Kto wygrał bitwę pod Łodzią w 1914 roku?
Każda strona mogła ogłosić zwycięstwo. Rosjanie uniknęli okrążenia, jakie Niemcy szykowały im pod Łodzią, i w tym sensie wygrali taktycznie, ale Niemcy osiągnęli swój cel: rosyjską ofensywę na Berlin i Śląsk zatrzymano, a 6 grudnia 1914 roku Rosjanie opuścili miasto. W mniej więcej trzy tygodnie walk zginęło około 200 tysięcy żołnierzy.1
W listopadzie 1914 roku Łódź, ostatnie wielkie miasto na zachodnim skraju Imperium Rosyjskiego, znalazła się w środku jednej z największych bitew I wojny światowej. Wokół niej przez prawie cztery tygodnie manewrowało kilka armii, a zginęło około 200 tysięcy ludzi. Dziś, pisze etnolog Andrzej Daszyński, to największa i niemal całkowicie zapomniana bitwa Wielkiej Wojny, polski Verdun.2
Rosyjska droga na Berlin
Po pierwszych miesiącach wojny na froncie wschodnim Rosja zebrała armie w środkowej Polsce do ofensywy na Niemcy. Według dzieje.pl jej celami były Berlin, Śląsk i Wiedeń, a centralnym punktem całego ruchu była Łódź. Niemcy odpowiedziały świeżo sformowaną 9. Armią generała Augusta von Mackensena, wysłaną, jak wyjaśnia HistoryOfWar.org, na pomoc ciężko naciskanym Austriakom i po to, by zatrzymać rosyjskie natarcie w głąb Niemiec. 9. Armię wzmocniły dwa korpusy forteczne z Wrocławia i Poznania, a w walkach wzięły udział także oddziały austro-węgierskie.3
Niemieckie uderzenie
Mackensen uderzył 11 listopada między rosyjską 1. i 2. Armię. HistoryOfWar.org pisze, że rozbił 1. Armię i omal nie okrążył 2. Armii pod Łodzią. Walki objęły ponad połowę obecnego województwa łódzkiego, od linii Warty przez Łęczycę i Łowicz po Piotrków i południe regionu.4
Rosjanie ocalili 2. Armię kontratakami, którym pomógł, jak zauważa HistoryOfWar.org, marsz siedemdziesięciu mil w czterdzieści osiem godzin. Najsłynniejszy epizod bitwy rozegrał się pod Brzezinami, na wschód od Łodzi. Daszyński opisuje, jak generał Karl Litzmann nie wykonał rozkazu i zdobył miasto; nazwano go potem Lwem spod Brzezin. Rysunek na górze tej strony, wykonany do niemieckiej ilustrowanej historii wojny, pokazuje jego żołnierzy w czasie przełamania pod Brzezinami.5
Kto wygrał?
