Czym jest historia wojskowa Węgier?
To dzieje wojen Madziarów i Królestwa Węgier od 895 roku: najazdy zakończone pod Lechfeldem w 955 roku, mongolska klęska 1241 roku, obrona Belgradu przez Hunyadyego w 1456 roku, klęska pod Mohaczem w 1526 roku, wojny z Osmanami, powstania Rakoczego i 1848 roku, obie wojny światowe oraz rewolucja 1956 roku.1
Niewiele krajów tak długo walczyło na pograniczu. Węgry leżały między stepem a Świętym Cesarstwem Rzymskim, potem między sułtanami osmańskimi a cesarzami z dynastii Habsburgów, wreszcie między Niemcami a Związkiem Radzieckim. Ten przewodnik prowadzi przez węgierskie wojny epoka po epoce i nazywa państwo, które toczyło każdą z nich, od madziarskich najeźdźców po powstańców 1956 roku. Klęskom daje tyle samo miejsca co zwycięstwom, a Osmanom, Habsburgom i sąsiednim narodom ich własne racje. Zacznij od naszych przewodników: bitwa pod Nikopolis (1396), bitwa pod Mohaczem (1526), bitwa pod Wiedniem (1683), ofensywa Brusiłowa (1916) oraz powstanie węgierskie 1956 roku. Zajrzyj też do przewodników po historii wojskowej Austrii i Imperium Osmańskiego oraz po wielkiej wojnie tureckiej.
Jakie państwa obejmuje historia wojskowa Węgier?
Madziarzy pod wodzą Árpáda przekroczyli Karpaty w 895 roku i opanowali równinę nad środkowym Dunajem. Potomek Árpáda, Stefan I, został koronowany na króla w roku 1000, a Królestwo Węgier przetrwało jako niepodległe państwo aż do klęski pod Mohaczem w 1526 roku.2
Po Mohaczu królestwo podzielili między siebie Habsburgowie, Imperium Osmańskie i Księstwo Siedmiogrodu, a po 1699 roku cały kraj znalazł się pod władzą Habsburgów. Ugoda z 1867 roku dała Węgrom własny rząd w ramach Austro-Węgier. Po 1918 roku przyszło królestwo bez króla pod rządami regenta Miklósa Horthyego, od 1949 roku komunistyczna Węgierska Republika Ludowa, a od 1989 roku Republika Węgierska.3
Najazdy węgierskie i bitwa na Lechowym Polu (955)
Ze swojej nowej ojczyzny madziarscy jeźdźcy przez pół wieku najeżdżali środkową Europę. W sierpniu 955 roku duża armia węgierska obległa Augsburg, a król niemiecki Otton I z wojskami zebranymi z całych Niemiec wyszedł jej naprzeciw na Lechowym Polu (Lechfeld) pod miastem i odniósł miażdżące zwycięstwo. Madziarzy nigdy więcej nie najechali Niemiec.4
Klęska pomogła zmienić najeźdźców w osiadłych sąsiadów. Prawnuk Árpáda, Gejza, przywrócił władzę rodu panującego, a jego syn Stefan, ochrzczony jako chrześcijanin, pokonał pogańskich rywali, w roku 1000 został koronowany na króla i szerzył chrześcijaństwo w całym kraju.5
Najazd mongolski i bitwa pod Mohi (1241)
W 1241 roku Mongołowie pod wodzą Batu-chana i jego wodza Subedeja przełamali przełęcze karpackie. W kwietniu armia króla Beli IV rozbiła obóz nad rzeką Sajó pod Mohi. Mongołowie zaatakowali przez most, a drugi oddział przeprawił się przez rzekę w bród i uderzył na Węgrów od tyłu; obóz został otoczony, armia zniszczona, a Bela uszedł z życiem.6
Mongołowie opanowali następnie równinę węgierską, spalili Peszt i zimą przekroczyli Dunaj. Biografia Beli w Britannice mówi o trzech czwartych królestwa obróconych w ruinę, a król spędził resztę panowania na jego odbudowie.7
Hunyady, Warna i oblężenie Belgradu (1456)
Kolejne zagrożenie przyszło z południa. W 1396 roku król Węgier Zygmunt Luksemburski poprowadził krucjatę rycerzy węgierskich, francuskich i innych przeciw sułtanowi Bajazydowi I. Pod Nikopolis nad Dunajem, 25 września, rycerze francuscy ruszyli do szarży przed swoimi węgierskimi sojusznikami i armia krzyżowców została zniszczona; Zygmunt należał do nielicznych dowódców, którzy ocaleli.8
W 1440 roku sejm węgierski wybrał na króla polskiego monarchę Władysława III, a ten powierzył Janowi Hunyademu, szlachcicowi z Siedmiogrodu, dowództwo w Belgradzie i na całej granicy południowej. W 1444 roku, łamiąc rozejm, król i Hunyady poprowadzili krucjatę w stronę Morza Czarnego. Pod Warną 10 listopada zwyciężył sułtan Murad II, a Władysław zginął, szarżując na gwardię sułtana; Hunyady ocalał.9
