoczy nie mógł zostawić własnego kraju bez obrony, więc opuścił Warszawę i ruszył na południowy wschód, do domu. Wojska polskie zaciskały pętlę wokół jego cofającej się armii, a Muzeum Historii Polski wymienia dowódców, którzy wreszcie go dopadli: Stanisława Rewerę Potockiego, Stefana Czarnieckiego i Lubomirskiego. Leksykon bitew polskich przygotowany przez historyków Uniwersytetu Jagiellońskiego wymienia Czarnieckiego, Lubomirskiego i hetmana wielkiego litewskiego Pawła Sapiehę.6 › Stefan Czarniecki
Okrążenie nad Bohem
20 lipca 1657 roku Polacy dopadli armię Rakoczego koło zamku w Czarnym Ostrowie nad Bohem na Podolu i pobili ją w bitwie. O samej walce źródła mówią niewiele, zgadzają się natomiast co do jej skutku. Pokonany książę z resztkami armii cofnął się do pobliskiego Międzyboża, gdzie został otoczony.7
Aby ratować siebie i pozostałe oddziały, Rakoczy zaproponował kapitulację Czarnieckiemu i Lubomirskiemu. Leksykon jagielloński podaje datę 23 lipca, Muzeum Historii Polski 24 lipca. Książę obiecał wycofać swoje załogi z Krakowa i Brześcia Litewskiego, zerwać sojusz ze Szwecją, opuścić Rzeczpospolitą i zapłacić 1,2 mln złotych polskich odszkodowania. Muzeum Wojska Polskiego dodaje, że dowódcy mieli otrzymać około 2 mln, a wojsko 1 mln złotych. Według leksykonu zgodził się też oddać wszystkie łupy zagrabione w Polsce.8
Tatarzy i koniec armii
Rakoczy wykupił wolność swojej armii, ale nie na długo. W drodze do domu zaatakowali ją Tatarzy krymscy, ówcześni sojusznicy Polski, którzy według Muzeum Historii Polski nie znali postanowień kapitulacji. Rozbili ją doszczętnie i wzięli w jasyr około 11 tys. ludzi, wśród nich wodza Jánosa Keményego, późniejszego księcia Siedmiogrodu. Oba muzea różnią się co do losu samego Rakoczego: według Muzeum Historii Polski zdołał uciec, według Muzeum Wojska Polskiego Tatarzy wzięli go do niewoli.9
Pasek po latach szydził z księcia, który przyszedł po koronę, a wracał w bardzo małym poczcie, zostawiwszy szlachetnych zakładników pod okup, który nigdy nie nadszedł. Rakoczy dotarł do Siedmiogrodu, ale wkrótce został tam zdetronizowany i zginął w walce o odzyskanie tronu.10
Co rozstrzygnął Czarny Ostrów
Kampania 1657 roku kosztowała Szwecję najgroźniejszego sojusznika przeciw Polsce, i to w chwili, gdy Karol Gustaw był związany nową wojną z Danią, a wojska cesarskie oblegały Kraków. Dla Lubomirskiego był to szczyt kariery: Leszek Szymowski w „Rzeczpospolitej” nazywa Czarny Ostrów rozstrzygającą bitwą kampanii przeciw Rakoczemu, stoczoną przez magnata, który później obrócił swoje wojska przeciw własnemu królowi.11
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Muzeum Wojska Polskiego, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego, księcia Siedmiogrodu”; Jerzy Ronikier, „Oblężenie Czarnego Ostrowa (23 lipca 1657)”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Leszek Szymowski, „Jerzy Lubomirski”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Leszek Szymowski, „Jerzy Lubomirski”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Jerzy Ronikier, „Oblężenie Czarnego Ostrowa (23 lipca 1657)”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Jerzy Ronikier, „Oblężenie Czarnego Ostrowa (23 lipca 1657)”; Leszek Szymowski, „Jerzy Lubomirski”; Muzeum Wojska Polskiego, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego, księcia Siedmiogrodu”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego, księcia Siedmiogrodu”; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Jerzy Ronikier, „Oblężenie Czarnego Ostrowa (23 lipca 1657)”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Muzeum Wojska Polskiego, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego, księcia Siedmiogrodu”. ↩
- Leszek Szymowski, „Jerzy Lubomirski”; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Leszek Szymowski, „Jerzy Lubomirski”. ↩
Źródła
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”
- Muzeum Wojska Polskiego, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego, księcia Siedmiogrodu”
- Jerzy Ronikier, w: Bitwy polskie. Leksykon (Znak, 1999), za Twoja Historia, „Oblężenie Czarnego Ostrowa (23 lipca 1657)”
- Leszek Szymowski, Rzeczpospolita, „Jerzy Lubomirski: Najlepszy wróg króla”