Odpowiedź zależy od skali. Jak ujmują to dzieje.pl, Rosjanie zwyciężyli taktycznie, bo nie dopuścili do okrążenia swoich sił w Łodzi, a Niemcy strategicznie, bo udaremnili ofensywę na Berlin. 6 grudnia 1914 roku Rosjanie opuścili miasto. HistoryOfWar.org ujmuje to podobnie: formalnie było to zwycięstwo rosyjskie, ale Niemcy osiągnęli cel, a Rosjanie się wycofali i już nigdy nie podeszli tak blisko niemieckiej ziemi.6
Cena
Liczby porażają, a źródła różnią się w nich niewiele. Dzieje.pl, w depeszy Polskiej Agencji Prasowej, podają, że w bitwie wzięło udział ponad 600 tysięcy żołnierzy, a zginęło około 200 tysięcy: 110 tysięcy Rosjan oraz 90 tysięcy Niemców i Austriaków, czyli około 10 tysięcy dziennie przez trzy tygodnie. Daszyński pisze o ponad 700 tysiącach żołnierzy i tych samych 200 tysiącach zabitych i porównuje dzienne straty z Verdun: około 9,5 tysiąca dziennie pod Łodzią wobec 3,8 tysiąca pod Verdun.7
Polegli długo leżeli na polach. Daszyński przytacza zapiski inżyniera Eugeniusza Krasuskiego, który przeszedł pobojowisko na południe od miasta i widział niepogrzebanych jeszcze w okopach Niemców, z wywróconymi kieszeniami i ściągniętymi butami, podczas gdy poległych Rosjan już pochowano.8
Polacy w trzech armiach
Bitwa pod Łodzią była starciem zaborców, ale toczyła się na polskiej ziemi i w dużej mierze rękami Polaków. Pobór obejmował wszystkie trzy armie, więc Polacy walczyli przeciw Polakom. Ziętek wskazuje jako dowód nazwiska na nagrobkach, a Daszyński podaje, że według historyków co najmniej jedną piątą żołnierzy biorących udział w operacji stanowili Polacy.9
170 cmentarzy i zapomniana bitwa
Z tej bitwy pochodzi ponad 170 nekropolii i obiektów cmentarnych wokół Łodzi. Wiele z nich założono dokładnie na liniach natarcia i obrony. Daszyński opisuje, jak Niemców i Rosjan chowano z tą samą starannością, jednych i drugich nazywając na kamieniach walecznymi, i jak sadzono dęby i brzozy jako symbole obu armii. Na Gadce Starej Niemcy spoczywają w większości po jednej stronie, a Rosjanie po drugiej.10
Dlaczego o bitwie zapomniano? Daszyński wskazuje trzy powody. W sowieckiej Rosji wspominanie chwały carskiej armii było niebezpieczne. W Niemczech bitwę wykorzystali naziści, którzy w 1940 roku przemianowali Łódź na Litzmannstadt na cześć generała spod Brzezin, wówczas już członka NSDAP, a po 1945 roku stała się kłopotliwa. W Polsce uznano ją za obcą bitwę zaborców. Dopiero w ostatnich dekadach, między innymi dzięki wystawom, takim jak ta w Centralnym Muzeum Włókiennictwa w Łodzi na stulecie bitwy, wraca do pamięci. Dokładnie cztery lata po jej rozpoczęciu Polska odzyskała niepodległość, a tego samego dnia w 1673 roku polska armia zwyciężyła pod Chocimiem.11
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- dzieje.pl, „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”; Andrzej Daszyński, „Operacja Łódzka 1914”; John Rickard, „Battle of Lodz”. ↩
- dzieje.pl, „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”; Andrzej Daszyński, „Operacja Łódzka 1914”. ↩
- dzieje.pl, „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”; John Rickard, „Battle of Lodz”. ↩
- dzieje.pl, „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”; John Rickard, „Battle of Lodz”. ↩
- John Rickard, „Battle of Lodz”; Andrzej Daszyński, „Operacja Łódzka 1914”. ↩
- dzieje.pl, „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”; John Rickard, „Battle of Lodz”. ↩
- dzieje.pl, „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”; Andrzej Daszyński, „Operacja Łódzka 1914”. ↩
- Andrzej Daszyński, „Operacja Łódzka 1914”. ↩
- dzieje.pl, „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”; Andrzej Daszyński, „Operacja Łódzka 1914”. ↩
- Andrzej Daszyński, „Operacja Łódzka 1914”. ↩
- Andrzej Daszyński, „Operacja Łódzka 1914”; dzieje.pl, „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”. ↩
Źródła
- dzieje.pl (PAP), „Wystawa upamiętniająca 100. rocznicę Operacji Łódzkiej”
- Andrzej Daszyński, Łódzkie Studia Teologiczne 24 (2015), nr 2, „Operacja Łódzka 1914: armia cieni”
- John Rickard, HistoryOfWar.org, „Battle of Lodz” (po angielsku)
.jpg){kind=link}