Wybrany w 1446 roku na gubernatora Węgier, Hunyady stanął przeciw Mehmedowi II, zdobywcy Konstantynopola, który w 1456 roku obległ Belgrad. W lipcu Hunyady odsiecz przyniósł twierdzy z własnymi wojskami i tysiącami krzyżowców, w większości niewyszkolonych chłopów zwerbowanych przez franciszkanina Jana Kapistrana. Zarówno Britannica, jak i opracowanie EBSCO oceniają, że przez mniej więcej siedemdziesiąt lat żadna wielka ofensywa osmańska nie uderzyła potem na Węgry. Hunyady zmarł na dżumę w ciągu kilku tygodni, a jego syna Macieja wybrano później na króla.10
Bitwa pod Mohaczem (1526) i podział Węgier
Sulejman Wspaniały zdobył Belgrad w 1521 roku, a w 1526 roku najechał Węgry. 29 sierpnia na podmokłej równinie pod Mohaczem król Ludwik II stawił mu czoło z około 25 tysiącami ludzi; armia osmańska była znacznie liczniejsza (opracowanie EBSCO podaje około 100 tysięcy, The World of the Habsburgs 60 tysięcy). Osmańska jazda i działa złamały węgierską szarżę, armia została zniszczona, a Ludwik zginął lub utonął podczas ucieczki.11
Mohacz zakończył dzieje niepodległego średniowiecznego królestwa. Wybrano dwóch rywalizujących królów: siedmiogrodzkiego magnata Jana Zápolyę, popieranego przez sułtana, i Ferdynanda Habsburga, szwagra Ludwika. Po kampaniach Sulejmana z lat 1541 i 1543 Węgry rozpadły się na trzy części: Węgry Królewskie pod władzą Habsburgów na północy i zachodzie, Węgry osmańskie wokół Budy oraz Księstwo Siedmiogrodu pod zwierzchnictwem osmańskim. Podział przetrwał aż do pokoju w Karłowicach w 1699 roku.12
Przez kolejne pokolenia wojnę prowadziły twierdze pograniczne. Jesienią 1552 roku István Dobó utrzymał zamek w Egerze z około 2 tysiącami żołnierzy i odparł każdy osmański szturm, aż oblegający zrezygnowali. W 1566 roku ostatnia wyprawa Sulejmana dotarła pod Szigetvár, broniony przez Miklósa Zrínyiego. Stary sułtan zmarł w swoim obozie, zanim twierdza padła, a Zrínyi zginął, prowadząc ostatni wypad.13
Wojna długa, Siedmiogród i wyparcie Osmanów
Wojna między cesarzem a sułtanem rozgorzała na pograniczu w 1591 roku, a w 1593 roku przerodziła się w otwartą wojnę. W tej wojnie długiej, którą Węgrzy nazywają wojną piętnastoletnią, okrucieństwo cesarskiego dowódcy Giorgia Basty w Siedmiogrodzie pchnęło do buntu Stefana Bocskaya, niegdyś stronnika Habsburgów, a jego hajducy wyparli wojska cesarskie. Bocskay pośredniczył potem w zawarciu pokoju w Zsitvatorok w listopadzie 1606 roku, który utrzymał dotychczasową granicę, ale zniósł coroczny trybut cesarza dla sułtana.14
Księstwo Siedmiogrodu, wasal Osmanów, prowadziło własną politykę. W 1656 roku książę Jerzy II Rakoczy przyłączył się do Karola X Gustawa w ataku na Polskę, licząc na polską koronę. W 1657 roku wojska polskie i Tatarzy krymscy, wysłani z rozkazu Porty, zepchnęli jego armię do odwrotu; pokonany pod Czarnym Ostrowem, w lipcu podpisał kapitulację, a sejm siedmiogrodzki na rozkaz sułtana pozbawił go tronu.15
Oblężenie Wiednia przez Osmanów w 1683 roku otworzyło drogę do wyzwolenia. Armia odsieczy pod wodzą króla Polski Jana III Sobieskiego i Karola Lotaryńskiego przerwała oblężenie w bitwie pod Wiedniem 12 września. Wojska cesarskie i sprzymierzone oczyściły następnie środkowe Węgry, Eugeniusz Sabaudzki rozbił armię osmańską pod Sentą w 1697 roku, a w pokoju w Karłowicach w styczniu 1699 roku sułtan zrzekł się niemal całych Węgier. Britannica dodaje, że zwycięzcą był cesarz, a nie Węgry, bo nadciągające armie pustoszyły kraj równie dotkliwie jak cofający się Osmanowie. Nasz przewodnik po wielkiej wojnie tureckiej opisuje tę wojnę bitwa po bitwie.16
Powstanie Rakoczego (1703 do 1711)
Rządy Habsburgów szybko wywołały nowe powstanie. Latem 1703 roku Franciszek II Rakoczy stanął na czele kuruców i w całym kraju wybuchła wojna o niepodległość. Britannica nazywa ją niemal zwycięskim narodowym powstaniem całych Węgier. Pomoc, na którą Rakoczy liczył ze strony Francji, nigdy nie nadeszła, jego armie poniosły kilka ciężkich klęsk i w 1711 roku wojnę zakończył pokój w Satmarze.17
Rewolucja i wojna o niepodległość Węgier 1848 do 1849
Rewolucje 1848 roku dotarły do Pesztu 15 marca, gdy młodzi radykałowie skupieni wokół poety Sándora Petőfiego bezkrwawo przejęli inicjatywę. Pod naciskiem Lajosa Kossutha sejm uchwalił ustawy kwietniowe, zatwierdzone przez króla 11 kwietnia: zniosły one poddaństwo chłopów i dały Węgrom własny rząd pod przewodnictwem Lajosa Batthyányego.18
Wojna, która nastąpiła, była zarazem wojną domową. Chorwaci, Serbowie i Rumuni z królestwa sprzeciwiali się nowemu rządowi węgierskiemu, a we wrześniu 1848 roku chorwacki ban Josip Jelačić na rozkaz Wiednia najechał Węgry. Naprędce utworzona armia narodowa odparła go, a Kossuth stanął na czele obrony.19
Armie austriackie wkroczyły w grudniu i zajęły Budę i Peszt, ale wiosenna ofensywa Artúra Görgeya w 1849 roku wyparła je niemal z całego kraju. 14 kwietnia 1849 roku sejm zdetronizował dynastię Habsburgów i ogłosił niepodległość Węgier, a w maju Węgrzy odbili Budę.20
Młody cesarz Franciszek Józef poprosił wtedy o pomoc cara Mikołaja I. Wkroczyły armie rosyjskie i 13 sierpnia Görgey skapitulował przed Rosjanami pod Világos. Potem przyszły austriackie sądy wojenne: 6 października 1849 roku w Aradzie stracono 13 węgierskich generałów, których od tamtej pory wspomina się jako męczenników z Aradu.21
Józef Bem i Legion Polski na Węgrzech
Węgierska wojna przyciągnęła polskich emigrantów. Dla nich, jak ujmuje to węgierski historyk István Kovács, Austria była także jednym z zaborców Polski. Józef Bem, oficer artylerii, który walczył w kampanii rosyjskiej Napoleona i w powstaniu listopadowym 1830 do 1831 roku, jesienią 1848 roku dowodził obroną rewolucyjnego Wiednia. Potem zaoferował swoje usługi Kossuthowi i w listopadzie objął dowództwo w Siedmiogrodzie.22
Z niewielką armią Bem w ciągu kilku miesięcy wyparł Austriaków z większości Siedmiogrodu; Britannica wyróżnia jego obronę mostu pod Piski w lutym 1849 roku. Gdy wkroczyli Rosjanie, nie raz pobił ich kolumny, ale 31 lipca 1849 roku jego armia została rozbita pod Segesvárem, gdzie w walce zaginął służący pod jego rozkazami Petőfi.23
Inny polski generał, Henryk Dembiński, dowodził armiami węgierskimi na północy, a po ataku Rosjan całą armią; pod Temeszwarem 9 sierpnia 1849 roku przekazał dowództwo Bemowi, którego klęska w tej bitwie przesądziła o losie rewolucji. Legion Polski pod dowództwem Józefa Wysockiego, utworzony w listopadzie 1848 roku, walczył do końca i 20 sierpnia 1849 roku przeszedł na terytorium osmańskie. Węgierski historyk István Kovács liczy ponad 4 tysiące Polaków w szeregach węgierskich, a historyk literatury Jerzy Snopek około 4,5 tysiąca.24
Bem uszedł do Imperium Osmańskiego, przyjął islam i jako Murad Pasza służył sułtanowi w Aleppo, gdzie zmarł w 1850 roku; w 1929 roku jego prochy sprowadzono do rodzinnego Tarnowa. Dla Węgrów pozostał „ojczulkiem Bemem”, a jego pomnik w Budapeszcie wciąż gromadzi wspólne polsko-węgierskie uroczystości. Więcej w naszym portrecie Józefa Bema i w przewodniku po historii wojskowej Polski.25
Austro-Węgry w I wojnie światowej i traktat w Trianon
Ugoda z 1867 roku dała Węgrom pełny samorząd w dualistycznej monarchii Austro-Węgier, a armia i polityka zagraniczna pozostały wspólne dla obu części pod władzą cesarza i króla. W I wojnie światowej żołnierze węgierscy służyli więc we wspólnej armii Austro-Węgier; zobacz nasz przewodnik po froncie wschodnim I wojny światowej.26
W czerwcu 1916 roku rosyjska ofensywa Aleksieja Brusiłowa zniszczyła całe armie austro-węgierskie; według Britanniki była to klęska, po której cesarstwo już się nie podniosło, a Rumunia przystąpiła do wojny w nadziei na zdobycie Siedmiogrodu. W październiku 1917 roku dywizje austro-węgierskie i niemieckie przełamały front włoski pod Caporetto i odrzuciły Włochów aż nad Piawę.27
Rok później monarchia się rozpadła. W ostatnich dniach października 1918 roku władzę w jej krajach przejęły rady narodowe, 3 listopada podpisano rozejm, a Węgry oderwały się od Austrii jako niepodległe państwo.28
Traktat pokojowy podpisany przez Węgry w pałacu Trianon pod Paryżem 4 czerwca 1920 roku zostawił im około jednej trzeciej terytorium dawnego królestwa; Britannica mówi o utracie dwóch trzecich mieszkańców, Europejska Sieć Pamięć i Solidarność o niemal 60 procentach. Mniej więcej jedna trzecia wszystkich Węgrów znalazła się w Rumunii, Czechosłowacji i Jugosławii, a traktat zapisał się w pamięci Węgrów jako narodowa trauma. Dla pozostałych narodów królestwa, których rady narodowe zerwały z monarchią w 1918 roku, to samo rozstrzygnięcie oznaczało niepodległość albo zjednoczenie z własnymi państwami narodowymi.29
Węgry w II wojnie światowej i oblężenie Budapesztu
Między wojnami Węgry dążyły do rewizji Trianon. Przy wsparciu Niemiec i Włoch odzyskały w listopadzie 1938 roku południową Słowację, w 1939 roku Ruś Zakarpacką, w 1940 roku północny Siedmiogród, a w 1941 roku zajęły ziemie w Jugosławii. Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, Węgry nie zgodziły się na przemarsz wojsk niemieckich przez swoje terytorium i przyjęły tysiące polskich żołnierzy i uchodźców cywilnych.30
W czerwcu 1941 roku Węgry przyłączyły się do niemieckiej wojny ze Związkiem Radzieckim. W styczniu 1943 roku ich 2. Armia została rozbita nad Donem pod Woroneżem po radzieckim przełamaniu frontu, tracąc znaczną część ludzi i niemal cały sprzęt. Rząd regenta Horthyego zaczął szukać wyjścia z wojny, a 19 marca 1944 roku Niemcy zajęły swojego sojusznika.31
Pod okupacją Zagłada z pełną siłą dotknęła węgierskich Żydów. Między 15 maja a 9 lipca 1944 roku węgierscy żandarmi i niemieccy specjaliści od deportacji wywieźli około 430 tysięcy Żydów, niemal wszystkich do Auschwitz-Birkenau, gdzie większość zamordowano zaraz po przybyciu (USHMM podaje około 437 tysięcy deportowanych, Jad Waszem około 430 tysięcy), aż Horthy na początku lipca wstrzymał deportacje. Łącznie w Zagładzie zginęło około 550 tysięcy Żydów znajdujących się pod władzą węgierską.32
15 października 1944 roku Horthy ogłosił zawieszenie broni ze Związkiem Radzieckim. Niemcy zmusili go do ustąpienia na rzecz Ferenca Szálasiego z partii strzałokrzyżowców, których bojówki mordowały tysiące Żydów w Budapeszcie, podczas gdy kraj walczył dalej u boku Niemiec. Wojska radzieckie okrążyły stolicę pod koniec 1944 roku; Peszt padł w styczniu, obrońcy Budy stoczyli ostatnią walkę wokół zamku, a walki zakończyły się 13 lutego 1945 roku (zobacz operacja Konrad III). Do kwietnia całe Węgry znalazły się w rękach radzieckich.33
Rewolucja węgierska 1956 roku
Wojska radzieckie pozostały na Węgrzech po wojnie, a w 1949 roku komuniści proklamowali Węgierską Republikę Ludową. 23 października 1956 roku studenci w Budapeszcie wyszli na ulice na znak solidarności z polskimi reformami i zebrali się pod pomnikiem Józefa Bema. Wieczorem padły strzały, a następnego dnia na prośbę przywódcy partii Ernő Gerő do miasta wkroczyły wojska radzieckie; uzbrojeni powstańcy walczyli z nimi i z bezpieką, ÁVH.34
Premierem został Imre Nagy, 28 października nastąpiło zawieszenie broni, a wojska radzieckie opuściły Budapeszt. 1 listopada Nagy ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i poprosił ONZ o uznanie ich neutralności. 4 listopada radzieckie czołgi wróciły w wielkiej sile, a opór ustał do 11 listopada.35
Britannica podaje, że w walkach zginęło około 2500 Węgrów i 700 żołnierzy radzieckich; ENRS mówi o co najmniej 2500 zabitych i 20 tysiącach rannych powstańców. Około 200 tysięcy Węgrów uciekło za granicę, a Nagy został stracony w 1958 roku. W Polsce ludzie ustawiali się w kolejkach, by oddać krew dla Węgrów. Nasz artykuł o powstaniu węgierskim 1956 roku opowiada te wydarzenia dzień po dniu.36
Najsłynniejsi węgierscy dowódcy
Árpád wprowadził Madziarów do Kotliny Karpackiej. Jan Hunyady ocalił Belgrad w 1456 roku i rządził królestwem. István Dobó obronił Eger w 1552 roku, a Miklós Zrínyi zginął w ostatnim wypadzie z Szigetváru w 1566 roku. Stefan Bocskay zdobył Siedmiogród dzięki swoim hajdukom, a Franciszek II Rakoczy poprowadził wojnę o niepodległość w latach 1703 do 1711. W latach 1848 i 1849 Artúr Görgey wygrał kampanię wiosenną, a polscy generałowie Józef Bem i Henryk Dembiński dowodzili armiami węgierskimi. Admirał Miklós Horthy rządził jako regent od 1920 do 1944 roku.37
Najważniejsze bitwy w historii Węgier, epoka po epoce
Wszystkie opisane przez nas bitwy, w których brały udział Królestwo Węgier, Księstwo Siedmiogrodu, Austro-Węgry lub Węgry, pogrupowane według epok i w porządku chronologicznym:
Średniowiecze 476 do 1500 · 2
- 1278Bitwa pod Suchymi Krutami, 1278Król Rudolf I Habsburg i Węgry kontra Królestwo Czech
26 sierpnia 1278 roku Rudolf Habsburg i Węgrzy pokonali na Morawskim Polu Przemysła Ottokara II; król czeski zginął, a Austria przeszła w ręce Habsburgów.
- 1396Bitwa pod Nikopolis 1396Koalicja krzyżowa (Węgry, Francja, Burgundia) kontra Imperium Osmańskie
Jak sułtan Bajazyd I zniszczył francusko-węgierską krucjatę nad Dunajem i potwierdził osmańską potęgę na Bałkanach.
Nowożytność 1492 do 1789 · 3
- 1526Bitwa pod Mohaczem 1526Imperium Osmańskie kontra Królestwo Węgier
Jak Sulejman Wspaniały zniszczył Królestwo Węgier pod Mohaczem w 1526 roku w niespełna dwie godziny.
- 1619Bitwa pod Humiennem, 1619Lisowczycy (polska jazda lekka w służbie Habsburgów) kontra Siedmiogród
W listopadzie 1619 roku lisowczycy rozbili Siedmiogrodzian Rakoczego pod Humiennem, a Bethlen zwinął oblężenie Wiednia: pierwsza odsiecz wiedeńska.
- 1657Bitwa pod Czarnym Ostrowem, 1657Rzeczpospolita Obojga Narodów kontra Księstwo Siedmiogrodu i sojusznicy
20 lipca 1657 roku wojska polskie dopadły pod Czarnym Ostrowem na Podolu Jerzego II Rakoczego i zmusiły go do kapitulacji i opuszczenia Polski.
I wojna światowa 1914 do 1919 · 4
- 1914Bitwa pod Kraśnikiem, 1914Austro-Węgry (1. Armia) kontra Imperium Rosyjskie (4. Armia)
Od 23 do 25 sierpnia 1914 roku 1. Armia Dankla starła się z rosyjską 4. Armią pod Kraśnikiem i odrzuciła ją ku Lublinowi; było to pierwsze zwycięstwo Austro-Węgier.
- 1914Bitwa pod Łodzią, 1914Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry kontra Imperium Rosyjskie
Od 11 listopada do 6 grudnia 1914 roku armie niemieckie i rosyjskie stoczyły wokół Łodzi ogromną bitwę manewrową, która pochłonęła około 200 tysięcy istnień i została prawie zapomniana.
- 1916Ofensywa Brusiłowa, 1916Imperium Rosyjskie kontra Austro-Węgry i Niemcy
Od 4 czerwca 1916 roku armie generała Brusiłowa łamały front austro-węgierski na Wołyniu i w Galicji. Był to największy sukces Rosji w tej wojnie i jeden z najkosztowniejszych.
- 1917Bitwa pod Caporetto, 1917Austro-Węgry i Niemcy kontra Królestwo Włoch
24 października 1917 roku wojska niemieckie i austro-węgierskie przełamały front włoski pod Caporetto i zepchnęły armię Włoch nad Piawę. Przebieg i koszty bitwy.
II wojna światowa 1939 do 1945 · 1
- 1945Operacja Konrad III, 1945Niemcy i Węgry kontra ZSRR
18 stycznia 1945 roku niemieckie dywizje pancerne uderzyły spod Balatonu na odsiecz okrążonemu Budapesztowi. W 27 godzin dotarły do Dunaju i odbiły Székesfehérvár, ale utknęły około 25 km przed miastem.
Po 1945 roku 1
- 1956Powstanie węgierskie 1956Węgierscy powstańcy (od 28 października także rząd Imre Nagya) kontra Związek Radziecki i węgierska bezpieka (ÁVH)
Jak studencki pochód 23 października 1956 roku stał się powstaniem narodowym, dlaczego ZSRR najechał Węgry 4 listopada i ilu ludzi zginęło w walkach.
Oś czasu historii wojskowej Węgier
- 895Madziarzy pod wodzą Árpáda przekraczają Karpaty.38
- 955Otton I pokonuje Madziarów na Lechowym Polu.39
- 1000Koronacja Stefana I.40
- 1241Mongołowie rozbijają armię Beli IV pod Mohi.41
- 1396
- 1444Władysław III, król Polski i Węgier, ginie pod Warną.43
- 1456Hunyady przynosi odsiecz Belgradowi.44
- 1526
- 1552István Dobó broni Egeru.46
- 1566Upadek Szigetváru; giną Sulejman i Zrínyi.47
- 1606Pokój w Zsitvatorok kończy wojnę długą.48
- 1683
- 1699Pokój w Karłowicach.50
- 1703 do 1711Powstanie Rakoczego.51
- 1849Ogłoszenie niepodległości 14 kwietnia; kapitulacja Görgeya pod Világos 13 sierpnia.52
- 1916Ofensywa Brusiłowa łamie front austro-węgierski.53
- 1920Węgry podpisują traktat w Trianon 4 czerwca.54
- 19432. Armia rozbita nad Donem.55
- 1944Niemiecka okupacja 19 marca; deportacje Żydów od 15 maja do 9 lipca.56
- 1945Koniec oblężenia Budapesztu 13 lutego.57
- 1956Rewolucja od 23 października; radziecka interwencja 4 listopada.58
Pamięć i dalsza lektura
Węgry pamiętają swoje wojny w wierszach i obrazach. Obrona Szigetváru weszła do pamięci narodowej dzięki eposowi prawnuka i imiennika Zrínyiego, a generałowie straceni w Aradzie stali się męczennikami narodu. Pomnik Bema w Budapeszcie, przy którym zaczęła się rewolucja 1956 roku, wciąż jest miejscem wspólnych polsko-węgierskich uroczystości.59
Drugą stronę tych wojen pokazują nasze przewodniki po historii wojskowej Austrii, Imperium Osmańskiego i Polski oraz przewodniki po wielkiej wojnie tureckiej i froncie wschodnim I wojny światowej.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- EBSCO Research Starters, „Battle of Lechfeld”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; EBSCO Research Starters, „Battle of Sajó River”; Encyclopaedia Britannica, „János Hunyadi”; EBSCO Research Starters, „Battle of Mohács”; The World of the Habsburgs, „The Hungarian war of independence 1848/49”; Encyclopaedia Britannica, „Hungarian Revolution”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; EBSCO Research Starters, „Árpád”; EBSCO Research Starters, „Stephen I”; Encyclopaedia Britannica, „Stephen I”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Mohács”; EBSCO Research Starters, „Treaty of Karlowitz”; Encyclopaedia Britannica, „Austria-Hungary”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; United States Holocaust Memorial Museum, „The Holocaust in Hungary”; Encyclopaedia Britannica, „Hungarian Revolution”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Lechfeld”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Lechfeld”; EBSCO Research Starters, „Otto I Defeats the Magyars”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; EBSCO Research Starters, „Stephen I”; Encyclopaedia Britannica, „Stephen I”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Mohi”; EBSCO Research Starters, „Battle of Sajó River”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Mohi”; EBSCO Research Starters, „Battle of Sajó River”; Encyclopaedia Britannica, „Béla IV”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Nicopolis”; EBSCO Research Starters, „Battle of Nicopolis”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Varna”; EBSCO Research Starters, „János Hunyadi”; Encyclopaedia Britannica, „János Hunyadi”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „János Hunyadi”; EBSCO Research Starters, „János Hunyadi”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Mohács”; EBSCO Research Starters, „Battle of Mohács”; The World of the Habsburgs, „A new great power in south-east Europe”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Mohács”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Mohács”; Encyclopaedia Britannica, „Süleyman the Magnificent”; EBSCO Research Starters, „Süleyman the Magnificent”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „István Dobó”; Ministerstwo Obrony Węgier, For the Homeland Unto Death; Ministerstwo Obrony Węgier, For the Homeland Unto Death; Encyclopaedia Britannica, „Süleyman the Magnificent”; Encyclopaedia Britannica, „Miklós Zrínyi”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; EBSCO Research Starters, „Treaty of Zsitvatorok”; Encyclopaedia Britannica, „István Bocskay”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „György Rákóczi II”; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”. ↩
- The World of the Habsburgs, „Leopold I”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; EBSCO Research Starters, „Treaty of Karlowitz”; Encyclopaedia Britannica, „Eugene of Savoy”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Ferenc Rákóczi II”; Węgierskie Muzeum Narodowe, „The period of Rákóczi’s War of Independence”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- Węgierskie Muzeum Narodowe, „The 1848 to 1849 Revolution and War of Independence”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „April Laws, Hungarian”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; The World of the Habsburgs, „The Hungarian war of independence 1848/49”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Romanians and Serbs in 1848”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Artúr Görgey”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Artúr Görgey”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; The World of the Habsburgs, „The Hungarian war of independence 1848/49”; Encyclopaedia Britannica, „Lajos Kossuth”. ↩
- The World of the Habsburgs, „The Hungarian war of independence 1848/49”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Artúr Görgey”; The World of the Habsburgs, „From neo-absolutism to Compromise”; Encyclopaedia Britannica, „Arad”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Józef Zachariasz Bem”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Bem, Józef Zachariasz”; Dzieje.pl, „Książka o Polakach walczących o wolność Węgier w latach 1848 do 1849”; Dzieje.pl, „Uroczystości ku czci gen. Józefa Bema na Bemowie”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Józef Zachariasz Bem”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Bem, Józef Zachariasz”; Encyclopaedia Britannica, „Sándor Petőfi”; Węgierskie Muzeum Narodowe, „The 1848 to 1849 Revolution and War of Independence”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Henryk Dembiński”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Dembinski, Henryk”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Józef Wysocki”; Dzieje.pl, „Książka o Polakach walczących o wolność Węgier w latach 1848 do 1849”; Dzieje.pl, „Polsko-węgierska uroczystość pod pomnikiem Bema w Budapeszcie”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Józef Zachariasz Bem”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Bem, Józef Zachariasz”; Dzieje.pl, „Uroczystości ku czci gen. Józefa Bema na Bemowie”; Dzieje.pl, „Polsko-węgierska uroczystość pod pomnikiem Bema w Budapeszcie”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „The Hungarian Revolution 1956”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Austria-Hungary”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; Encyclopaedia Britannica, „Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Brusilov Offensive”; The World of the Habsburgs, „Russia’s ‘Last Gasp’”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; EBSCO Research Starters, „Battle of Caporetto”. ↩
- The World of the Habsburgs, „The last days of the Monarchy”; Encyclopaedia Britannica, „Hungary”; Encyclopaedia Britannica, „Austria-Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Trianon”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „Treaty of Trianon”; EBSCO Research Starters, „Treaty of Trianon”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; The World of the Habsburgs, „The last days of the Monarchy”; Encyclopaedia Britannica, „Austria-Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; United States Holocaust Memorial Museum, „The Holocaust in Hungary”; Kazimierz Stasierski, Przegląd Historyczny. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; Yad Vashem, „Historical Background”; Ministerstwo Obrony Węgier, „Once There Was an Army”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „The Holocaust in Hungary”; Yad Vashem, „Historical Background”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; United States Holocaust Memorial Museum, „The Holocaust in Hungary”; Yad Vashem, „Historical Background”; Radio Free Europe/Radio Liberty, „Budapest 1945”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Hungarian Revolution”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „The Hungarian Revolution 1956”; Instytut Pamięci Narodowej, „Pójdziemy za Polakami. Polacy i Węgrzy w 1956 roku”; Dzieje.pl, „Powstanie węgierskie 1956”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Hungarian Revolution”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „The Hungarian Revolution 1956”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Hungarian Revolution”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „The Hungarian Revolution 1956”; Instytut Pamięci Narodowej, „Pójdziemy za Polakami. Polacy i Węgrzy w 1956 roku”; Dzieje.pl, „Powstanie węgierskie 1956”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Árpád”; Encyclopaedia Britannica, „János Hunyadi”; EBSCO Research Starters, „János Hunyadi”; Encyclopaedia Britannica, „István Dobó”; Ministerstwo Obrony Węgier, For the Homeland Unto Death; Ministerstwo Obrony Węgier, For the Homeland Unto Death; Encyclopaedia Britannica, „István Bocskay”; EBSCO Research Starters, „Treaty of Zsitvatorok”; Encyclopaedia Britannica, „Ferenc Rákóczi II”; Węgierskie Muzeum Narodowe, „The period of Rákóczi’s War of Independence”; Encyclopaedia Britannica, „Artúr Görgey”; Encyclopedia of 1848 Revolutions, „Artúr Görgey”; Encyclopaedia Britannica, „Józef Zachariasz Bem”; Encyclopaedia Britannica, „Henryk Dembiński”; United States Holocaust Memorial Museum, „The Holocaust in Hungary”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; EBSCO Research Starters, „Árpád”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Lechfeld”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Lechfeld”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Stephen I”; Encyclopaedia Britannica, „Stephen I”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Mohi”; EBSCO Research Starters, „Battle of Sajó River”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Nicopolis”; EBSCO Research Starters, „Battle of Nicopolis”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Varna”; EBSCO Research Starters, „János Hunyadi”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „János Hunyadi”; EBSCO Research Starters, „János Hunyadi”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Mohács”; EBSCO Research Starters, „Battle of Mohács”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „István Dobó”; Ministerstwo Obrony Węgier, For the Homeland Unto Death. ↩
- Ministerstwo Obrony Węgier, For the Homeland Unto Death; Encyclopaedia Britannica, „Süleyman the Magnificent”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; EBSCO Research Starters, „Treaty of Zsitvatorok”. ↩
- The World of the Habsburgs, „Leopold I”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Treaty of Karlowitz”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Ferenc Rákóczi II”; Węgierskie Muzeum Narodowe, „The period of Rákóczi’s War of Independence”. ↩
- The World of the Habsburgs, „The Hungarian war of independence 1848/49”; Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Brusilov Offensive”; The World of the Habsburgs, „Russia’s ‘Last Gasp’”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Trianon”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „Treaty of Trianon”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”; Ministerstwo Obrony Węgier, „Once There Was an Army”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „The Holocaust in Hungary”; Yad Vashem, „Historical Background”. ↩
- Radio Free Europe/Radio Liberty, „Budapest 1945”; United States Holocaust Memorial Museum, „The Holocaust in Hungary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Hungarian Revolution”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „The Hungarian Revolution 1956”. ↩
- Ministerstwo Obrony Węgier, For the Homeland Unto Death; Encyclopaedia Britannica, „Miklós Zrínyi”; The World of the Habsburgs, „From neo-absolutism to Compromise”; Encyclopaedia Britannica, „Arad”; Dzieje.pl, „Polsko-węgierska uroczystość pod pomnikiem Bema w Budapeszcie”; Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „The Hungarian Revolution 1956”. ↩
Źródła
- EBSCO Research Starters (Herbert Luft), „Battle of Lechfeld”.
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary”.
- EBSCO Research Starters, „Battle of Sajó River”.
- Encyclopaedia Britannica (Lajos Elekes), „János Hunyadi”.
- EBSCO Research Starters (Ralph L. Langenheim), „Battle of Mohács”.
- The World of the Habsburgs (Schloss Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.) (Martin Mutschlechner), „The Hungarian war of independence 1848/49”.
- Encyclopaedia Britannica, „Hungarian Revolution”.
- EBSCO Research Starters, „Árpád”.
- EBSCO Research Starters, „Stephen I”.
- Encyclopaedia Britannica, „Stephen I”.
- EBSCO Research Starters, „Treaty of Karlowitz”.
- Encyclopaedia Britannica, „Austria-Hungary”.
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary: Revolution, counterrevolution, and the regency, 1918 to 1945”.
- United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, „The Holocaust in Hungary”.
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary: Hungary in the Soviet orbit”.
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Lechfeld”.
- EBSCO Research Starters, „Otto I Defeats the Magyars”.
- Encyclopaedia Britannica (Charles Phillips), „Battle of Mohi”.
- Encyclopaedia Britannica, „Béla IV”.
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Nicopolis”.
- EBSCO Research Starters, „Battle of Nicopolis”.
- Encyclopaedia Britannica (Tony Bunting), „Battle of Varna”.
- EBSCO Research Starters, „János Hunyadi”.
- Encyclopaedia Britannica (Tony Bunting), „Battle of Mohács”.
- The World of the Habsburgs (Schloss Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.), „A new great power in south-east Europe: the Ottoman Empire”.
- Encyclopaedia Britannica, „Süleyman the Magnificent”.
- EBSCO Research Starters, „Süleyman the Magnificent”.
- Encyclopaedia Britannica, „History of Hungary: The period of partition”.
- Encyclopaedia Britannica, „István Dobó”.
- Ministerstwo Obrony Węgier, honvedelem.hu (fragment książki Zrínyi Média For the Homeland Unto Death: 1100 Years), „The Unsuccessful Ottoman Siege of Eger, September 4 to October 18, 1552”.
- Ministerstwo Obrony Węgier, honvedelem.hu (fragment książki Zrínyi Média For the Homeland Unto Death: 1100 Years), „The Siege of Szigetvár, August to September 1566”.
- Encyclopaedia Britannica, „Miklós Zrínyi”.
- EBSCO Research Starters, „Treaty of Zsitvatorok”.
- Encyclopaedia Britannica, „István Bocskay”.
- Encyclopaedia Britannica, „György Rákóczi II”.
- Muzeum Historii Polski, kalendarium, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”.
- The World of the Habsburgs (Schloss Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.) (Martin Mutschlechner), „Leopold I: Problems with Hungary and the Turks”.
- Encyclopaedia Britannica, „Eugene of Savoy”.
- Encyclopaedia Britannica, „Ferenc Rákóczi II”.
- Węgierskie Muzeum Narodowe, wystawa stała, „The period of Rákóczi’s War of Independence”.
- Węgierskie Muzeum Narodowe, wystawa stała, „The 1848 to 1849 Revolution and War of Independence”.
- Encyclopedia of 1848 Revolutions, red. James Chastain (Ohio University), „April Laws, Hungarian”.
- Encyclopedia of 1848 Revolutions, red. James Chastain (Ohio University), „Romanians and Serbs in 1848”.
- Encyclopaedia Britannica, „Artúr Görgey”.
- Encyclopedia of 1848 Revolutions, red. James Chastain (Ohio University), „Artúr Görgey”.
- Encyclopaedia Britannica, „Lajos Kossuth”.
- The World of the Habsburgs (Schloss Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.), „From neo-absolutism to Compromise”.
- Encyclopaedia Britannica, „Arad”.
- Encyclopaedia Britannica, „Józef Zachariasz Bem”.
- Encyclopedia of 1848 Revolutions, red. James Chastain (Ohio University), „Bem, Józef Zachariasz”.
- Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „Książka o Polakach walczących o wolność Węgier w latach 1848 do 1849”.
- Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „Uroczystości ku czci gen. Józefa Bema na Bemowie”.
- Encyclopaedia Britannica, „Sándor Petőfi”.
- Encyclopaedia Britannica, „Henryk Dembiński”.
- Encyclopedia of 1848 Revolutions, red. James Chastain (Ohio University), „Dembinski, Henryk”.
- Encyclopedia of 1848 Revolutions, red. James Chastain (Ohio University), „Józef Wysocki”.
- Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „Polsko-węgierska uroczystość pod pomnikiem Bema w Budapeszcie”.
- Europejska Sieć Pamięć i Solidarność (Katarzyna Ścierańska), „The Hungarian Revolution 1956”.
- Encyclopaedia Britannica, „Hungary: World War I”.
- Encyclopaedia Britannica (John Swift), „Brusilov Offensive”.
- The World of the Habsburgs (Schloss Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.) (Hannes Leidinger), „Russia’s ‘Last Gasp’”.
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”.
- EBSCO Research Starters, „Battle of Caporetto”.
- The World of the Habsburgs (Schloss Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.), „The last days of the Monarchy”.
- Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Trianon”.
- Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, „Treaty of Trianon”.
- EBSCO Research Starters (Jim Greene), „Treaty of Trianon”.
- Kazimierz Stasierski, Przegląd Historyczny 52, no. 2 (1961), „Polscy uchodźcy na Węgrzech w latach 1939 do 1945”.
- Yad Vashem, „Historical Background: The Jews of Hungary During the Holocaust”.
- Ministerstwo Obrony Węgier, honvedelem.hu, „Once There Was an Army”.
- Radio Free Europe/Radio Liberty, „Budapest 1945: The Broken Heart of Europe”.
- Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia, „Pójdziemy za Polakami. Polacy i Węgrzy w 1956 roku”.
- Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „Powstanie węgierskie 1956”.
